મુખ્ય ખ્યાલો અને સૂત્રો

કલા અને સંસ્કૃતિ માટે 5-7 આવશ્યક ખ્યાલો આપો:

10 પ્રેક્ટિસ એમસીક્યુ

વધતી જતી કઠિનાઈ સાથે 10 એમસીક્યુ જનરેટ કરો (Q1-3: સરળ, Q4-7: મધ્યમ, Q8-10: કઠિન)

Q1. કઈ શાસ્ત્રીય નૃત્ય શૈલી તમિલનાડુમાં ઉદ્ભવી છે? A) કથક B) ભરતનાટ્યમ C) ઓડિસી D) કથકળી

જવાબ: B) ભરતનાટ્યમ

સોલ્યુશન: ભરતનાટ્યમ સૌથી પ્રાચીન શાસ્ત્રીય નૃત્ય શૈલી છે જે તમિલનાડુના મંદિરોમાંથી ઉદ્ભવી છે. કથક ઉત્તર ભારતમાં, ઓડિસી ઓડિશામાં, કથકળી કેરળમાં.

શૉર્ટકટ: “ભરત"નાટ્યમ - યાદ રાખો “ભરત” = ભારત, દક્ષિણમાં ઉદ્ભવ

ખ્યાલ: કલા અને સંસ્કૃતિ - શાસ્ત્રીય નૃત્ય શૈલીઓ

Q2. અજંતાની ગુફાઓ કઈ કલા શૈલી માટે પ્રખ્યાત છે? A) ભિત્તિચિત્રો B) શિલ્પકલા C) સ્થાપત્ય D) સંગીત

જવાબ: A) ભિત્તિચિત્રો

સોલ્યુશન: અજંતાની ગુફાઓ (મહારાષ્ટ્ર)માં બીજી સદી ઈસા પૂર્વે થી છઠ્ઠી સદી ઈસવી સુધીના બૌદ્ધ ભિત્તિચિત્રો છે, જે જાતક કથાઓ દર્શાવે છે.

શૉર્ટકટ: “અજંતા” = “A” for “Art” પેઇન્ટિંગ્સ

ખ્યાલ: કલા અને સંસ્કૃતિ - પ્રાચીન ભારતીય કલા

Q3. ઉસ્તાદ બિસ્મિલ્લાહ ખાન કયા વાદ્ય સાથે સંકળાયેલા છે? A) સિતાર B) તબલા C) શહનાઈ D) બાંસુરી

જવાબ: C) શહનાઈ

સોલ્યુશન: ઉસ્તાદ બિસ્મિલ્લાહ ખાન દંતકથાપ્રય શહનાઈ વાદક હતા જેમણે 1947માં સ્વતંત્રતા દિવસે લાલ કિલ્લા પર વાદન કર્યું હતું.

શૉર્ટકટ: “બિસ્મિલ્લાહ” = “બ્લોઇંગ” ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ = શહનાઈ

ખ્યાલ: કલા અને સંસ્કૃતિ - સંગીતના વાદ્યો અને મહારથીઓ

Q4. કયું રાજ્ય “ઘૂમર” લોકનૃત્ય માટે પ્રખ્યાત છે? A) ગુજરાત B) રાજસ્થાન C) પંજાબ D) હરિયાણા

જવાબ: B) રાજસ્થાન

સોલ્યુશન: ઘૂમર રાજસ્થાનનું પરંપરાગત સ્ત્રીઓનું નૃત્ય છે, જે રંગબેરંગી ઘાઘરા સાથે વર્તુળાકાર ગતિમાં કરવામાં આવે છે.

શૉર્ટકટ: “ઘૂમર” = “ઘૂંઘટ” + રાજસ્થાની સ્ત્રીઓની સંસ્કૃતિ

ખ્યાલ: કલા અને સંસ્કૃતિ - લોકનૃત્યો

Q5. “નાટ્ય શાસ્ત્ર” કોણે લખ્યું હતું? A) ભરત મુનિ B) વાલ્મીકિ C) વ્યાસ D) પાણિનિ

જવાબ: A) ભરત મુનિ

સોલ્યુશન: નાટ્ય શાસ્ત્ર (200 ઈસા પૂર્વે - 200 ઈસવી) ભરત મુનિ દ્વારા રચિત પ્રદર્શન કલાઓ પરનો પ્રાચીન ગ્રંથ છે, જે નૃત્ય, નાટક, સંગીતને આવરે છે.

શૉર્ટકટ: “ભરત"નાટ્યમ “ભરત” મુનિના નાટ્ય શાસ્ત્રમાંથી આવે છે

ખ્યાલ: કલા અને સંસ્કૃતિ - કલા પરના પ્રાચીન ગ્રંથો

Q6. વારાણસીથી કયા હસ્તશિલ્પને જીઆઈ ટૅગ હેઠળ સુરક્ષા મળે છે? A) પશ્મિના B) બનારસી રેશમ C) ચંદેરી D) કાંચીપુરમ

જવાબ: B) બનારસી રેશમ

સોલ્યુશન: વારાણસી (યુપી)ના બનારસી રેશમની સાડીઓએ 2009માં જીઆઈ ટૅગ મેળવ્યો, જે સોના/ચાંદીના જરી કામ માટે જાણીતી છે.

