SATHEE: भारताचे रेल्वेमंत्री

भारताचे रेल्वेमंत्री - इतिहास

भारताचे रेल्वेमंत्री – आरआरबी परीक्षा कॅप्सूल

(श्रेणी: इतिहास / भारतीय रेल्वे सामान्य ज्ञान)

आरआरबी परीक्षांमध्ये गुणवत्ता: एनटीपीसी, ग्रुप-डी, एएलपी आणि टेक्निशियन श्रेणींमध्ये दरवर्षी १-२ प्रश्न.
प्रश्नांचा प्रकार: “पहिले रेल्वेमंत्री”, “सर्वात लांब कार्यकाळ”, “१९६९ च्या रेल्वे संपात मंत्री”, “राज्यनिहाय मूळ”, इ.

१. घटनात्मक स्थिती आणि द्रुत तथ्ये

मुद्दा	तथ्य
रेल्वे अर्थसंकल्पाचे केंद्रीय अर्थसंकल्पात विलीनीकरण	२०१७-१८ (१-४-२०१७ पासून प्रभावी)
पहिले रेल्वेमंत्री (स्वातंत्र्यानंतर)	जॉन मथाई (१५-८-१९४७)
पहिले भारतीय रेल्वेमंत्री	आसफ अली (२-९-१९४६ – १४-८-१९४७) तात्पुरत्या सरकारमध्ये
रेल्वेमंत्री हे पदेन प्रमुख असतात	रेल्वे बोर्डाचे (२०१९ पर्यंत)
सध्याचा कॅबिनेट दर्जा	कॅबिनेट मंत्री
रेल भवनाचे मुख्यालय	नवी दिल्ली

२. रेल्वेमंत्र्यांची कालक्रमानुसार यादी (१९४७-२०२४)

क्र.	नाव	कार्यकाळ	राज्य	पक्ष	महत्त्वाची घटना / तथ्ये
१	जॉन मथाई	१५-०८-१९४७ – २२-०९-१९४८	केरळ	काँग्रेस	स्वतंत्र भारताचा पहिला रेल्वे अर्थसंकल्प सादर केला
२	एन. गोपालस्वामी आयंगार	२२-०९-१९४८ – १३-०५-१९५२	तामिळनाडू	काँग्रेस	संसदेतील पहिला रेल्वे अर्थसंकल्प
३	लाल बहादूर शास्त्री	१३-०५-१९५२ – ०७-१२-१९५६	उत्तर प्रदेश	काँग्रेस	अरियालूर अपघाताची नैतिक जबाबदारी स्वीकारून राजीनामा दिला
४	जगजीवन राम	०७-१२-१९५६ – ०१-०९-१९६३	बिहार	काँग्रेस	सर्वात लांब सलग कार्यकाळ (६ वर्ष २६७ दिवस)
५	एस. के. पाटील	०१-०९-१९६३ – ०९-०६-१९६४	महाराष्ट्र	काँग्रेस	राजधानी एक्सप्रेसची संकल्पना सुरू केली
६	एच. सी. दासप्पा	०९-०६-१९६४ – १३-०३-१९६७	कर्नाटक	काँग्रेस	—
७	सी. एम. पूनाचा	१३-०३-१९६७ – १४-०२-१९६९	कर्नाटक	काँग्रेस	—
८	राम सुभग सिंग	१४-०२-१९६९ – ०४-११-१९६९	बिहार	काँग्रेस	बिहारमधील पहिले; कार्यकाळ १९६९ च्या संपाने संपला
९	पनंपिल्ली गोविंद मेनन	०४-११-१९६९ – १८-०३-१९७१	केरळ	काँग्रेस	संपाच्या काळात कार्यवाहक
१०	केंगल हनुमंतय्या	१८-०३-१९७१ – २२-०७-१९७२	कर्नाटक	काँग्रेस	—
११	टी. ए. पाई	२३-०७-१९७२ – २४-०३-१९७७	केरळ	काँग्रेस	संगणकीय आरक्षण सुरू केले (१९७२)
१२	प्रो. मधू दंडवते	२६-०३-१९७७ – १५-०७-१९७९	महाराष्ट्र	जनता पक्ष	पहिले गैर-काँग्रेस रेल्वेमंत्री; १९७७ च्या वेतन आयोगाची अंमलबजावणी केली
१३	टी. ए. पाई (दुसरी कार्यकाळ)	१५-०७-१९७९ – २८-०७-१९७९	केरळ	काँग्रेस (यू)	सर्वात लहान १३-दिवसीय कार्यकाळ
१४	कमलापती त्रिपाठी	३०-०७-१९७९ – १४-०१-१९८०	उत्तर प्रदेश	काँग्रेस (यू)	—
१५	सी. एम. स्टीफन	१४-०१-१९८० – १९-०१-१९८२	केरळ	काँग्रेस	—
१६	प्रकाश चंद्र सेठी	१९-०१-१९८२ – ०२-०९-१९८२	मध्य प्रदेश	काँग्रेस	—
१७	ए. बी. ए. गनी खान चौधरी	०२-०९-१९८२ – ३१-१२-१९८४	पश्चिम बंगाल	काँग्रेस	कोलकाता मेट्रोची पहिली धाव सुरू केली (१९८४)
१८	बंसी लाल	३१-१२-१९८४ – २४-०६-१९८६	हरियाणा	काँग्रेस	—
१९	मोहसिना किदवाई	२४-०६-१९८६ – २२-१०-१९८६	उत्तर प्रदेश	काँग्रेस	पहिली महिला रेल्वेमंत्री
२०	माधवराव सिंधिया	२२-१०-१९८६ – ०१-१२-१९८९	मध्य प्रदेश	काँग्रेस	पॅलेस ऑन व्हील्स पुनरुज्जीवित केले
२१	जॉर्ज फर्नांडिस	०२-१२-१९८९ – १०-११-१९९०	बिहार	जनता दल	आयव्हीआरएस अंमलबजावणी, १९७४ च्या रेल्वे संपासाठी प्रसिद्ध
२२	जनेश्वर मिश्रा	२१-११-१९९० – २१-०६-१९९१	उत्तर प्रदेश	समाजवादी जनता पक्ष	—
२३	सी. के. जाफर शरीफ	२१-०६-१९९१ – १६-०५-१९९६	कर्नाटक	काँग्रेस	सलग ५ रेल्वे अर्थसंकल्प सादर करणारे पहिले
२४	सुरेश प्रभू	०९-११-२०१४ – ०३-०९-२०१७	महाराष्ट्र	भाजप	केंद्रीय अर्थसंकल्पात विलीनीकरण, सोशल-मीडिया उपक्रम
२५	पियुष गोयल	०३-०९-२०१७ – ०९-०६-२०१९	महाराष्ट्र	भाजप	१००% विद्युतीकरणाचे लक्ष्य जाहीर केले
२६	अश्विनी वैष्णव	०७-०७-२०२१ – विद्यमान	राजस्थान	भाजप	आयआयटी + आयएएस पार्श्वभूमी असलेले पहिले रेल्वेमंत्री; वंदे भारत प्रकल्पाला गती

