ભારતના દક્ષિણી રાજ્યો

ચેરા

પ્રદેશ

• આજના કેરળ અને તમિલનાડુ તથા કર્ણાટકના કેટલાક ભાગો પર શાસન કર્યું.
• દક્ષિણ પઠાર અને માલાબાર કિનારા વચ્ચેના મહત્વપૂર્ણ વેપાર માર્ગોને નિયંત્રિત કર્યા.

રાજાઓ

• સેનગુટ્ટુવન (ઈ.સ.પૂ. 2મી સદી): તમિલ સાહિત્ય અને મહાકાવ્ય શિલપ્પાતિકારમ માટેના તેમના સંરક્ષણ માટે જાણીતા.
• કુલશેખર પાંડ્યન (ઈ.સ. 12મી સદી): પાંડ્ય રાજ્યના પતન દરમિયાન શાસન કર્યું અને ચોળોના સમકાલીન હતા.
• રાજશેખર ચેરા (ઈ.સ. 13મી સદી): છેલ્લા મહત્વપૂર્ણ ચેરા શાસક, પાંડ્ય રાજા મારવર્મન સુંદર પાંડ્ય બીજા દ્વારા પરાજિત થયા.

વારસો

• પ્રારંભિક તમિલ સાહિત્ય અને સંગમ યુગમાં પ્રમુખ.
• તેમના સમુદ્રી વેપાર અને સાંસ્કૃતિક યોગદાન માટે જાણીતા.
• ચોળ અને પાંડ્ય આક્રમણોના કારણે પતન થયો.

ચોળ

પ્રદેશ

• તમિલનાડુ પ્રદેશ અને આજના આંધ્ર પ્રદેશ, કર્ણાટક અને કેરળના કેટલાક ભાગો પર શાસન કર્યું.
• બંગાળની ખાડીના વેપાર માર્ગોને નિયંત્રિત કર્યા.

રાજાઓ

• વિજયલય (ઈ.સ. પૂર્વે 3મી સદી): પ્રથમ જાણીતા ચોળ રાજા, ચોળ રાજ્યની સ્થાપના કરી.
• એલારા (ઈ.સ. પૂર્વે 2મી સદી): ચોળ પ્રદેશ વિસ્તાર્યો અને કાંચીપુરમના કૈલાસનાથ મંદિર માટે જાણીતો.
• પરાંતક પ્રથમ (ઈ.સ. 8મી સદી): ચોળ સામ્રાજ્ય વિસ્તાર્યું અને પલ્લવોને હરાવ્યા.
• રાજરાજ પ્રથમ (ઈ.સ. 10મી સદી): “મહાન રાજરાજ” તરીકે ઓળખાય છે, સામ્રાજ્યને દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા સુધી વિસ્તાર્યું.
• રાજેન્દ્ર ચોળ પ્રથમ (ઈ.સ. 11મી સદી): ચોળ સામ્રાજ્યને ગંગા અને દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા સુધી વિસ્તાર્યું, સ્રીવિજયાને જીત્યું.

વારસો

• દક્ષિણ ભારતમાં પ્રબળ સમુદ્રી શક્તિ.
• મંદિર નિર્માણ અને કલાને પ્રોત્સાહન આપ્યું.
• સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક આદાનપ્રદાન દ્વારા દક્ષિણ પૂર્વ એશિયાના રાજ્યોને પ્રભાવિત કર્યા.

પાંડ્યો

પ્રદેશ

• આજના તમિલનાડુ અને કેરળ અને કર્ણાટકના કેટલાક ભાગો પર શાસન કર્યું.
• દક્ષિણ કાંઠો અને રોમન સામ્રાજ્ય સાથે વેપાર નિયંત્રિત કર્યો.

રાજાઓ

• સિમ્માડુ પાંડ્ય (ઈ.સ. પૂર્વે 2મી સદી): પાંડ્ય રાજ્યની સ્થાપના કરી અને પટ્ટિનપ્પલૈ માટે જાણીતો.
• કુલશેખર પાંડ્ય (ઈ.સ. 12મી સદી): પાંડ્ય રાજ્યના પતન દરમિયાન શાસન કર્યું અને ચોળોના સમકાલીન હતા.
• મારવર્મન સુંદર પાંડ્ય બીજો (ઈ.સ. 13મી સદી): છેલ્લો મહત્વપૂર્ણ પાંડ્ય શાસક, ચેરો અને હોયસાળો દ્વારા હરાવ્યો.

વારસો

• પ્રારંભિક તમિલ સાહિત્ય અને સંગમ યુગમાં પ્રસિદ્ધ.
• તેમની નૌકાશક્તિ અને વિદેશી ભૂમિ સાથે વેપાર માટે જાણીતા.
• ચોળો અને ચેરો દ્વારા આક્રમણને કારણે પતન થયો.

ચાલુક્યો

પ્રદેશ

• આજના કર્ણાટક અને મહારાષ્ટ્ર તથા તમિલનાડુના કેટલાક ભાગો પર શાસન કર્યું.
• દક્ષિણ પ્રદેશ અને માલાબાર કાંઠાને નિયંત્રિત કર્યો.

