भारतातील नियामक संस्था – रेल्वे परीक्षांसाठी पूर्ण मार्गदर्शक

१. परिचय

भारताचा सामाजिक-आर्थिक विकास नियामक संस्थांच्या जाळ्याद्वारे चालवला जातो — ह्या वैधानिक, अर्ध-न्यायिक आणि स्वायत्त संस्था आहेत ज्या रेल्वे आणि बँकिंग ते दूरसंचार आणि पर्यावरण यासारख्या क्षेत्रांत नियम तयार करतात, मानके निश्चित करतात आणि अनुपालन सुनिश्चित करतात. रेल्वे परीक्षांमध्ये (एनटीपीसी, ग्रुप-डी, जेई, एएलपी, तंत्रज्ञ, आरपीएफ) त्यांच्या स्थापनेचे वर्ष, मुख्यालय, अध्यक्ष, पालक मंत्रालय आणि प्रमुख कार्ये यावर नियमितपणे स्थिर जागरूकता चाचणी केली जाते.

२. टॉप २० राष्ट्रीय नियामक संस्था – तथ्यपत्रक

*सीआरबी = अध्यक्ष, रेल्वे बोर्ड (पदेन भारतीय रेल्वेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी).

३. रेल्वे-विशिष्ट नियामक टप्पे

४. द्रुत संदर्भ – घोषणा वाक्ये आणि पालक मंत्रालये

५. एक-ओळीची तथ्ये (रेल्वे-परीक्षा कॅप्स्यूल)

१. आरबीआय सिक्युरिटी प्रिंटिंग अँड मिंटिंग कॉर्प. (एसपीएमसीआयएल) आणि भारतीय रिझर्व्ह बँक नोट मुद्रण (बीआरबीएनएमपीएल) द्वारे चलन छापते.
२. सेबी चक्रवर्ती समिती (१९८५) च्या शिफारशींतून निर्माण झाली.
३. ट्राईने टीडीएसएटीची अपीलात्मक भूमिका अंशतः बदलली; टीडीएसएटी आता फक्त न्यायनिवाडा करते.
४. इरडाईचे मुख्यालय दिल्ली ते हैदराबाद २००१ मध्ये हलवले गेले.
५. पीएफआरडीए अटल पेन्शन योजना (एपीवाय) चे प्रशासन करते, जी २०१५ मध्ये सुरू झाली.
६. सीईआरसी आणि एसईआरसी (राज्य ईआरसी) विद्युत कायदा २००३ कडून अधिकार प्राप्त करतात.
७. पीएनजीआरबी अपस्ट्रीम एक्सप्लोरेशन साठी जबाबदार नाही (पीएनजी मंत्रालयाखालील डीजीएच हाताळते).
८. डीजीसीए फ्लायिंग परमिट आणि टाइप प्रमाणपत्र जारी करते; बीसीएएस विमानतळ सुरक्षा हाताळते.
९. एफएसएसएआय च्या लोगोमध्ये हिरवा आणि तपकिरी रंग आहेत – हिरवा शाकाहारी, तपकिरी मांसाहारी साठी.
१०. बीआयएस हॉलमार्क सोन्यासाठी ३ घटक आहेत: बीआयएस लोगो, शुद्धता कॅरेट, परीक्षण केंद्र चिन्ह.
११. सीसीआय कार्टेल कंपन्यांच्या उलाढालीच्या १०% पर्यंत दंड आकारू शकते.
१२. डब्ल्यूडीआरए परक्राम्य कोठार पावती (एनडब्ल्यूआर) शेतकऱ्यांना ई-नाम आणि बँक वित्त मिळण्यास मदत करते.
१३. एनएचएआय भारतमाला परियोजना अंमलबजावणी करते; फास्टॅग १५ फेब्रुवारी २०२१ पासून अनिवार्य आहे.
१४. एईआरए फक्त मोठ्या विमानतळांसाठी (>३.५ दशलक्ष प्रवासी/वर्ष) वैमानिक दर नियंत्रित करते.
१५. आरडीए (जेव्हा गठित होईल) ती वैधानिक आणि बहु-क्षेत्रीय असेल – प्रवासी आणि मालवाहतूक दर.

६. सराव बहुपर्यायी प्रश्न (रेल्वे पॅटर्न)

सूचना:

• सर्वोत्तम पर्याय निवडा.
• उत्तरे <details> टॅगमध्ये लपवलेली आहेत.

१. भारतीय दूरसंचार नियामक प्राधिकरण (ट्राई) कोणत्या वर्षी स्थापन करण्यात आले?
अ) १९९५ ब) १९९७ क) १९९९ ड) २००१

२. भारतीय विमा नियामक आणि विकास प्राधिकरण (इरडाई) चे मुख्यालय येथे स्थित आहे
अ) मुंबई ब) दिल्ली क) हैदराबाद ड) बंगळुरू

३. भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे वर्तमान (मे २०२४) गव्हर्नर कोण आहेत?
अ) उर्जित पटेल ब) रघुराम राजन क) शक्तिकांत दास ड) वायरल आचार्य

४. रेल्वे विकास प्राधिकरण (आरडीए) – भारतीय रेल्वेसाठी प्रस्तावित नियामक – प्रथम कोणत्या समितीने शिफारस केली?
अ) बिबेक देवरॉय ब) प्रकाश क) राकेश मोहन ड) सॅम पित्रोदा

