আমি আমাৰ চাৰিওকাষলৈ চালে, বিভিন্ন আকৃতি, আকাৰ আৰু গঠনৰ বহুতো বস্তু দেখিবলৈ পাওঁ। এই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ প্ৰতিটো বস্তুৱেই এনে সামগ্ৰীৰে গঠিত যাক বিজ্ঞানীসকলে “পদাৰ্থ” বুলি নামকৰণ কৰিছে। আমি উশাহত লোৱা বায়ু, খোৱা আহাৰ, শিল, ডাৱৰ, তৰা, গছ-গছনি আৰু প্ৰাণী, এটোপাল পানী বা এটা বালিৰ কণাও - প্ৰতিটো বস্তুৱেই পদাৰ্থ। আমি চাৰিওফালে চালেও দেখিবলৈ পাওঁ যে ওপৰত উল্লেখ কৰা সকলো বস্তুৱে ঠাই আগুৰি আছে আৰু ভৰ আছে। অৰ্থাৎ, সিহঁতৰ ভৰ আৰু আয়তন দুয়োটা আছে।

প্ৰাচীন কালৰে পৰা মানুহে তেওঁলোকৰ চাৰিওকাষ বুজিবলৈ চেষ্টা কৰি আহিছে। প্ৰাচীন ভাৰতীয় দাৰ্শনিকসকলে পদাৰ্থক পাঁচটা মৌলিক উপাদানৰ ৰূপত শ্ৰেণীবিভাজন কৰিছিল - “পঞ্চতত্ত্ব” - বায়ু, পৃথিৱী, অগ্নি, আকাশ আৰু জল। তেওঁলোকৰ মতে প্ৰতিটো বস্তু, জীৱিত বা নিৰ্জীৱ, এই পাঁচটা মৌলিক উপাদানৰে গঠিত আছিল। প্ৰাচীন গ্ৰীক দাৰ্শনিকসকলেও পদাৰ্থৰ এনে একে ধৰণৰ শ্ৰেণীবিভাজনত উপনীত হৈছিল।

আধুনিক যুগৰ বিজ্ঞানীসকলে পদাৰ্থৰ শ্ৰেণীবিভাজন দুটা ধৰণৰ বিকাশ কৰিছে যি তেওঁলোকৰ ভৌতিক ধৰ্ম আৰু ৰাসায়নিক প্ৰকৃতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি।

এই অধ্যায়ত আমি পদাৰ্থৰ বিষয়ে ইয়াৰ ভৌতিক ধৰ্মৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শিকিম। পদাৰ্থৰ ৰাসায়নিক দিশবোৰ পৰৱৰ্তী অধ্যায়বোৰত আলোচনা কৰা হ’ব।

১.১ পদাৰ্থৰ ভৌতিক প্ৰকৃতি

১.১.১ পদাৰ্থ কণাৰে গঠিত

দীৰ্ঘদিন ধৰি, পদাৰ্থৰ প্ৰকৃতি সম্পৰ্কে দুটা চিন্তাধাৰাই প্ৰচলিত আছিল। এটা চিন্তাধাৰাই বিশ্বাস কৰিছিল যে পদাৰ্থ কাঠৰ টুকুৰাৰ দৰে অবিৰত, আনহাতে আনটোৱে ভাবিছিল যে পদাৰ্থ বালিৰ দৰে কণাৰে গঠিত। পদাৰ্থৰ প্ৰকৃতি - ই অবিৰত নে কণিকাময় - সিদ্ধান্ত ল’বলৈ এটা কাৰ্যকলাপ কৰোঁ আহক।

কাৰ্যকলাপ ১.১

• এটা $100 mL$ বীকাৰ লওক। বীকাৰখনৰ আধা পানীৰে ভৰাওক আৰু পানীৰ পৃষ্ঠ চিহ্নিত কৰক।

• গিলাছৰ দণ্ডৰ সহায়ত কিছু নিমখ/চেনী দ্ৰৱীভূত কৰক।

• পানীৰ পৃষ্ঠত কোনো পৰিবৰ্তন লক্ষ্য কৰক।

• নিমখটোৰ কি হৈছে বুলি আপুনি ভাবে?