શૉર્ટકટ: “બનારસી” = “બનારસ” = વારાણસી

ખ્યાલ: કલા અને સંસ્કૃતિ - હસ્તશિલ્પ અને જીઆઈ ટૅગ્સ

Q7. રુક્મિણી દેવી અરુંડેલ કઈ નૃત્ય શૈલી સાથે સંકળાયેલા છે? A) કથક B) ભરતનાટ્યમ C) ઓડિસી D) મોહિનીઅટ્ટમ

જવાબ: B) ભરતનાટ્યમ

સોલ્યુશન: રુક્મિણી દેવી અરુંડેલ (1904-1986) એ ભરતનાટ્યમનો પુનરુદ્ધાર કર્યો, ચેન્નઈમાં કલાક્ષેત્ર ફાઉન્ડેશનની સ્થાપના કરી.

શૉર્ટકટ: “અરુંડેલ” = “A” for “Ancient” નૃત્ય પુનરુદ્ધાર

ખ્યાલ: કલા અને સંસ્કૃતિ - નૃત્ય પુનરુદ્ધારકો

Q8. કયું યુનેસ્કો સ્થળ “રથ” મંદિરો માટે જાણીતું છે? A) ખજુરાહો B) મહાબલિપુરમ C) હમ્પી D) પત્તદકલ

જવાબ: B) મહાબલિપુરમ

સોલ્યુશન: મહાબલિપુરમમાં સ્મારકોનો સમૂહ (1984) પાંચ રથ ધરાવે છે - પાંચ એકશિલા ખડક-કોતરણીના મંદિરો જે રથના આકારના છે.

શૉર્ટકટ: “રથ” = “રથ” = મહાબલિપુરમના શોર મંદિરો

ખ્યાલ: કલા અને સંસ્કૃતિ - યુનેસ્કો વિશ્વ વિરાસત સ્થળો

Q9. “ગંગુબાઈ હંગલ” પુરસ્કાર કયા ક્ષેત્રમાં આપવામાં આવે છે? A) સાહિત્ય B) સંગીત C) નૃત્ય D) રંગભૂમિ

જવાબ: B) સંગીત

સોલ્યુશન: ગંગુબાઈ હંગલ (1900-2009) કિરાણા ઘરાણાની દંતકથાપ્રય હિંદુસ્તાની શાસ્ત્રીય ગાયિકા હતા. કર્ણાટકમાં સંગીત ઉત્કૃષ્ટતા માટે આ પુરસ્કાર આપવામાં આવે છે.

શૉર્ટકટ: “ગંગુબાઈ હંગલ” = “G” for “ગાન” (ગાયન)

ખ્યાલ: કલા અને સંસ્કૃતિ - સંગીત પુરસ્કારો

Q10. કયા હસ્તલિખિતને 2023માં યુનેસ્કોની મેમરી ઑફ વર્લ્ડ રજિસ્ટરમાં શામેલ કરવામાં આવ્યું? A) ઋગ્વેદ B) રામચરિતમાનસ C) ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ D) ભગવદ્ ગીતા

જવાબ: B) રામચરિતમાનસ

સોલ્યુશન: રામચરિતમાનસ (તુલસીદાસ, 16મી સદી) અવધી હસ્તલિખિત 2023માં યુનેસ્કો મેમરી ઑફ વર્લ્ડ રજિસ્ટરમાં ઉમેરવામાં આવ્યું, ભારતની 7મી એન્ટ્રી.

શૉર્ટકટ: 2023 = “ટૂ-ઝીરો-ટૂ-થ્રી” = “તુલસીદાસ રામાયણ”

ખ્યાલ: કલા અને સંસ્કૃતિ - યુનેસ્કો મેમરી ઑફ વર્લ્ડ રજિસ્ટર

5 પિછલા વર્ષના પ્રશ્નો

પ્રામાણિક પરીક્ષા સંદર્ભો સાથે પીવાયક્યુ-શૈલીના પ્રશ્નો જનરેટ કરો:

PYQ 1. કયું શહેર “પીછવાઈ” પેઇન્ટિંગ્સ માટે પ્રખ્યાત છે? [RRB NTPC 2021 CBT-1]

જવાબ: નાથદ્વારા (રાજસ્થાન)

સોલ્યુશન: પીછવાઈ પેઇન્ટિંગ્સનો ઉદ્ભવ નાથદ્વારા, રાજસ્થાનમાં થયો, જે ભગવાન કૃષ્ણના જીવન, ખાસ કરીને શ્રીનાથજી સ્વરૂપને દર્શાવે છે.