टीप: २०१७ पासून, रेल्वे अर्थसंकल्प विलीन झाला आहे; मंत्री आता स्वतंत्र अर्थसंकल्प भाषणाशिवाय रेल्वे विभाग सांभाळतात.

३. आकडेवारी आणि विक्रम

विक्रम	नाव	संख्या/माहिती
एकूण सर्वात लांब कार्यकाळ	जगजीवन राम	१० वर्ष २५९ दिवस (दोन कार्यकाळ)
सलग सर्वात लांब कार्यकाळ	जगजीवन राम	६ वर्ष २६७ दिवस (१९५६-६३)
सर्वात लहान कार्यकाळ	टी. ए. पाई (१९७९)	१३ दिवस
पहिली महिला रेल्वेमंत्री	मोहसिना किदवाई	१९८६
पहिले शीख रेल्वेमंत्री	सरदार बुटा सिंग	१९९६-९८
६ रेल्वे अर्थसंकल्प सादर करणारे पहिले रेल्वेमंत्री	सी. के. जाफर शरीफ	१९९१-९६
नंतर भारताचे राष्ट्रपती झालेले एकमेव रेल्वेमंत्री	प्रणव मुखर्जी	११ दिवस (१९९५) रेल्वेमंत्री म्हणून
१९६९ च्या २०-दिवसीय संपात रेल्वेमंत्री	पनंपिल्ली गोविंद मेनन	—
१९७४ च्या देशव्यापी संपात रेल्वेमंत्री	प्रो. मधू दंडवते	—
१९८७ च्या मछलीपट्टणम आगीत रेल्वेमंत्री	जॉर्ज फर्नांडिस	—
नैतिक कारणास्तव राजीनामा देणारे रेल्वेमंत्री	लाल बहादूर शास्त्री	१९५६ (अरियालूर अपघात)

४. राज्यनिहाय यादी (१९४७-२०२४)

राज्य	मंत्र्यांची संख्या
उत्तर प्रदेश	७
महाराष्ट्र	५
कर्नाटक	५
केरळ	५
बिहार	४
पश्चिम बंगाल	२
मध्य प्रदेश	२
राजस्थान	१ (सध्याचे)
हरियाणा	१
तामिळनाडू	१