• ই ক’ত অন্তৰ্ধান হয়?

• পানীৰ পৃষ্ঠ সলনি হয় নেকি?

এই প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিবলৈ আমি পদাৰ্থ কণাৰে গঠিত এই ধাৰণাটো ব্যৱহাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন। চামুচত যি আছিল, নিমখ বা চেনী, সেয়া এতিয়া পানীৰ মাজেৰে সিঁচৰতি হৈ পৰিছে। ইয়াক চিত্ৰ ১.১-ত দেখুওৱা হৈছে।

চিত্ৰ ১.১: যেতিয়া আমি পানীত নিমখ দ্ৰৱীভূত কৰোঁ, নিমখৰ কণাবোৰ পানীৰ কণাবোৰৰ মাজৰ খালী ঠাইবোৰত সোমাই যায়।

১.১.২ পদাৰ্থৰ এই কণাবোৰ কিমান সৰু?

কাৰ্যকলাপ ১.২

• $2-3$ ক্ৰিষ্টেল পটাছিয়াম পাৰমেংগানেট লওক আৰু $100 mL$ পানীত দ্ৰৱীভূত কৰক।$\cdot$

• এই দ্ৰৱৰ প্ৰায় $10 mL$ উলিয়াই $90 mL$ স্বচ্ছ পানীত দিয়ক।

• এই দ্ৰৱৰ $10 mL$ উলিয়াই আন $90 mL$ স্বচ্ছ পানীত দিয়ক। এইদৰে দ্ৰৱটো ৫ ৰ পৰা ৮ বাৰলৈ পাতল কৰি থাকক।

• পানীটো এতিয়াও ৰঙীন নেকি?

চিত্ৰ ১.২: পদাৰ্থৰ কণাবোৰ কিমান সৰু তাৰ অনুমান কৰা। প্ৰতিটো পাতলীকৰণৰ সৈতে, যদিও ৰং পাতল হয়, তথাপি ই দৃশ্যমান থাকে।

এই পৰীক্ষাটোৱে দেখুৱায় যে কেৱল কেইটামান পটাছিয়াম পাৰমেংগানেট ক্ৰিষ্টেলেই ডাঙৰ পৰিমাণৰ পানী (প্ৰায় $1000 L$) ৰঙীন কৰিব পাৰে। গতিকে আমি সিদ্ধান্তত উপনীত হওঁ যে কেৱল এটা পটাছিয়াম পাৰমেংগানেট ক্ৰিষ্টেলতে লক্ষ লক্ষ ক্ষুদ্ৰ কণা থাকিব লাগিব, যিবোৰ সৰু সৰু কণালৈ বিভক্ত হৈ থাকে।

একেই কাৰ্যকলাপটো পটাছিয়াম পাৰমেংগানেটৰ সলনি $2 ml$ ডেট’ল ব্যৱহাৰ কৰিও কৰিব পাৰি। ঘন ঘন পাতল কৰাৰ পিছতো গোন্ধটো অনুভৱ কৰিব পাৰি।

পদাৰ্থৰ কণাবোৰ অতি সৰু, সিহঁত আমাৰ কল্পনাতকৈয়ো সৰু!!!!

১.২ পদাৰ্থৰ কণাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ

১.২.১ পদাৰ্থৰ কণাৰ মাজত খালী ঠাই থাকে

কাৰ্যকলাপ ১.১ আৰু ১.২ ত আমি দেখিলো যে চেনী, নিমখ, ডেট’ল, বা পটাছিয়াম পাৰমেংগানেটৰ কণাবোৰ পানীত সমানে বিতৰণ হৈ পৰিল। একেদৰে, যেতিয়া আমি চাহ, কফি বা লেবুৰ পানী (নিম্বু পানী) বনাওঁ, এটা ধৰণৰ পদাৰ্থৰ কণাবোৰ আনটোৰ কণাবোৰৰ মাজৰ খালী ঠাইবোৰত সোমাই যায়। ইয়াই দেখুৱায় যে পদাৰ্থৰ কণাবোৰৰ মাজত যথেষ্ট খালী ঠাই আছে।

১.২.২ পদাৰ্থৰ কণা অবিৰতভাৱে গতি কৰি থাকে

কাৰ্যকলাপ ১.৩

• আপোনাৰ শ্ৰেণীকোঠাৰ এটা চুকত এডাল নজ্বলোৱা ধূপৰ কাঠি ৰাখক। ইয়াৰ গোন্ধ পাবলৈ আপুনি ইয়াৰ কিমান ওচৰলৈ যাব লাগিব?

