પ્રસિદ્ધ ષડયંત્રો

સ્વતંત્રતા સંઘર્ષ દરમિયાન મુખ્ય ષડયંત્રો

1. લોર્ડ હાર્ડિંગ વિરુદ્ધ બોમ્બ પ્લોટ (1912)

• સંદર્ભ: ભારતના વાયસરોય લોર્ડ હાર્ડિંગની દિલ્હી મુલાકાત દરમિયાન તેમની હત્યા માટેનું ષડયંત્ર.
• મુખ્ય વ્યક્તિઓ:
  • રાસ બિહારી બોઝ – અનુશીલન સમિતિ સાથે સંકળાયેલા ક્રાંતિકારી.
  • સત્યેન્દ્રનાથ ટાગોર – અનુશીલન સમિતિના સભ્ય.
• પરિણામ: બ્રિટિશ પોલીસની હાજરીને કારણે પ્લોટ નિષ્ફળ ગયો. ખુદીરામ બોઝની ધરપકડ થઈ અને 1912માં તેમને ફાંસી આપવામાં આવી.
• મહત્વ: ભારતીય ક્રાંતિકારીઓમાં વધતી જતી રેડિકલતા દર્શાવે છે.

2. બંગાળ વિભાજન ષડયંત્ર (1905-1911)

• સંદર્ભ: લોર્ડ કર્ઝન દ્વારા બંગાળના વિભાજનનો વિરોધ કરવા માટેનું ષડયંત્ર.
• મુખ્ય વ્યક્તિઓ:
  • અરવિંદ ઘોષ – રાષ્ટ્રીય આંદોલનના પ્રમુખ નેતા.
  • બારિન્દ્ર કુમાર ઘોષ – જુગાંતર પાર્ટી સાથે સંકળાયેલા ક્રાંતિકારી.
• પ્રવૃત્તિઓ:
  • ભારત માતા અને સંધ્યા સંગ્રામનું પ્રકાશન.
  • વિભાજન વિરુદ્ધ ગુપ્ત બેઠકો અને પ્રચારનું આયોજન.
• પરિણામ: બ્રિટિશોએ ષડયંત્રનો પર્દાફાશ કર્યો, ધરપકડો થઈ અને આંદોલનને દબાવી દેવામાં આવ્યું.
• મહત્વ: સ્વતંત્રતા સંઘર્ષમાં પ્રચાર અને ભૂગર્ભ નેટવર્કના ઉપયોગને દર્શાવે છે.

3. ચંપારણ સત્યાગ્રહ (1917)

• સંદર્ભ: ચંપારણમાં ઉત�ીડક નીલહા ખેતી પદ્ધતિ સામે મહાત્મા ગાંધીએ અહિંસક આંદોલન ચલાવ્યું.
• મુખ્ય વ્યક્તિઓ:
  • મહાત્મા ગાંધી – આંદોલનનું નેતૃત્વ કર્યું.
  • મોતીલાલ નહેરૂ – આંદોલનને સમર્થન આપ્યું.
• પ્રવૃત્તિઓ:
  • ખેડૂતોની ફરિયાદોની તપાસ.
  • અસહકાર અને સત્યાગ્રહનો ઉપયોગ.
• પરિણામ: બ્રિટિશ સરકારે તપાસના નિષ્કર્ષો સ્વીકાર્યા અને ખેડૂતોને અન્ય પાક ઉગાડવાની મંજૂરી આપી.
• મહત્વ: ભારતમાં ગાંધીજીના જનઆંદોલનની શરૂઆત થઈ.

4. ખિલાફત આંદોલન (1919-1922)

• સંદર્ભ: પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી ઓટોમન ખલીફાને રક્ષવા માટેનું આંદોલન.
• મુખ્ય વ્યક્તિઓ:
  • મુહમ્મદ અલી જૌહર – ખિલાફત આંદોલનના નેતા.
  • શૌકત અલી – પ્રમુખ નેતા.
  • મહાત્મા ગાંધી – હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા માટે આંદોલનમાં જોડાયા.
• પ્રવૃત્તિઓ:
  • જનસમૂહ વિરોધ અને પ્રદર્શનો.
  • ખિલાફત સમિતિની રચના.
• પરિણામ: 1924માં ખલીફાનું વિલોપન થતાં આંદોલન સમાપ્ત થયું.
• મહત્વ: હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા મજબૂત બની અને અખિલ ભારતીય ખિલાફત સમિતિની રચના થઈ.

5. ચૌરી ચૌરા કાંડ (1922)

• સંદર્ભ: અહિંસક આંદોલનને અટકાવતી હિંસક ઘટના.
• મુખ્ય વ્યક્તિઓ:
  • મહાત્મા ગાંધી – આ ઘટના પછી આંદોલન અટકાવ્યું.
• પ્રવૃત્તિઓ:
  • પ્રદર્શનકારીઓએ પોલીસ સાથે ઝપાઝપી કરી અને પોલીસ સ્ટેશન સળગાવ્યું.
• પરિણામ: 22 પોલીસ અધિકારીઓ માર્યા ગયા.
• મહત્વ: અહિંસક આંદોલન માટે વળાંક સાબિત થયું, વધુ અનુશાસિત પદ્ધતિઓ તરફ વળ્યું.

