નાગરિક પુરસ્કારો – રેલવે પરીક્ષાઓ માટે સંપૂર્ણ GK કેપ્સ્યુલ
સુવર્ણ નિયમ: ભારત રત્ન > પદ્મ વિભૂષણ > પદ્મ ભૂષણ > પદ્મ શ્રી (પ્રાધાન્યના ઉતરતા ક્રમમાં).
1. સાંવિધાનિક અને કાનૂની પૃષ્ઠભૂમિ
- અનુચ્છેદ 18(1): ગૈર-લશ્કરી ખિતાબો પર પ્રતિબંધ મૂકે છે; આમ તમામ પુરસ્કારો આનરરી (સન્માનજનક) છે.
- સ્થાપના: 1954 (ભારત રત્ન અને પદ્મ વિભૂષણ); 1955 (પદ્મ ભૂષણ અને પદ્મ શ્રી).
- નિયમન: “ભારત રત્ન અને પદ્મ પુરસ્કાર – નિયમો, 1954” ગૃહ મંત્રાલય (MHA) હેઠળ.
- પ્રદાન: દરેક ગણતંત્ર દિવસ (26 જાન્યુઆરી)ની યાદી; વધુમાં સ્વતંત્રતા દિવસની યાદી 1977–1995માં શરૂ કરવામાં આવી (ત્યારબાદ બંધ કરવામાં આવી).
2. ભારત રત્ન – ભારતનો રત્ન
| લક્ષણ |
વિગત |
| સૂત્ર |
“દેશ સેવા મેં શ્રેષ્ઠ” |
| પ્રથમ પુરસ્કાર પ્રાપ્તકર્તા |
સી. રાજગોપાલાચારી, એસ. રાધાકૃષ્ણન, સી. વી. રામન (1954) |
| સૌથી યુવા |
સચિન તેંડુલકર (ઉંમર 40, 2014) |
| પ્રથમ રમતવીર |
સચિન તેંડુલકર |
| પ્રથમ વિદેશી |
ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન (1987) |
| એક વર્ષમાં મહત્તમ |
4 (1999 – જયપ્રકાશ નારાયણ, અમર્ત્ય સેન, ગોપીનાથ બોર્ડોલોઈ, રવિ શંકર) |
| કુલ પ્રદાન (1954-2024) |
53 (જાન્યુઆરી 2024 સુધી) |
| ડિઝાઇન |
પીપળ-પાન આકારનો મેડલ, 51 મીમી વ્યાસ, આમલીની લાકડાનું બોક્સ, અગ્રભાગ પર દેવનાગરીમાં ભારત રત્ન |
3. પદ્મ પુરસ્કારો – ત્રણ-સ્તરીય વંશવેલો
| પુરસ્કાર |
ક્રમ |
સ્થાપના |
મહત્તમ પ્રતિ વર્ષ (2024 ઉપરની મર્યાદા) |
સામાન્ય ક્ષેત્ર ગુણોત્તર* |
| પદ્મ વિભૂષણ |
2જો સર્વોચ્ચ નાગરિક |
1954 |
≤ 120 |
50 % કલા/સામાજિક-કાર્ય |
| પદ્મ ભૂષણ |
3જો |
1955 |
≤ 200 |
40 % વિજ્ઞાન/વ્યાપાર |
| પદ્મ શ્રી |
4થો |
1955 |
કોઈ મર્યાદા નથી |
60 % અજાણ્યા નાયકો |
*આશરે 5-વર્ષની સરેરાશ (2019-23) – MHA વાર્ષિક અહેવાલ.