५. भारतीय प्रतिभूति आणि विनिमय मंडळ (सेबी) ला वैधानिक दर्जा कोणत्या कायद्याने देण्यात आला?
अ) सेबी कायदा १९९२ ब) एससीआरए १९५६ क) कंपनी कायदा २०१३ ड) डिपॉझिटरीज कायदा १९९६

६. खालील नियामक संस्था त्यांच्या क्षेत्रांशी जुळवा:
१. पीएनजीआरबी   २. सीईआरसी   ३. डीजीसीए   ४. एफएसएसएआय
प. अन्न फ. तेल आणि वायू र. विद्युत स. नागरी उड्डाण
अ) १-फ, २-र, ३-स, ४-प ब) १-र, २-फ, ३-प, ४-स क) १-स, २-प, ३-फ, ४-र ड) १-प, २-स, ३-र, ४-फ

७. निवृत्ती वेतन निधी नियामक आणि विकास प्राधिकरण (पीएफआरडीए) कोणत्या योजनेचे प्रशासन करण्यासाठी जबाबदार आहे?
अ) ईपीएफओ ब) एनपीएस क) ईएसआयसी ड) ग्रॅच्युइटी कायदा

८. भारतातील विमानतळ दर कोणती संस्था नियंत्रित करते?
अ) एईआरए ब) डीजीसीए क) एएआय ड) बीसीएएस

९. सोन्याच्या दागिन्यांवरील बीआयएस हॉलमार्किंग हे
अ) ऐच्छिक आहे ब) १४ जून २०२१ पासून अनिवार्य आहे क) फक्त २२ कॅरेटसाठी अनिवार्य आहे ड) १८ कॅरेटसाठी पर्यायी आहे

१०. स्पर्धा कायद्याचे उल्लंघन केल्याबद्दल सीसीआय एखाद्या उद्योगावर आकारू शकणारा कमाल दंड आहे
अ) उलाढालीच्या ५% ब) उलाढालीच्या १०% क) ₹५० कोटी ड) ₹१०० कोटी

११. डिजिटल वैयक्तिक डेटा संरक्षण कायदा कोणत्या वर्षी संमत झाला?
अ) २०१९ ब) २०२० क) २०२२ ड) २०२३

१२. कोठार विकास आणि नियामक प्राधिकरण (डब्ल्यूडीआरए) कोणत्या मंत्रालयाखाली येते?
अ) कृषी मंत्रालय ब) वित्त मंत्रालय क) कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालय ड) ग्राहक व्यवहार मंत्रालय

१३. ट्राईचे पहिले अध्यक्ष होते
अ) एम.एस. वर्मा ब) ए. राजा क) सुधीर गुप्ता ड) अनिल कुमार लाहोटी

१४. अंतर्देशीय जलमार्गांचे नियमन कोण करते?
अ) आयडब्ल्यूएआय ब) डीजी शिपिंग क) पीएनजीआरबी ड) सीईआरसी

१५. भारतात सार्वजनिक प्रदर्शनासाठी चित्रपट प्रमाणित करणारी वैधानिक संस्था आहे
अ) एनएफडीसी ब) सीबीएफसी क) प्रसार भारती ड) माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय

१६. भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरण (एफएसएसएआय) कोणत्या कायद्याखाली स्थापन करण्यात आले?
अ) एफएसएस कायदा २००६ ब) अन्न अपमिश्रण प्रतिबंधक कायदा १९५४ क) आवश्यक वस्तू कायदा ड) ग्राहक संरक्षण कायदा

१७. स्पर्धा आयोग (सीसीआय) चे अध्यक्ष कोण नियुक्त करते?
अ) सीजेआयच्या शिफारशीवर राष्ट्रपती ब) नियुक्ती समिती कॅबिनेट क) वित्त मंत्री ड) फक्त पंतप्रधान

१८. प्रस्तावित रेल्वे विकास प्राधिकरण कोणता निर्णय घेणार नाही
अ) प्रवासी दर ब) मालवाहतूक दर क) सुरक्षा मानके ड) ट्रॅक प्रवेश शुल्क

७. पुनरावलोकन रणनीती

• स्मरणसहाय्य: “टी-आर-आय-सी-पी-एफ-बी-सी” – लक्षात ठेवण्यासाठी टॉप ८ नियामक: ट्राई, आरबीआय, इरडाई, सीईआरसी, पीएफआरडीए, एफएसएसएआय, बीआयएस, सीसीआय.
• मुख्यालय नकाशा: मुंबई – आरबीआय, सेबी; हैदराबाद – इरडाई; नवी दिल्ली – बहुतेक इतर.
• वर्ष युक्ती: उदारीकरणानंतरची जन्मवर्षे – १९९२ (सेबी), १९९७ (ट्राई), १९९८ (सीईआरसी), १९९९ (इरडाई कायदा), २००३ (पीएफआरडीए).
• रेल्वे फोकस: आरडीए आणि १९०५/१९५१ च्या तारखा हाताशी ठेवा; मुख्यालय = दिल्ली रेल्वे बोर्डसाठी अपेक्षित.

तुमच्या रेल्वे परीक्षेसाठी शुभेच्छा!