6. દિલ્હી-લાહોર કાવતરું (1928)

• સંદર્ભ: દિલ્હી અને લાહોરમાં બ્રિટિશ અધિકારીઓની હત્યાનું કાવતરું.
• મુખ્ય વ્યક્તિઓ:
  • ભગતસિંહ – હિંદુસ્તાન રિપબ્લિકન એસોસિએશન સાથે સંકળાયેલા ક્રાંતિકારી.
  • સુખદેવ ઠાપર – સહકાવતરીયા.
  • રાજગુરુ – સહકાવતરીયા.
• પ્રવૃત્તિઓ:
  • બ્રિટિશ અધિકારીઓની હત્યાની યોજના.
• પરિણામ: કાવતરું ખુલ્યું, ભગતસિંહ, સુખદેવ અને રાજગુરુની 1931માં ધરપકડ અને ફાંસી થઈ.
• મહત્વ: સ્વતંત્રતા સંઘર્ષના કટ્ટર પાંખ અને તેમની પદ્ધતિઓ ઉજાગર થયા.

7. પેશાવર કાવતરું કેસ (1922-27)

• સંદર્ભ: બ્રિટિશ શાસનને ઉખાડી ફેંકી ભારતમાં સામ્યવાદ સ્થાપવાનો ષડયંત્ર.
• મુખ્ય વ્યક્તિઓ:
  • શૌકત ઉસ્માની – સામ્યવાદી નેતા.
  • મુઝફ્ફર અહમદ – સામ્યવાદી કાર્યકર.
  • નલિની ગુપ્તા – ક્રાંતિકારી નેતા.
  • ઘુલામ હુસૈન – મુખ્ય ષડયંત્રકાર.
• પ્રવૃત્તિઓ:
  • સામ્યવાદી વિચારધારા ફેલાવવાનું અને મજૂરોને સંગઠિત કરવાનું આયોજન.
  • કોમ્યુનિસ્ટ ઇન્ટરનેશનલ (કોમિન્ટર્ન) સાથે સંપર્ક સ્થાપવો.
• પરિણામ: ધરપકડો થઈ અને આરોપીઓને દેશદ્રોહ અને ષડયંત્ર માટે મુકદમો ચલાવવામાં આવ્યો.
• મહત્વ: ઉત્તર-પશ્ચિમ સરહદ પ્રાંતમાં સામ્યવાદી ચળવળ અને બ્રિટિશ વિરોધી ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓના ઉદ્ભવને ઉજાગર કર્યું.

8. ભારત છોડો ચળવળ (1942)

• સંદર્ભ: બ્રિટિશ શાસનના તાત્કાલિક અંતની માંગ સાથેની જનઆંદોલન.
• મુખ્ય વ્યક્તિઓ:
  • મહાત્મા ગાંધી – ચળવળનું નેતૃત્વ કર્યું.
• પ્રવૃત્તિઓ:
  • દેશવ્યાપી હડતાલો અને વિરોધ પ્રદર્શનો.
  • નાગરિક અવજ્ઞા અને તોડફોડ.
• પરિણામ: બ્રિટિશ સરકારે ચળવળને ગેરકાયદેસર જાહેર કરી અને હજારો નેતાઓને ધરપકડ કરી.
• મહત્વ: સ્વતંત્રતા સંઘર્ષની ટોચ દર્શાવતું અને સ્વાતંત્ર્ય માટેની માંગને તીવ્ર બનાવતું.

કોષ્ટક: સ્વાતંત્ર્ય સંઘર્ષ દરમિયાનના મુખ્ય ષડયંત્રોનું સારાંશ

તથ્ય સૂચિ: સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે મુખ્ય તથ્યો

• ખુદીરામ બોઝને 1912માં લોર્ડ મિન્ટો સામે બોમ્ષ પ્લોટ માટે ફાંસી આપવામાં આવી હતી.
• અરવિંદ ઘોષ અનેબારિન્દ્ર કુમાર ઘોષ બંગાળ વિભાજન કાવતરાના મુખ્ય વ્યક્તિઓ હતા.
• ચંપારણ સત્યાગ્રહ ગાંધીજીના સામૂહિક આંદોલનની શરૂઆત હતી.
• ખિલાફત આંદોલન મુસ્લિમો અને હિંદુઓ વચ્ચેનો સંયુક્ત પ્રયાસ હતો.
• ચૌરી ચૌરા કાંડએ અસહકાર આંદોલનને સ્થગિત કરાવ્યું.
• ભગતસિંહ, સુખદેવ થાપર અને રાજગુરુને 1931માં દિલ્હી-લાહોર કાવતરા માટે ફાંસી આપવામાં આવી હતી.
• અબ્દુલ ગફ્ફાર ખાન પેશાવર કાવતરા કેસમાં સામેલ હતા.
• ભારત છોડો આંદોલન સ્વતંત્રતા સંઘર્ષની ટોચ હતી.