3.1 ઝડપી-તથ્ય કોષ્ટક – પ્રથમ અને રેકોર્ડ્સ
| રેકોર્ડ |
પદ્મ વિભૂષણ |
પદ્મ ભૂષણ |
પદ્મ શ્રી |
| પ્રથમ પ્રાપ્તકર્તા |
એસ. રાધાકૃષ્ણન (1954) |
નંદલાલ બોઝ (1954) |
ડૉ. બી. સી. રોય (1954) |
| પ્રથમ મહિલા |
સુંદરમ રામચંદ્રન (1958) |
બેગમ અખ્તર (1968) |
શ્રીમતી લીલા પૂણાવાલા (1968) |
| પ્રથમ વિદેશી |
પી. એન. હકસર (1973, યુકે-આધારિત) |
જે. આર. ડી. ટાટા (1955, ફ્રેંચ નાગરિક) |
એ. સી. ભક્તિવેદાંત (1977, યુએસએ) |
| સૌથી યુવા (2024) |
એસ. જયશંકર (69, 2020) |
મેરી કોમ (51, 2013) |
હિમા દાસ (23, 2020) |
4. પસંદગી પદ્ધતિ
- નોડલ મંત્રાલય: MHA 1 મે-15 સપ્ટેમ્બર ઓનલાઈન પોર્ટલ ખોલે છે.
- રાજ્ય સરકારો, મંત્રાલયો, પદ્મ પુરસ્કાર પ્રાપ્તકર્તા (સ્વયં), ભારત રત્ન પ્રાપ્તકર્તા નામાંકન કરી શકે છે.
- પદ્મ પુરસ્કાર સમિતિ (PAC) – પ્રધાનમંત્રી (અધ્યક્ષ), કેબિનેટ સચિવ, ગૃહ સચિવ, 4-5 નામાંકિત વ્યક્તિઓ.
- અંતિમ મંજૂરી: ભારતના રાષ્ટ્રપતિ.
- નાણાકીય ગ્રાન્ટ નહીં, પોસ્ટ-નોમિનલ અક્ષરો નહીં; માત્ર પ્રમાણપત્ર અને મેડલ.
5. વર્ષ-વાઇઝ સંખ્યા (2015-2024 ગણતંત્ર દિવસ યાદીઓ)
| વર્ષ |
ભારત રત્ન |
પદ્મ વિભૂષણ |
પદ્મ ભૂષણ |
પદ્મ શ્રી |
કુલ |
| 2015 |
1 |
9 |
20 |
75 |
105 |
| 2016 |
0 |
7 |
19 |
104 |
130 |
| 2017 |
0 |
7 |
19 |
75 |
101 |
| 2018 |
0 |
3 |
9 |
73 |
85 |
| 2019 |
3 |
4 |
14 |
94 |
115 |
| 2020 |
0 |
7 |
16 |
118 |
141 |
| 2021 |
0 |
7 |
10 |
102 |
119 |
| 2022 |
0 |
4 |
17 |
107 |
128 |
| 2023 |
0 |
6 |
9 |
91 |
106 |
| 2024 |
0 |
5 |
17 |
110 |
132 |
6. એક-વાક્ય રેપિડ-ફાયર તથ્યો
- માત્ર બે વર્ષ (1960 અને 1993)માં શૂન્ય પદ્મ શ્રી પુરસ્કારો આપવામાં આવ્યા હતા.
- લતા મંગેશકર અને બિસ્મિલ્લાહ ખાન એ એકમાત્ર નાગરિકો છે જેમને ત્રણેય પદ્મ શ્રેણીઓ + ભારત રત્ન પ્રાપ્ત થયા છે.
- ભારત રત્ન મૃત્યુ પછી આપવામાં આવતો નથી 1992 થી (અપવાદ – બી. આર. આંબેડકર 1990, કે. કામરાજ 1976).
- સંરક્ષણ કર્મીઓ નાગરિક પુરસ્કારો મેળવી શકે છે – ઉદા. ફિલ્ડ માર્શલ સમ માણેકશા (પદ્મ વિભૂષણ 1972).
- 2024: 5 પદ્મ વિભૂષણ – કોઈ ભારત રત્ન નહીં.