• এতিয়া ধূপৰ কাঠিডাল জ্বলাওক। কি হয়? আপুনি দূৰত বহি গোন্ধ পায় নেকি?

• আপোনাৰ পৰ্যবেক্ষণবোৰ লিপিবদ্ধ কৰক।

কাৰ্যকলাপ ১.৪

• পানীৰে ভৰা দুটা গিলাছ/বীকাৰ লওক।

• প্ৰথম বীকাৰখনৰ কাষৰ ফালে লাহে লাহে আৰু সাৱধানেৰে নীলা বা ৰঙা চিয়াঁহীৰ এটোপাল দিয়ক আৰু একেদৰে দ্বিতীয় বীকাৰখনত মৌজোল দিয়ক।

• সিহঁতক আপোনাৰ ঘৰত বা শ্ৰেণীৰ এটা চুকত অচল অচাপ হৈ ৰাখক।

• আপোনাৰ পৰ্যবেক্ষণবোৰ লিপিবদ্ধ কৰক।

• চিয়াঁহীৰ টোপালটো দিয়াৰ লগে লগে আপুনি কি লক্ষ্য কৰে?

• মৌজোলৰ এটোপাল দিয়াৰ লগে লগে আপুনি কি লক্ষ্য কৰে?

• চিয়াঁহীৰ ৰংটো পানীৰ মাজেৰে সমানে বিয়পিবলৈ কিমান ঘণ্টা বা দিন লাগে?

কাৰ্যকলাপ ১.৫

• গৰম পানীৰ গিলাছ এটাত আৰু আনটাত থকা ঠাণ্ডা পানীত কপাৰ চালফেট বা পটাছিয়াম পাৰমেংগানেটৰ এটা ক্ৰিষ্টেল পেলাওক। দ্ৰৱটো নাখৰাব। ক্ৰিষ্টেলবোৰ তলত জমা হ’বলৈ দিয়ক।

• গিলাছটোত থকা গোটা ক্ৰিষ্টেলটোৰ ওপৰত ঠিক কি লক্ষ্য কৰে?

• সময় যোৱাৰ লগে লগে কি হয়?

• গোটা আৰু তৰল পদাৰ্থৰ কণাৰ বিষয়ে ইয়াৰ পৰা কি সূচিত হয়?

• মিশ্ৰণৰ হাৰ উষ্ণতাৰ সৈতে সলনি হয় নেকি? কিয় আৰু কেনেকৈ?

ওপৰৰ তিনিটা কাৰ্যকলাপৰ পৰা ($1.3,1.4$ আৰু ১.৫), আমি তলত দিয়া সিদ্ধান্তত উপনীত হ’ব পাৰো:

পদাৰ্থৰ কণাবোৰ অবিৰতভাৱে গতি কৰি থাকে, অৰ্থাৎ, সিহঁতৰ যাক আমি গতিশক্তি বুলি কওঁ সেয়া থাকে। উষ্ণতা বাঢ়িলে কণাবোৰ বেগেৰে গতি কৰে। গতিকে, আমি ক’ব পাৰো যে উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ সৈতে কণাবোৰৰ গতিশক্তিও বৃদ্ধি পায়।

ওপৰৰ তিনিটা কাৰ্যকলাপত আমি লক্ষ্য কৰোঁ যে পদাৰ্থৰ কণাবোৰ ইটোৱে সিটোৰ লগত নিজে নিজে মিহলি হয়। সিহঁতে কণাবোৰৰ মাজৰ খালী ঠাইবোৰত সোমাই এইটো কৰে। দুটা ভিন্ন ধৰণৰ পদাৰ্থৰ কণাবোৰৰ ইটোৱে সিটোৰ লগত নিজে নিজে মিহলি হোৱাকে বিসৰণ বোলে। আমি ইয়াও লক্ষ্য কৰোঁ যে তাপ দিলে বিসৰণ বেছি দ্ৰুত হয়। ইয়াক কিয় হয়?