५. परीक्षाकेंद्रित सारण्या

अ. सर्वाधिक रेल्वे अर्थसंकल्प सादर करणारे रेल्वेमंत्री

नाव	अर्थसंकल्प	कालावधी
सी. के. जाफर शरीफ	६	१९९१-९२ ते १९९६-९७
जगजीवन राम	५	१९५७-५८ ते १९६२-६३
लाल बहादूर शास्त्री	४	१९५३-५४ ते १९५६-५७
सुरेश प्रभू	३	२०१५-१६ ते २०१७-१८ (शेवटचा स्वतंत्र अर्थसंकल्प)

ब. लोकप्रिय गाड्यांशी संबंधित मंत्री

गाडी / प्रकल्प	मंत्री	वर्ष
राजधानी एक्सप्रेस (पहिली)	एस. के. पाटील	१९६९ (एनडीएलएस-एचडब्ल्यूएच)
शताब्दी एक्सप्रेस	माधवराव सिंधिया	१९८८ (एनडीएलएस-जेएचएस)
पॅलेस ऑन व्हील्स पुनरुज्जीवन	माधवराव सिंधिया	१९८६
कोलकाता मेट्रो पहिली धाव	ए. बी. ए. गनी खान चौधरी	२४-१०-१९८४
गतिमान एक्सप्रेस (पहिली १६० किमी/तास)	सुरेश प्रभू	२०१६
वंदे भारत एक्सप्रेस	पियुष गोयल / अश्विनी वैष्णव	२०१९ / २०२२

६. वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे (स्मरण कोड)

१. स्वतंत्र भारताचे पहिले रेल्वेमंत्री – जॉन मथाई
२. पहिले भारतीय रेल्वेमंत्री (तात्पुरते सरकार) – आसफ अली
३. सर्वात लांब कार्यकाळ – जगजीवन राम
४. राष्ट्रपती झालेले एकमेव रेल्वेमंत्री – प्रणव मुखर्जी (११ दिवस)
५. अपघातानंतर नैतिक जबाबदारी स्वीकारून राजीनामा देणारे पहिले – लाल बहादूर शास्त्री (अरियालूर)
६. रेल्वे अर्थसंकल्प विलीनीकरणाचे वर्ष – २०१७ (सुरेश प्रभू यांनी सादर केला, अरुण जेटली यांच्या कारकिर्दीत अंमलात आला)
७. आयआयटी पार्श्वभूमी असलेले पहिले रेल्वेमंत्री – अश्विनी वैष्णव (आयआयटी-कानपूर)
८. १९७४ च्या संपात रेल्वेमंत्री – प्रो. मधू दंडवते
९. पहिली महिला रेल्वेमंत्री – मोहसिना किदवाई (१९८६)
१०. शेवटचा स्वतंत्र रेल्वे अर्थसंकल्प – २०१६-१७ (सुरेश प्रभू, २५-२-२०१६)

७. आरआरबी एनटीपीसी / ग्रुप-डी / एएलपीसाठी १५ बहुपर्यायी प्रश्न

सूचना: योग्य पर्याय निवडा. उत्तरे खाली दिली आहेत.

१. स्वतंत्र भारताचे पहिले रेल्वेमंत्री कोण होते?
अ) आसफ अली ब) जॉन मथाई क) लाल बहादूर शास्त्री ड) जगजीवन राम

२. रेल्वे अर्थसंकल्प कोणत्या आर्थिक वर्षात केंद्रीय अर्थसंकल्पात विलीन करण्यात आला?
अ) २०१४-१५ ब) २०१६-१७ क) २०१७-१८ ड) २०१८-१९

३. रेल्वेमंत्री म्हणून सलग सर्वात लांब कार्यकाळ कोणाचा आहे?
अ) सी. के. जाफर शरीफ ब) लाल बहादूर शास्त्री क) जगजीवन राम ड) प्रो. मधू दंडवते

४. भारताच्या पहिल्या महिला रेल्वेमंत्री कोण होत्या?
अ) ममता बॅनर्जी ब) मोहसिना किदवाई क) सुषमा स्वराज ड) इंदिरा गांधी

५. राजधानी एक्सप्रेस कोणत्या रेल्वेमंत्र्यांनी सुरू केली?
अ) एस. के. पाटील ब) माधवराव सिंधिया क) जॉर्ज फर्नांडिस ड) सुरेश प्रभू

६. पहिली वंदे भारत एक्सप्रेस कोणत्या रेल्वेमंत्र्यांच्या कारकिर्दीत रवाना करण्यात आली?
अ) पियुष गोयल ब) अश्विनी वैष्णव क) सुरेश प्रभू ड) नितीश कुमार

७. सलग सहा रेल्वे अर्थसंकल्प सादर करणारे पहिले मंत्री:
अ) जगजीवन राम ब) सी. के. जाफर शरीफ क) प्रो. मधू दंडवते ड) लाल बहादूर शास्त्री

