राजकोषीय धोरण

1. परिचय

1.1 व्याख्या

• राजकोषीय धोरण म्हणजे अर्थव्यवस्थेवर प्रभाव टाकण्यासाठी सरकारी खर्च आणि कर आकारणीचा वापर.
• हे मॅक्रोइकॉनॉमिक व्यवस्थापनाचे एक प्रमुख साधन आहे.

1.2 उद्दिष्टे

• अर्थव्यवस्था स्थिर करणे
• आर्थिक वाढीस प्रोत्साहन देणे
• महागाई नियंत्रित करणे
• बेरोजगारी कमी करणे
• उत्पन्नाची समतोल वाटणी साध्य करणे

1.3 प्रमुख कर्ते

• केंद्र सरकार
• संसद
• अर्थ मंत्रालय
• अर्थसंकल्प समिती

1.4 ऐतिहासिक संदर्भ

• १९३० चे दशक: जॉन मेनार्ड कीन्स यांनी कीन्सियन राजकोषीय धोरण या संकल्पनेची ओळख करून दिली.
• द्वितीय महायुद्धोत्तर काळ: पुनर्प्राप्तीला चालना देण्यासाठी सरकारांनी विस्तारवादी राजकोषीय धोरण स्वीकारले.
• १९७०-८० चे दशक: महागाई नियंत्रित करण्यासाठी संकुचित राजकोषीय धोरण कडे झुकाव.
• २००८ चे जागतिक आर्थिक संकट: अर्थव्यवस्थांना चालना देण्यासाठी विस्तारवादी राजकोषीय धोरण वापरले गेले.

1.5 राजकोषीय धोरण बनाम नाणेनीती

2. राजकोषीय धोरणाचे प्रकार

2.1 विस्तारवादी राजकोषीय धोरण

• व्याख्या: आर्थिक क्रियाकलापांना चालना देण्यासाठी सरकारी खर्चात वाढ किंवा करात घट.
• उदाहरणे:
  • नवीन सार्वजनिक प्रकल्प (उदा., पायाभूत सुविधा)
  • उत्पन्न किंवा कॉर्पोरेट करावरील कर कपात
• परिणाम: मागणीला चालना मिळते, सकल देशांतर्गत उत्पादन (GDP) वाढते, महागाई होऊ शकते.
• वापर केला जातो:
  • मंदी
  • आर्थिक मंदी
  • उच्च बेरोजगारी

2.2 संकुचित राजकोषीय धोरण

• व्याख्या: महागाई कमी करण्यासाठी सरकारी खर्चात घट किंवा करात वाढ.
• उदाहरणे:
  • सार्वजनिक सेवांमधील अर्थसंकल्पीय कपाती
  • उच्च उत्पन्न कर दर
• परिणाम: मागणी कमी होते, महागाई कमी होते, आर्थिक वाढ मंदावू शकते.
• वापर केला जातो:
  • उच्च महागाई
  • अर्थसंकल्पीय तूट
  • अर्थव्यवस्थेचा जास्त गरम होणे

2.3 तटस्थ राजकोषीय धोरण

• व्याख्या: सरकार संतुलित अर्थसंकल्प राखते, खर्च वाढवत नाही किंवा कमी करत नाही.
• उद्देश: आर्थिक स्थैर्य राखणे.
• वापर केला जातो:
  • अर्थव्यवस्था पूर्ण क्षमतेवर असते
  • महागाई नियंत्रित असते
  • बेरोजगारी कमी असते

2.4 विवेकाधीन बनाम स्वयंचलित राजकोषीय धोरण

3. अर्थव्यवस्थेवरील परिणाम

3.1 आर्थिक वाढ

• विस्तारवादी धोरण अल्पावधीत सकल देशांतर्गत उत्पादन (GDP) वाढवू शकते.
• संकुचित धोरण दीर्घकाळात अर्थव्यवस्था स्थिर करू शकते पण वाढ मंदावू शकते.

3.2 महागाई

• विस्तारवादी धोरण मागणी पुरवठ्यापेक्षा जास्त झाल्यास महागाईला कारणीभूत ठरू शकते.
• संकुचित धोरण मागणी कमी करून महागाई नियंत्रित करण्यास मदत करते.

3.3 रोजगार

• विस्तारवादी धोरण सरकारी खर्च वाढवते, यामुळे रोजगार निर्मिती होते.
• संकुचित धोरण सार्वजनिक खर्च कमी झाल्यास रोजगार कमी करू शकते.

3.4 सार्वजनिक कर्ज

• विस्तारवादी राजकोषीय धोरण अनेकदा सार्वजनिक कर्ज वाढवते.
• संकुचित राजकोषीय धोरण अर्थसंकल्पीय तूट कमी करण्यास मदत करते.

3.5 उत्पन्न वितरण

• प्रगतीशील कर आकारणी आणि सार्वजनिक खर्च असमानता कमी करू शकतात.
• प्रतिगामी कर आकारणी उत्पन्नातील तफावत वाढवू शकते.

3.6 भारतीय संदर्भातील उदाहरणे

3.7 परीक्षांसाठी महत्त्वाची माहिती (SSC, RRB)

• राजकोषीय धोरण हे मॅक्रोइकॉनॉमिक व्यवस्थापनाचे एक साधन आहे.
• कीन्सियन सिद्धांत हा विस्तारवादी राजकोषीय धोरणाचा आधार आहे.
• विवेकाधीन राजकोषीय धोरण मंदी दरम्यान वापरले जाते.
• स्वयंचलित राजकोषीय धोरण मध्ये बेरोजगारी लाभ आणि सामाजिक सुरक्षा यांचा समावेश होतो.
• संकुचित राजकोषीय धोरण महागाई नियंत्रित करण्यासाठी वापरले जाते.
• राजकोषीय तूट म्हणजे सरकारी खर्च आणि उत्पन्न यातील फरक.
• उत्पन्न तूट म्हणजे उत्पन्न पावत्या आणि उत्पन्न खर्च यातील अंतर.

3.8 महत्त्वाची संज्ञा

• राजकोषीय तूट: खर्च > उत्पन्न
• उत्पन्न तूट: उत्पन्न खर्च > उत्पन्न पावत्या
• प्राथमिक तूट: राजकोषीय तूट - व्याज देयके
• भांडवली खर्च: पायाभूत सुविधा, यंत्रसामग्री इत्यादीवरील खर्च
• उत्पन्न खर्च: पगार, अनुदान इत्यादीवरील खर्च

3.9 फरक

3.10 सारांश सारणी