১.২.৩ পদাৰ্থৰ কণাই ইটোৱে সিটোক আকৰ্ষণ কৰে

কাৰ্যকলাপ ১.৬

• পথাৰত এই খেলটো খেলক- চাৰিটা দল গঠন কৰক আৰু পৰামৰ্শ দিয়াৰ দৰে মানৱ শৃংখল গঠন কৰক:

• প্ৰথম দলটোৱে ইটোৱে সিটোক পিছফালৰ পৰা ধৰি ৰাখিব লাগিব আৰু ইডু-মিচমি নৃত্যশিল্পীৰ দৰে বাহু বন্ধ কৰিব লাগিব (চিত্ৰ ১.৩)।

• দ্বিতীয় দলটোৱে হাত ধৰি মানৱ শৃংখল গঠন কৰিব লাগিব।

• তৃতীয় দলটোৱে কেৱল আঙুলিৰ আগেৰে ইটোৱে সিটোক স্পৰ্শ কৰি শৃংখল গঠন কৰিব লাগিব।

• এতিয়া, চতুৰ্থ দলটোৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে দৌৰি ফুৰিব লাগিব আৰে তিনিওটা মানৱ শৃংখলটো ক্ৰমে ক্ৰমে যিমান পাৰি সিমান সৰু দললৈ ভাঙিবলৈ চেষ্টা কৰিব লাগিব।

• কোনটো দল ভাঙিবলৈ আটাইতকৈ সহজ আছিল? কিয়?

চিত্ৰ ১.৩

যদি আমি প্ৰতিজন ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক পদাৰ্থৰ এটা কণা হিচাপে বিবেচনা কৰোঁ, তেন্তে কোনটো দলত কণাবোৰে ইটোৱে সিটোক সৰ্বোচ্চ বলৰে ধৰি ৰাখিছিল?

কাৰ্যকলাপ ১.৭

• এটা লোৰ খিলি, চকৰ টুকুৰা আৰু ৰবৰৰ ফিতাটো লওক।

• হাতুৰীৰে কোবাই, কাটি বা টানি ভাঙিবলৈ চেষ্টা কৰক।

• ওপৰৰ তিনিটা পদাৰ্থৰ ভিতৰত আপুনি ক’ত ভাবে যে কণাবোৰ অধিক বলৰে একেলগে ধৰি ৰখা হৈছে?

কাৰ্যকলাপ ১.৮

• পাত্ৰ এটাত কিছু পানী লওক, আপোনাৰ আঙুলিৰে পানীৰ পৃষ্ঠ কাটিবলৈ চেষ্টা কৰক।

• আপুনি পানীৰ পৃষ্ঠ কাটিবলৈ সক্ষম হৈছিল নেকি?

• পানীৰ পৃষ্ঠ একেলগে থাকাৰ কাৰণটো কি হ’ব পাৰে?

ওপৰৰ তিনিটা কাৰ্যকলাপে (১.৬, ১.৭ আৰু ১.৮) সূচায় যে পদাৰ্থৰ কণাৰ মাজত ক্ৰিয়া কৰা বল আছে। এই বলটোৱে কণাবোৰ একেলগে ৰাখে। এই আকৰ্ষণ বলৰ শক্তি এক প্ৰকাৰৰ পদাৰ্থৰ পৰা আন প্ৰকাৰৰ পদাৰ্থলৈ বেলেগ বেলেগ হয়।

১.৩ পদাৰ্থৰ অৱস্থা

আপোনাৰ চাৰিওকাষৰ বিভিন্ন ধৰণৰ পদাৰ্থ লক্ষ্য কৰক। ইয়াৰ বিভিন্ন অৱস্থা কি কি? আমি দেখিবলৈ পাওঁ যে আমাৰ চাৰিওকাষৰ পদাৰ্থ তিনিটা ভিন্ন অৱস্থাত থাকে- গোটা, তৰল আৰু গেছীয়। পদাৰ্থৰ কণাৰ বৈশিষ্ট্যৰ তাৰতম্যৰ বাবে পদাৰ্থৰ এই অৱস্থাবোৰৰ সৃষ্টি হয়।

