भारताबाहेरील भारतीय क्रांतिकारी संघटना

प्रमुख संघटना

1. इंडियन होम रूल लीग (ISA)

• स्थापना: १९०५, लंडन
• संस्थापक: श्यामजी कृष्ण वर्मा
• मुख्यालय: लंडन
• प्रमुख सदस्य: भगतसिंग, राजगुरू, सुखदेव, चंद्रशेखर आझाद
• क्रियाकलाप: द इंडियन सोसायटीज आणि द न्यू इंडिया ही नियतकालिके प्रकाशित केली, सार्वजनिक सभा आयोजित केल्या आणि क्रांतिकारी कल्पनांचा प्रसार केला
• महत्त्व: भारतीय तरुणांमध्ये क्रांतिकारी विचारांचे रोपण करण्यात आणि राष्ट्रवादी कल्पना परदेशात पसरवण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका

2. गदर पार्टी

• स्थापना: १९१३, सॅन फ्रान्सिस्को, अमेरिका
• संस्थापक: सोहन सिंग भाकना आणि करतार सिंग सराभा
• मुख्यालय: सॅन फ्रान्सिस्को
• प्रमुख सदस्य: हर दयाळ, राम चंद्र बोस, भगतसिंग (थोड्या काळासाठी संलग्न)
• क्रियाकलाप: गदर (बंड) चळवळ आयोजित केली, ज्याचा उद्देश भारतातील ब्रिटिश राजवट शस्त्रबळाने उलथून टाकणे होता
• महत्त्व: सर्वात क्रांतिकारी संघटनांपैकी एक, अनेक भारतीय क्रांतिकार्यांना प्रेरित केले आणि पूर्व आफ्रिकेतील १९१५ च्या बंडात भूमिका

3 इंडियन इंडिपेंडन्स लीग (IIL)

• स्थापना: १९३८, सिंगापूर
• संस्थापक: रास बिहारी बोस
• मुख्यालय: सिंगापूर
• क्रियाकलाप: इंडियन नॅशनल आर्मी (INA) ला पाठिंबा दिला, प्रचाराचे आयोजन केले आणि क्रांतिकारी क्रियाकलापांना निधी पुरवला
• महत्त्व: INA च्या निर्मितीत आणि द्वितीय महायुद्धादरम्यान ब्रिटिश राजवटीविरुद्धच्या संघर्षात महत्त्वाची भूमिका

क्रियाकलाप आणि योगदान

1. क्रांतिकारी प्रचार आणि शिक्षण

• इंडियन होम रूल लीग: क्रांतिकारी कल्पना पसरवण्यासाठी क्रांतिकारी नियतकालिके प्रकाशित केली आणि सार्वजनिक सभा आयोजित केल्या
• गदर पार्टी: गदर आणि शहीद सारख्या वृत्तपत्रांचा वापर करून पाठिंबा जमवला आणि परदेशातील भारतीयांना शिक्षित केले

2. शस्त्रबळाच्या संघर्षासाठी पाठिंबा

• गदर पार्टी: पूर्व आफ्रिकेतील १९१५ चे बंड आयोजित केले, जे शस्त्रबळाच्या प्रतिकाराचा एक महत्त्वपूर्ण परंतु अपयशी प्रयत्न होता
• इंडियन इंडिपेंडन्स लीग (IIL): इंडियन नॅशनल आर्मी (INA) ला पाठिंबा दिला आणि तांत्रिक आणि आर्थिक मदत पुरवली

3. भारतीय प्रवासी समुदायाचे संघटन

• इंडियन होम रूल लीग: लंडनमधील भारतीय विद्यार्थी आणि व्यावसायिकांना स्वातंत्र्यलढ्याला पाठिंबा देण्यासाठी संघटित केले
• गदर पार्टी: उत्तर अमेरिकेतील मोठ्या संख्येने भारतीय स्थलांतरितांना आकर्षित केले आणि त्यांना स्वातंत्र्याच्या कारणासाठी सामील होण्यास प्रेरित केले

4. भारतीय क्रांतिकार्यांवर प्रभाव

• भगतसिंग, राजगुरू, सुखदेव: ISA आणि गदर पार्टीच्या कल्पना आणि क्रियाकलापांनी प्रभावित होते

सारणी: प्रमुख संघटनांचा सारांश

महत्त्वाच्या तारखा आणि संज्ञा

• १९०५: इंडियन होम रूल लीगची स्थापना
• १९१३: गदर पार्टीची स्थापना
• १९३८: इंडियन इंडिपेंडन्स लीग (IIL) ची स्थापना
• गदर: गदर पार्टीने चालवलेल्या क्रांतिकारी चळवळीचे दर्शवणारी संज्ञा
• शहीद: गदर पार्टीद्वारे प्रकाशित केलेले वृत्तपत्र
• इंडियन नॅशनल आर्मी (INA): इंडियन इंडिपेंडन्स लीग (IIL) द्वारे समर्थित

स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्त्वाची माहिती (SSC, RRB)

• गदर पार्टीची स्थापना १९१३ मध्ये सॅन फ्रान्सिस्को येथे झाली.
• इंडियन होम रूल लीगची स्थापना श्यामजी कृष्ण वर्मा यांनी लंडन येथे केली.
• इंडियन इंडिपेंडन्स लीग (IIL) ची स्थापना १९३८ मध्ये सिंगापूर येथे झाली.
• गदर पार्टीने पूर्व आफ्रिकेतील १९१५ चे बंड आयोजित केले.