८. अरियालूर रेल्वे अपघातानंतर नैतिक कारणास्तव कोणी राजीनामा दिला?
अ) पनंपिल्ली गोविंद मेनन ब) लाल बहादूर शास्त्री क) जॉन मथाई ड) एन. गोपालस्वामी आयंगार

९. पहिली कोलकाता मेट्रो धाव कोणत्या रेल्वेमंत्र्यांच्या कारकिर्दीत झाली?
अ) बंसी लाल ब) ए. बी. ए. गनी खान चौधरी क) जॉर्ज फर्नांडिस ड) सी. एम. स्टीफन

१०. खालीलपैकी कोण फक्त १३ दिवस रेल्वेमंत्री होते?
अ) टी. ए. पाई ब) प्रणव मुखर्जी क) जनेश्वर मिश्रा ड) राम सुभग सिंग

११. १९६९ चा मोठा रेल्वे संप ______ हे रेल्वेमंत्री असताना झाला.
अ) राम सुभग सिंग ब) पनंपिल्ली गोविंद मेनन क) प्रो. मधू दंडवते ड) जॉर्ज फर्नांडिस

१२. सध्याच्या राज्यांपैकी कोणत्या राज्याने सर्वाधिक रेल्वेमंत्री दिले आहेत?
अ) महाराष्ट्र ब) उत्तर प्रदेश क) केरळ ड) कर्नाटक

१३. शताब्दी एक्सप्रेस सुरू करताना रेल्वेमंत्री कोण होते?
अ) माधवराव सिंधिया ब) सुरेश प्रभू क) प्रो. मधू दंडवते ड) सी. के. जाफर शरीफ

१४. थोड्या काळासाठी रेल्वे विभाग सांभाळल्यानंतर नंतर भारताचे राष्ट्रपती झालेले मंत्री:
अ) प्रणव मुखर्जी ब) नीलम संजीव रेड्डी क) व्ही. व्ही. गिरी ड) राम नाथ कोविंद

१५. भारताचे सध्याचे (२०२४ पर्यंत) रेल्वेमंत्री कोण आहेत?
अ) पियुष गोयल ब) अश्विनी वैष्णव क) नितीन गडकरी ड) राजनाथ सिंग

प्रश्न:०१ २०२६ मध्ये भारताची पहिली खाजगी गाडी प्रत्यक्षात कोणत्या मंत्र्यांनी रवाना केली?

अ) पंतप्रधान नरेंद्र मोदी

ब) रेल्वेमंत्री पियुष गोयल

क) संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंग

ड) अर्थमंत्री निर्मला सीतारमण

Show Answer

योग्य उत्तर: अ

स्पष्टीकरण: जरी पियुष गोयल रेल्वेमंत्री होते, तरी उद्घाटनाची धाव पंतप्रधान मोदी यांनी औपचारिकपणे रवाना केली.

८. द्रुत-पुनरावलोकन टिप्स

ज-ज-ज: जगजीवन राम = जंबो कार्यकाळ.
६-५-४: जाफर शरीफ (६), जगजीवन राम (५), शास्त्री (४) अर्थसंकल्प.
विलीनीकरण-माणूस: सुरेश प्रभू शेवटचे रेल्वे-अर्थसंकल्प माणूस.
संप जोड्या: १९६९ – पनंपिल्ली; १९७४ – दंडवते.
पहिली-महिला-१९८६: मोहसिना किदवाई.

शेवटच्या मिनिटात: लक्षात ठेवा फक्त एकच रेल्वेमंत्री राष्ट्रपती झाले → प्रणव मुखर्जी (१९९५ मध्ये ११ दिवस).

** साहित्याचा शेवट – आरआरबी परीक्षांसाठी शुभेच्छा! **

भारताचे रेल्वेमंत्री - इतिहास

भारताचे रेल्वेमंत्री – आरआरबी परीक्षा कॅप्सूल

१. घटनात्मक स्थिती आणि द्रुत तथ्ये

२. रेल्वेमंत्र्यांची कालक्रमानुसार यादी (१९४७-२०२४)

३. आकडेवारी आणि विक्रम

४. राज्यनिहाय यादी (१९४७-२०२४)

५. परीक्षाकेंद्रित सारण्या

अ. सर्वाधिक रेल्वे अर्थसंकल्प सादर करणारे रेल्वेमंत्री

ब. लोकप्रिय गाड्यांशी संबंधित मंत्री

६. वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे (स्मरण कोड)

७. आरआरबी एनटीपीसी / ग्रुप-डी / एएलपीसाठी १५ बहुपर्यायी प्रश्न

८. द्रुत-पुनरावलोकन टिप्स

RRB GROUP D

RRB NTPC

RPF SI

RPF CONSTABLE

RRB JE

RRB ALP

RRB TECHNICIAN

NCERT Books

Important Resources

Forums