এতিয়া, আহক আমি এই তিনিটা অৱস্থাৰ পদাৰ্থৰ ধৰ্মবোৰৰ বিষয়ে বিস্তাৰিতভাৱে অধ্যয়ন কৰো।

১.৩.১ গোটা অৱস্থা

কাৰ্যকলাপ ১.৯

• তলত দিয়া বস্তুবোৰ সংগ্ৰহ কৰক - কলম, কিতাপ, চুই আৰু কাঠৰ ডালৰ টুকুৰা।

• ওপৰৰ বস্তুবোৰৰ চাৰিওফালে পেন্সিল চলাই আপোনাৰ নোটবুকত সেইবোৰৰ আকৃতি অংকন কৰক।

• এইবোৰৰ এটাও নিৰ্দিষ্ট আকৃতি, সুস্পষ্ট সীমা আৰু স্থিৰ আয়তন আছে নেকি?

• যদি সিহঁতক হাতুৰীৰে কোবোৱা হয়, টনা হয় বা পেলাই দিয়া হয় তেন্তে কি হয়?

• এইবোৰ ইটোৱে সিটোত বিসৰণ কৰিবলৈ সক্ষম নেকি?

• বল প্ৰয়োগ কৰি সিহঁতক সংকোচন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰক। আপুনি সিহঁতক সংকোচন কৰিবলৈ সক্ষম নেকি?

ওপৰৰ সকলোবোৰেই গোটা পদাৰ্থৰ উদাহৰণ। আমি লক্ষ্য কৰিব পাৰো যে এইবোৰৰ সকলোৰে এক নিৰ্দিষ্ট আকৃতি, সুস্পষ্ট সীমা আৰু স্থিৰ আয়তন আছে, অৰ্থাৎ, নগণ্য সংকোচনক্ষমতা আছে। গোটা পদাৰ্থবোৰৰ বাহ্যিক বল প্ৰয়োগ কৰিলেও ইহঁতৰ আকৃতি ৰাখিবলৈ এক প্ৰৱণতা থাকে। গোটা পদাৰ্থবোৰ বলৰ অধীনত ভাঙিব পাৰে কিন্তু ইহঁতৰ আকৃতি সলনি কৰাটো কঠিন, গতিকে সিহঁত কঠিন।

তলত দিয়াবোৰ বিবেচনা কৰক:

(ক) ৰবৰৰ ফিতাটোৰ বিষয়ে কি, টানি ইয়াৰ আকৃতি সলনি কৰিব পাৰেনেকি? ই গোটা পদাৰ্থ নেকি?

(খ) চেনী আৰু নিমখৰ বিষয়ে কি? ভিন্ন ভিন্ন জাৰত ৰাখিলে এইবোৰে জাৰটোৰ আকৃতি গ্ৰহণ কৰে। এইবোৰ গোটা পদাৰ্থ নেকি?

(গ) স্পঞ্জৰ বিষয়ে কি? ই গোটা পদাৰ্থ তথাপিও আমি ইয়াক সংকোচন কৰিবলৈ সক্ষম। কিয়?

ওপৰৰ সকলোবোৰেই গোটা পদাৰ্থ কাৰণ:

• ৰবৰৰ ফিতাটোৱে বলৰ অধীনত আকৃতি সলনি কৰে আৰু বল আঁতৰোৱাৰ পিছত একে আকৃতি পুনৰুদ্ধাৰ কৰে। যদি অতিৰিক্ত বল প্ৰয়োগ কৰা হয়, ই ভাঙি যায়।
• প্ৰতিটো চেনী বা নিমখ ক্ৰিষ্টেলৰ আকৃতি স্থিৰ থাকে, আমি হাতত লওঁ বা প্লেটত বা জাৰত ৰাখো।
• স্পঞ্জত সূক্ষ্ম ফুটা থাকে, য’ত বায়ু আবদ্ধ হৈ থাকে, যেতিয়া আমি ইয়াক চাপ দিওঁ, বায়ু ওলাই যায় আৰু আমি ইয়াক সংকোচন কৰিবলৈ সক্ষম হওঁ।