- મદન મોહન માલવીય અને અટલ બિહારી વાજપેયીને ભારત રત્ન 2015માં (એક જ દિવસે) એનાયત કરવામાં આવ્યું.
- “તેન્ઝિંગ નોર્ગે” (પદ્મ ભૂષણ 1959) – પ્રથમ ગૈર-નાગરિક પર્વતારોહી જેને સન્માનિત કરવામાં આવ્યો.
7. માસ્ટર કોષ્ટક – તમામ ભારત રત્ન પ્રાપ્તકર્તાઓ (1954-2024)
| ક્ર. |
નામ |
ક્ષેત્ર |
વર્ષ |
| 1 |
સી. રાજગોપાલાચારી |
જનતા બાબતો |
1954 |
| 2 |
સર્વેપલ્લી રાધાકૃષ્ણન |
સાહિત્ય અને શિક્ષણ |
1954 |
| 3 |
સી. વી. રામન |
વિજ્ઞાન |
1954 |
| 4 |
ભગવાન દાસ |
સાહિત્ય |
1955 |
| 5 |
એમ. વિશ્વેશ્વરય્યા |
ઈજનેરી |
1955 |
| 6 |
જવાહરલાલ નેહરુ |
જનતા બાબતો |
1955 |
| 7 |
ગોવિંદ બલ્લભ પંત |
જનતા બાબતો |
1957 |
| 8 |
ડી. કે. કાર્વે |
સામાજિક કાર્ય |
1958 |
| 9 |
બી. સી. રોય |
દવા |
1961 |
| 10 |
પુરુષોત્તમ દાસ તંડન |
જનતા બાબતો |
1961 |
| 11 |
રાજેન્દ્ર પ્રસાદ |
જનતા બાબતો |
1962 |
| 12 |
ઝાકિર હુસેન |
શિક્ષણ |
1963 |
| 13 |
પંડિત રવિ શંકર |
કલા |
1999 |
| 14 |
લતા મંગેશકર |
કલા |
2001 |
| 15 |
બિસ્મિલ્લાહ ખાન |
કલા |
2001 |
| 16 |
ભીમસેન જોશી |
કલા |
2009 |
| 17 |
એ. પી. જે. અબ્દુલ કલામ |
વિજ્ઞાન અને જનતા બાબતો |
1997 |
| 18 |
એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી |
કલા |
1998 |
| 19 |
જયપ્રકાશ નારાયણ |
જનતા બાબતો |
1999 |
| 20 |
અમર્ત્ય સેન |
અર્થશાસ્ત્ર |
1999 |
| 21 |
ગોપીનાથ બોર્ડોલોઈ |
જનતા બાબતો |
1999 |
| 22 |
અટલ બિહારી વાજપેયી |
જનતા બાબતો |
2015 |
| 23 |
મદન મોહન માલવીય |
શિક્ષણ |
2015 |
| 24 |
નાનાજી દેશમુખ |
સામાજિક કાર્ય |
2019 |
| 25 |
ભૂપેન હજારિકા |
કલા |
2019 |
| 26 |
પ્રણવ મુખર્જી |
જનતા બાબતો |
2019 |
| 27 |
કર્પૂરી ઠાકુર |
જનતા બાબતો |
2024 (જાન્યુઆરી 2024માં જાહેર) |
8. રેલવે-કેન્દ્રિત MCQs (15+)
1. પદ્મ પુરસ્કારો કયા વર્ષે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા?
જવાબ: 1955
2. ભારત રત્ન મેળવનાર પ્રથમ રમતવીર કોણ હતા?
જવાબ: સચિન તેંડુલકર
3. ભારત રત્નનો મેડલ કયા પાનાના આકારનો છે?
જવાબ: પીપળ પાન
4. કયો સાંવિધાનિક અનુચ્છેદ ખિતાબો પર પ્રતિબંધ મૂકે છે, જે નાગરિક પુરસ્કારોને આનરરી બનાવે છે?
