ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ

ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਵੱਡੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ

1. ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਵਿਰੁੱਧ ਬੰਬ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ (1912)

• ਪਿਛੋਕੜ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼।
• ਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ:
  • ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ – ਅਨੁਸ਼ੀਲਨ ਸਮਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਨਕਲਾਬੀ।
  • ਸਤਯੇਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ – ਅਨੁਸ਼ੀਲਨ ਸਮਿਤੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ।
• ਨਤੀਜਾ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਾਰਨ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਖੁਦੀਰਾਮ ਬੋਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ 1912 ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
• ਮਹੱਤਤਾ: ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਰੈਡੀਕਲ ਸੋਚ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ।

2. ਬੰਗਾਲ ਵੰਡ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ (1905-1911)

• ਪਿਛੋਕੜ: ਲਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼।
• ਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ:
  • ਅਰੋਬਿੰਦੋ ਘੋਸ਼ – ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆੰਦੋਲਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ।
  • ਬਾਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼ – ਜੁਗੰਤਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਨਕਲਾਬੀ।
• ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ:
  • ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ।
  • ਵੰਡ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁਪਤ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ।
• ਨਤੀਜਾ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ, ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਆੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• ਮਹੱਤਤਾ: ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਅੰਡਰਗ੍ਰਾਊਂਡ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ।

3. ਚੰਪਾਰਣ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ (1917)

• ਸੰਦਰਭ: ਚੰਪਾਰਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਲਮ ਨੀਲੀ (indigo) ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਅਗੰਮੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ।
• ਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ:
  • ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ – ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
  • ਮੋਤੀਲਾਲ ਨੇਹਰੂ – ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।
• ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ:
  • ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ।
  • ਅਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ।
• ਨਤੀਜਾ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ।
• ਮਹੱਤਤਾ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਜਨ-ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ।

4. ਖਿਲਾਫਤ ਅੰਦੋਲਨ (1919-1922)

• ਸੰਦਰਭ: ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਮਾਨੀ ਖਲੀਫਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ।
• ਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ:
  • ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜੌਹਰ – ਖਿਲਾਫਤ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਇੱਕ ਆਗੂ।
  • ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ – ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂ।
  • ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ – ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।
• ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ:
  • ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰੋਸ ਮਾਰਚ।
  • ਖਿਲਾਫਤ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ।
• ਨਤੀਜਾ: 1924 ਵਿੱਚ ਖਲੀਫਾ ਦੀ ਰੱਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅੰਦੋਲਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।
• ਮਹੱਤਤਾ: ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਖਿਲਾਫਤ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ।

5. ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਵਾਕਿਆ (1922)

• ਸੰਦਰਭ: ਅਹਿੰਸਕ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾ।
• ਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ:
  • ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ – ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤਾ।
• ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ:
  • ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਝੜਪ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਚੌਕੀ ਸੜ ਗਈ।
• ਨਤੀਜਾ: 22 ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮਾਰੇ ਗਏ।
• ਮਹੱਤਤਾ: ਅਹਿੰਸਕ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੋੜ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨ ਹੋਇਆ।

6. ਦਿੱਲੀ-ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ (1928)

• ਸੰਦਰਭ: ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼।
• ਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ:
  • ਭਗਤ ਸਿੰਘ – ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ।
  • ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ – ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਰਤਾ।
  • ਰਾਜਗੁਰੂ – ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਰਤਾ।
• ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ:
  • ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ।
• ਨਤੀਜਾ: ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਫੁੱਟ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ 1931 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
• ਮਹੱਤਤਾ: ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਰੈਡੀਕਲ ਧੜੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ।

7. ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਮਾਮਲਾ (1922-27)

• ਸੰਦਰਭ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼।
• ਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ:
  • ਸ਼ੌਕਤ ਉਸਮਾਨੀ – ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ।
  • ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਅਹਿਮਦ – ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕਾਰਕੁੰਨ।
  • ਨਲਿਨੀ ਗੁਪਤਾ – ਇਨਕਲਾਬੀ ਆਗੂ।
  • ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ – ਮੁੱਖ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਰਤਾ।
• ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ:
  • ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਫੈਲਾਉਣ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ।
  • ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ (ਕਾਮਿਨਟਰਨ) ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਉਣਾ।
• ਨਤੀਜਾ: ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ-ਦ੍ਰੋਹ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਲਾਏ ਗਏ।
• ਮਹੱਤਤਾ: ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਵਿਰੋਧੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ।

8. ਭਾਰਤ ਛੋੜੋ ਅੰਦੋਲਨ (1942)

• ਸੰਦਰਭ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਅੰਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਨ-ਅੰਦੋਲਨ।
• ਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ:
  • ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ – ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
• ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ:
  • ਦੇਸ਼-ਵਿਆਪੀ ਹੜਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ।
  • ਨਾਗਰਿਕ ਅਣਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਤੋੜ-ਫੋੜ।
• ਨਤੀਜਾ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ।
• ਮਹੱਤਤਾ: ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਚਰਮ-ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ।

ਤੱਥ ਸੂਚੀ: ਮੁਕਾਬਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੱਥ

• ਖੁਦੀਰਾਮ ਬੋਸ ਨੂੰ 1912 ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਮਿੰਟੋ ਵਿਰੁੱਧ ਬੰਬ ਸਾਜਿਸ਼ ਲਈ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
• ਅਰਵਿੰਦੋ ਘੋਸ ਅਤੇਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼ ਬੰਗਾਲ ਵਿਭਾਜਨ ਸਾਜਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਚਿਹਰੇ ਸਨ।
• ਚੰਪਾਰਣ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਜਨਤਾ ਆੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
• ਖਿਲਾਫਤ ਅੰਦੋਲਨ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ।
• ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਹਾਦਸਾ ਨੇ ਗੈਰ-ਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
• ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ 1931 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ-ਲਾਹੌਰ ਸਾਜਿਸ਼ ਲਈ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
• ਅਬਦੁਲ ਗਫ਼ਾਰ ਖਾਨ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਸਾਜਿਸ਼ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
• ਭਾਰਤ ਛੋੜੋ ਆੰਦੋਲਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਚੋਟੀ ਸੀ।