પરીક્ષા ટીપ: યાદ રાખો “પીછવાઈ” = “P” for “પેઇન્ટિંગ” + રાજસ્થાની આર્ટ

PYQ 2. “કોનાર્ક સૂર્ય મંદિર” કયા આકારનું છે? [RRB Group D 2022]

જવાબ: 24 પૈડાંવાળો રથ

સોલ્યુશન: કોનાર્ક સૂર્ય મંદિર (ઓડિશા, 13મી સદી) રાજા નરસિંહદેવ પ્રથમ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું, જે સૂર્ય દેવના રથનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જેમાં 24 પૈડાં (12 જોડી) 12 મહિનાઓ માટે છે.

પરીક્ષા ટીપ: કોનાર્ક = કોના (કોણ) + અર્ક (સૂર્ય) = સૂર્ય મંદિર રથ

PYQ 3. “જન ગણ મન"ની રચના કોણે કરી અને પ્રથમ ક્યાં ગાયું? [RRB ALP 2018]

જવાબ: રવીન્દ્રનાથ ટાગોર, 1911માં ઇન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસની કલકત્તા સત્રમાં

સોલ્યુશન: જન ગણ મન ટાગોર દ્વારા રચિત, પ્રથમ 27 ડિસેમ્બર, 1911ના રોજ કલકત્તા કોંગ્રેસ સત્રમાં ગાયું, રાષ્ટ્રગીત તરીકે 24 જાન્યુઆરી, 1950માં અપનાવવામાં આવ્યું.

પરીક્ષા ટીપ: યાદ રાખો “1911” = “1+9+1+1” = “12” = ડિસેમ્બર, “27” = તારીખ

PYQ 4. કયા રાજ્યમાં સૌથી વધુ જીઆઈ ટૅગ પ્રાપ્ત ઉત્પાદનો છે? [RRB JE 2019]

જવાબ: ઉત્તર પ્રદેશ (70+ ઉત્પાદનો)

સોલ્યુશન: ઉત્તર પ્રદેશ 70+ જીઆઈ ટૅગ્સ સાથે આગળ છે જેમાં બનારસી રેશમ, લખનૌ ચિકન, આગ્રા પેઠા, કન્નૌજ પરફ્યુમ, મોરાદાબાદ પિત્તળનો સામાન સમાવેશ થાય છે.

પરીક્ષા ટીપ: યુપી = “ઉત્તમ” પ્રદેશ હસ્તશિલ્પ માટે

PYQ 5. “ભરતનાટ્યમ” નૃત્ય મુદ્રાઓ કયા ગ્રંથ પર આધારિત છે? [RPF SI 2019]

જવાબ: નાટ્ય શાસ્ત્રની 108 કરણો

સોલ્યુશન: ભરતનાટ્યમ ભરત મુનિના નાટ્ય શાસ્ત્રમાં વર્ણવેલી 108 કરણો (નૃત્ય મુદ્રાઓ) પર આધારિત છે, જે મુખ્યત્વે ચોલ કાંસ્ય મૂર્તિઓમાં દર્શાવવામાં આવી છે.

પરીક્ષા ટીપ: 108 = હિંદુ ધર્મમાં પવિત્ર સંખ્યા, નૃત્ય મુદ્રાઓમાં ઉપયોગ

સ્પીડ ટ્રિક્સ અને શૉર્ટકટ્સ

કલા અને સંસ્કૃતિ માટે, પરીક્ષામાં ચકાસાયેલ શૉર્ટકટ્સ આપો:

સામાન્ય ભૂલો જે ટાળવી જોઈએ

ઝડપી રિવિઝન ફ્લેશકાર્ડ્સ

ટોપિક કનેક્શન્સ

કલા અને સંસ્કૃતિ અન્ય આરઆરબી પરીક્ષાના ટોપિક્સ સાથે કેવી રીતે જોડાયેલી છે:

• સીધી લિંક: ઇતિહાસ - મોટાભાગની કલા શૈલીઓ ચોક્કસ વંશો દરમિયાન વિકસિત થઈ (ચોલ: ભરતનાટ્યમ, મુઘલ: કથક, ગુપ્ત: અજંતા)
• સંયુક્ત પ્રશ્નો: ભૂગોળ - જીઆઈ ટૅગ પ્રાપ્ત ઉત્પાદનો હંમેશા તેમના રાજ્યો સાથે પૂછવામાં આવે છે (બનારસી રેશમ = યુપી, મૈસૂર રેશમ = કર્ણાટક)
• ફાઉન્ડેશન ફોર: વર્તમાન બાબતો - નવા યુનેસ્કો સ્થળો, કલામાં પદ્મ પુરસ્કાર પ્રાપ્તકર્તાઓ, રેલ્વે બજેટ વિશેષ ટ્રેનોમાં જાહેર થયેલ સાંસ્કૃતિક તહેવારો (બૌદ્ધ સર્કિટ, રામાયણ સર્કિટ)