જવાબ: અનુચ્છેદ 18(1)
5. એક જ વર્ષમાં આપવામાં આવેલા ભારત રત્ન પુરસ્કારોની મહત્તમ સંખ્યા કેટલી છે?
જવાબ: 4 (1999)
6. પદ્મ પુરસ્કાર સમિતિ 2024ના અધ્યક્ષ કોણ હતા?
જવાબ: પ્રધાનમંત્રી (પદે અધ્યક્ષ)
7. કયા બે વર્ષોમાં પદ્મ શ્રી પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો ન હતો?
જવાબ: 1960 અને 1993
8. ભારત રત્નના પ્રથમ વિદેશી પ્રાપ્તકર્તા કોણ હતા?
જવાબ: ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન (1987)
9. પદ્મ પુરસ્કારો માટેની નામાંકન વિન્ડો સામાન્ય રીતે ક્યારે બંધ થાય છે?
જવાબ: 15 સપ્ટેમ્બર
10. નીચેનામાંથી કોને 2024માં મૃત્યુ પછી ભારત રત્ન એનાયત કરવામાં આવ્યું?
જવાબ: કર્પૂરી ઠાકુર
11. પદ્મ શ્રી માટે ન્યૂનતમ ઉંમરનો ધોરણ (2024ના નિયમો મુજબ) શું છે?
જવાબ: કોઈ ન્યૂનતમ ઉંમર નહીં; 2020ના સૌથી યુવા પ્રાપ્તકર્તા હિમા દાસ 23 વર્ષની હતી.
12. ભારત રત્ન અને પદ્મ પુરસ્કારોનું નિયમન કઈ સંસ્થા કરે છે?
જવાબ: ગૃહ મંત્રાલય
13. લતા મંગેશકરને સૌપ્રથમ કયો નાગરિક પુરસ્કાર મળ્યો હતો?
જવાબ: પદ્મ ભૂષણ (1969)
14. તેન્ઝિંગ નોર્ગેને 1959માં કયા પદ્મ ગ્રેડથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા?
જવાબ: પદ્મ ભૂષણ
15. પદ્મ મેડલની ડિઝાઇનમાં પાછળની બાજુએ "____" સૂત્ર અંકિત છે?
જવાબ: "સત્યમેવ જયતે"
16. કયા ફિલ્ડ માર્શલને 1972માં પદ્મ વિભૂષણ મળ્યું હતું?
જવાબ: સમ માણેકશા
17. પદ્મ વિભૂષણ માટે પ્રતિ વર્ષની મર્યાદા (2024) કેટલી છે?
જવાબ: 120
9. 30-સેકન્ડ રિવિઝન ચીટ શીટ
- ક્રમ: ભારત રત્ન → પદ્મ વિભૂષણ → પદ્મ ભૂષણ → પદ્મ શ્રી.
- 1954: BR અને PV; 1955: PB અને PS.
- નાણાં નહીં, ખિતાબો નહીં, માત્ર સન્માન.
- 2024 સુધી 53 ભારત રત્ન; 1999માં મહત્તમ 4.
- પીપળ પાન આકાર, આમલીનું બોક્સ.
- MHA પોર્ટલ: મે-સપ્ટેમ્બર; PACના અધ્યક્ષ PM.
- સૌથી યુવા BR: સચિન (40); પ્રથમ વિદેશી: ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન.
- માત્ર નાગરિકો; સંરક્ષણ કર્મીઓ પાત્ર.
- મૃત્યુ પછી BR મંજૂર પરંતુ દુર્લભ (છેલ્લું 2024 – કર્પૂરી ઠાકુર).
CBT માટે પ્રો-ટીપ: જો વિકલ્પમાં “અનુચ્છેદ 18” હોય → હંમેશા “કોઈ ખિતાબ નહીં” સાથે સંબંધિત.
BETA