১.৩.২ তৰল অৱস্থা

কাৰ্যকলাপ ১.১০

• তলত দিয়াবোৰ সংগ্ৰহ কৰক:

(ক) পানী, ৰান্ধনি তেল, গাখীৰ, ৰস, এটা কোল্ড ড্ৰিংক।

(খ) বিভিন্ন আকৃতিৰ পাত্ৰ। পৰীক্ষাগাৰৰ পৰা মেপন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি এই পাত্ৰবোৰত $50 mL$ চিহ্ন দিয়ক।

• যদি এই তৰলবোৰ মজিয়াত পৰে তেন্তে কি হ’ব?

• যিকোনো এটা তৰলৰ $50 mL$ জোখক আৰু ইয়াক ক্ৰমে ক্ৰমে বিভিন্ন পাত্ৰলৈ স্থানান্তৰিত কৰক।

• আয়তন একে থাকে নেকি?

• তৰলটোৰ আকৃতি একে থাকে নেকি?

• যেতিয়া আপুনি তৰলটো এটা পাত্ৰৰ পৰা আনটোলৈ ঢালি দিয়ে, ই সহজে বৈ যায় নেকি?

আমি লক্ষ্য কৰোঁ যে তৰলবোৰৰ স্থিৰ আকৃতি নাথাকে কিন্তু স্থিৰ আয়তন থাকে। সিহঁতে যি পাত্ৰত ৰখা হয় সেই পাত্ৰটোৰ আকৃতি গ্ৰহণ কৰে। তৰলবোৰ বৈ যায় আৰু আকৃতি সলনি কৰে, গতিকে সিহঁত কঠিন নহয় কিন্তু তৰল বুলি কোৱা হয়।

কাৰ্যকলাপ ১.৪ আৰু ১.৫ চাওক য’ত আমি দেখিলো যে গোটা আৰু তৰল পদাৰ্থবোৰ তৰল পদাৰ্থত বিসৰণ কৰিব পাৰে। বায়ুমণ্ডলৰ পৰা গেছবোৰ বিসৰণ হৈ পানীত দ্ৰৱীভূত হয়। এই গেছবোৰ, বিশেষকৈ অক্সিজেন আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, জলজ প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ বাবে অত্যাৱশ্যক।

সকলো জীৱই বাচি থাকিবলৈ উশাহ ল’ব লাগে। জলজ প্ৰাণীবোৰ পানীত দ্ৰৱীভূত অক্সিজেনৰ উপস্থিতিৰ বাবে পানীৰ তলত উশাহ ল’ব পাৰে। গতিকে, আমি সিদ্ধান্তত উপনীত হ’ব পাৰো যে গোটা, তৰল আৰু গেছীয় পদাৰ্থবোৰ তৰল পদাৰ্থত বিসৰণ কৰিব পাৰে। তৰল পদাৰ্থৰ বিসৰণৰ হাৰ গোটা পদাৰ্থতকৈ বেছি। ইয়াৰ কাৰণ হ’ল তৰল অৱস্থাত, কণাবোৰ মুক্তভাৱে গতি কৰে আৰু গোটা অৱস্থাৰ কণাতকৈ ইটোৰ সিটোৰ মাজত বেছি খালী ঠাই থাকে।

১.৩.৩ গেছীয় অৱস্থা

আপুনি কেতিয়াবা এজন বেলুন বিক্ৰেতাক গেছৰ এটা চিলিণ্ডাৰৰ পৰা বহুতো বেলুন ভৰোৱা দেখিছে নেকি? তেওঁক সোধক যে এটা চিলিণ্ডাৰৰ পৰা তেওঁ কিমানটা বেলুন ভৰাব পাৰে। তেওঁক সোধক যে চিলিণ্ডাৰটোত তেওঁৰ কি গেছ আছে।