રાજાઓ

• પુલકેશિન પ્રથમ (ઈ.સ. 5મી સદી): ચાલુક્ય વંશની સ્થાપના કરી અને ઐહોલ શિલાલેખ માટે જાણીતો છે.
• પુલકેશિન બીજો (ઈ.સ. 7મી સદી): ચાલુક્ય સામ્રાજ્ય વિસ્તાર્યું અને પલ્લવોને હરાવ્યા.
• કીર્તિવર્મન બીજો (ઈ.સ. 8મી સદી): તેની લશ્કરી મુહિમો અને કાંચીપુરમના કૈલાસનાથ મંદિર માટે જાણીતો છે.

વારસો

• દ્રવિડ વાસ્તુકલાના વિકાસમાં અગ્રગણ્ય.
• પછીના ચોલ અને હોયસલ વંશો પર પ્રભાવ પાડ્યો.
• કલા અને સાહિત્યના સંરક્ષણ માટે જાણીતા.

હોયસલ

પ્રદેશ

• આજના કર્ણાટક અને તમિલનાડુ તથા મહારાષ્ટ્રના કેટલાક ભાગો પર શાસન કર્યું.
• તુંગભદ્રા નદી પ્રદેશ અને કાંઠાઈ વિસ્તારોને નિયંત્રિત કર્યો.

રાજાઓ

• નિર્પ કામા બીજો (ઈ.સ. 12મી સદી): હોયસલ વંશની સ્થાપના કરી અને હળેબીડુના હોયસલેશ્વર મંદિર માટે જાણીતો છે.
• નરસિંહ ત્રીજો (ઈ.સ. 13મી સદી): હોયસલ સામ્રાજ્ય વિસ્તાર્યું અને ખિલજી વંશને હરાવ્યો.

વારસો

• હોયસલ વાસ્તુકલાના વિકાસમાં અગ્રગણ્ય.
• મંદિર નિર્માણ અને કલા માટે જાણીતા.
• દિલ્હી સલતનત અને વિજયનગર સામ્રાજ્યના આક્રમણોને કારણે પતન પામ્યા.

વિજયનગર સામ્રાજ્ય

પ્રદેશ

• આજના કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ, તમિલનાડુ અને મહારાષ્ટ્ર તથા કેરળના કેટલાક ભાગો પર શાસન કર્યું.
• દક્ષિણ પ્રદેશ પટ્ટી અને કાંઠાઈ વિસ્તારોને નિયંત્રિત કર્યો.

રાજાઓ

• હરિહર I (આશરે 1336–1340 CE): વિજયનગર સામ્રાજ્યની સ્થાપના કરી અને હંપીમાં વિરૂપાક્ષ મંદિર માટે જાણીતો છે.
• બુક્કા રાય I (આશરે 1340–1356 CE): સામ્રાજ્યને મજબૂત બનાવ્યું અને દિલ્હી સલતનતને હરાવી.
• દેવ રાય II (આશરે 1404–1422 CE): તેની લશ્કરી મુહિમો અને સાંસ્કૃતિક સંરક્ષણ માટે જાણીતો છે.
• કૃષ્ણદેવરાય (આશરે 1509–1529 CE): “મહાન કૃષ્ણદેવરાય” તરીકે ઓળખાય છે, સામ્રાજ્ય વિસ્તાર્યું અને હંપીમાં વિરૂપાપુર મંદિર માટે જાણીતો છે.

અર્થતંત્ર

• ખેતી અને વેપારનું સમૃદ્ધ અર્થતંત્ર.
• સિંચાઈ અને જમીન આવક પદ્ધતિઓનો વ્યાપક ઉપયોગ.
• દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા અને અરેબિયન પ્રાયદ્વીપ સાથે મજબૂત સમુદ્રી વેપાર.

સમાજ

• બહુ ધર્મ અને બહુ ભાષાવાળો સમાજ.
• પ્રમુખ વેપારી અને શિલ્પકાર વર્ગો.
• સ્ત્રીઓને થોડી સ્વતંત્રતા અને જાહેર જીવનમાં ભાગીદારી હતી.

ધાર્મિક રચના

• હિંદુ ધર્મને પ્રોત્સાહન, ખાસ કરીને વૈષ્ણવ અને શૈવ પરંપરાઓ.
• મંદિર નિર્માણ અને ધાર્મિક તહેવારોને સમર્થન.
• જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મો સહિત અન્ય ધર્મો પ્રત્યે સહિષ્ણુતા.

બહમાની સામ્રાજ્ય

પ્રદેશ

• આજના તેલંગાણા, આંધ્ર પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટકના કેટલાક ભાગો પર શાસન.
• દક્ષિણ પ્રદેશ અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોને નિયંત્રિત કર્યા.

રાજાઓ

• અલાઉદ્દીન બહમાની (આશરે 1347–1358 CE): સામ્રાજ્ય વિસ્તાર્યું અને વિજયનગર સામ્રાજ્યને હરાવ્યું.
• મુહમ્મદ શાહ I (આશરે 1358–1377 CE): તેની લશ્કરી મુહિમો અને પ્રશાસનિક સુધારાઓ માટે જાણીતો છે.

વારસો

• ડેકન શિલ્પકલાના વિકાસમાં પ્રસિદ્ધ.
• તેમની સૈન્યશક્તિ અને પ્રશાસનિક સુધારાઓ માટે જાણીતા.
• આંતરિક વિવાદો અને વિજયનગર સામ્રાજ્યના આક્રમણોને કારણે પતન થયું.