কাৰ্যকলাপ ১.১১

• তিনিটা $100 mL$ চিৰিঞ্জ লওক আৰু চিত্ৰ ১.৪-ত দেখুওৱাৰ দৰে ৰবৰৰ ক’ৰ্কৰে সিহঁতৰ নজলবোৰ বন্ধ কৰক।

• সকলো চিৰিঞ্জৰ পৰা পিষ্টনবোৰ আঁতৰাওক।

• এটা চিৰিঞ্জ অচল অচাপ হৈ ৰাখি, দ্বিতীয়টোত পানী আৰু তৃতীয়টোত চকৰ টুকুৰা ভৰাওক।

• চিৰিঞ্জবোৰত পিষ্টনবোৰ পুনৰ ভৰাওক। চিৰিঞ্জবোৰত সিহঁতৰ মসৃণ গতিৰ বাবে পিষ্টনবোৰ ভৰোৱাৰ আগতে আপুনি কিছু ভেচেলিন লগাব পাৰে।

• এতিয়া, প্ৰতিটো চিৰিঞ্জত পিষ্টনটো ঠেলি বিষয়বস্তুটো সংকোচন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰক।

চিত্ৰ ১.৪

• আপুনি কি লক্ষ্য কৰে? কোনটো ক্ষেত্ৰত পিষ্টনটো সহজে ভিতৰলৈ ঠেলা হৈছিল?

• আপোনাৰ পৰ্যবেক্ষণৰ পৰা আপুনি কি অনুমান কৰে? আমি লক্ষ্য কৰিছো যে গেছবোৰ গোটা আৰু তৰল পদাৰ্থতকৈ অতি সংকোচনক্ষম। আমি ঘৰত ৰান্ধনীৰ বাবে পোৱা তৰলীকৃত পেট্ৰ’লিয়াম গেছ (LPG) চিলিণ্ডাৰ বা চিকিৎসালয়লৈ চিলিণ্ডাৰত যোগান ধৰা অক্সিজেন হৈছে সংকোচিত গেছ। সংকোচিত প্ৰাকৃতিক গেছ (CNG) বৰ্তমান যান-বাহনত ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ উচ্চ সংকোচনক্ষমতাৰ বাবে, গেছৰ ডাঙৰ আয়তন এটা সৰু চিলিণ্ডাৰত সংকোচিত কৰি সহজে পৰিবহণ কৰিব পাৰি।

আমি ভিতৰত সোমোৱা নোহোৱাকৈয়ে ৰান্ধনি ঘৰত কি ৰান্ধি আছে আমি জানিবলৈ পাওঁ, আমাৰ নাকত পোৱা গোন্ধৰ দ্বাৰা। এই গোন্ধটো আমালৈ কেনেকৈ পায়? খাদ্যৰ সুগন্ধিৰ কণাবোৰে ৰান্ধনি ঘৰৰ পৰা বিয়পি অহা বায়ুৰ কণাৰ লগত মিহলি হয়, আমালৈকে আৰু আৰু দূৰলৈকে পায়। গৰম ৰান্ধনি খাদ্যৰ গোন্ধ কেইছেকেণ্ডৰ ভিতৰতে আমালৈ পায়; গোটা আৰু তৰল পদাৰ্থৰ বিসৰণৰ হাৰৰ সৈতে ইয়াক তুলনা কৰক। কণাৰ উচ্চ গতি আৰু ইটোৰ সিটোৰ মাজত ডাঙৰ খালী ঠাইৰ বাবে, গেছবোৰে আন গেছত অতি দ্ৰুত বিসৰণ কৰাৰ ধৰ্ম প্ৰদৰ্শন কৰে।

গেছীয় অৱস্থাত, কণাবোৰ উচ্চ বেগত এলোমেলোকৈ ইফাল-সিফাল কৰে। এই এলোমেলো গতিৰ বাবে, কণাবোৰ ইটোৱে সিটোক আৰু পাত্ৰৰ দেৱালবোৰকো আঘাত কৰে। গেছৰ দ্বাৰা প্ৰয়োগ কৰা চাপ হৈছে পাত্ৰৰ দেৱালবোৰৰ প্ৰতি একক ক্ষেত্ৰফলত গেছৰ কণাবোৰে প্ৰয়োগ কৰা এই বলৰ বাবে।

চিত্ৰ ১.৫: $a, b$ আৰু $c$-এ পদাৰ্থৰ তিনিটা অৱস্থাৰ বিবৰ্ধিত চিহ্নিত চিত্ৰ দেখুৱায়। পদাৰ্থৰ তিনিটা অৱস্থাত কণাৰ গতিবিধি দেখা আৰু তুলনা কৰিব পাৰি।

১.৪ পদাৰ্থই ইয়াৰ অৱস্থা সলনি কৰিব পাৰেনেকি?

আমাৰ পৰ্যবেক্ষণৰ পৰা আমি সকলোৱে জানো যে পানী পদাৰ্থৰ তিনিটা অৱস্থাত থাকিব পাৰে-

• গোটা, বৰফ হিচাপে,

• তৰল, চিনাকি পানী হিচাপে, আৰু

• গেছ, জলীয় বাষ্প হিচাপে।

অৱস্থাৰ এই সলনিৰ সময়ত পদাৰ্থৰ ভিতৰত কি হয়? অৱস্থা সলনি হোৱাৰ সময়ত পদাৰ্থৰ কণাৰ কি হয়? অৱস্থাৰ এই সলনি কেনেকৈ হয়? এই প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ আমাৰ প্ৰয়োজন, নহয় নেকি?

১.৪.১ উষ্ণতাৰ পৰিবৰ্তনৰ প্ৰভাৱ

কাৰ্যকলাপ ১.১২

• বীকাৰ এটাত প্ৰায় $150 g$ বৰফ লওক আৰু পৰীক্ষাগাৰৰ থাৰ্মমিটাৰ এটা ওলোমাই দিয়ক যাতে ইয়াৰ বাল্বটো বৰফৰ সৈতে সংস্পৰ্শত থাকে, চিত্ৰ ১.৬-ত দেখুওৱাৰ দৰে।

(ক)

(খ)

চিত্ৰ ১.৬: (ক) বৰফৰ পানীলৈ ৰূপান্তৰ, (খ) পানীৰ জলীয় বাষ্পলৈ ৰূপান্তৰ

• কম জুইত বীকাৰখন গৰম কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰক। বৰফ গলিবলৈ আৰম্ভ কৰাৰ সময়ত উষ্ণতা টোক কৰক।

• সকলো বৰফ পানীলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাৰ সময়ত উষ্ণতা টোক কৰক।

• গোটা অৱস্থাৰ পৰা তৰল অৱস্থালৈ এই ৰূপান্তৰৰ বাবে আপোনাৰ পৰ্যবেক্ষণবোৰ লিপিবদ্ধ কৰক।

• এতিয়া, বীকাৰখনত গিলাছৰ দণ্ড এটা দিয়ক আৰু পানীটো উতলিবলৈ আৰম্ভ নোহোৱালৈকে খৰি দি গৰম কৰক।

• পানীৰ বেছিভাগ বাষ্পীভূত নোহোৱালৈকে থাৰ্মমিটাৰৰ পাঠৰ ওপৰত সাৱধান দৃষ্টি ৰাখক।

• তৰল অৱস্থাৰ পানীৰ গেছীয় অৱস্থালৈ ৰূপান্তৰৰ বাবে আপোনাৰ পৰ্যবেক্ষণবোৰ লিপিবদ্ধ কৰক।

গোটা পদাৰ্থৰ উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰিলে, কণাবোৰৰ গতিশক্তি বৃদ্ধি পায়। গতিশক্তি বৃদ্ধিৰ বাবে, কণাবোৰ অধিক বেগেৰে কম্পন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। তাপৰ দ্বাৰা যোগান ধৰা শক্তিয়ে কণাবোৰৰ মাজৰ আকৰ্ষণ বলক অতিক্ৰম কৰে। কণাবোৰে তেওঁলোকৰ স্থিৰ স্থানবোৰ এৰি দিয়ে আৰু অধিক মুক্তভাৱে গতি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এটা স্তৰ পোৱা যায় যেতিয়া গোটা পদাৰ্থ গলে আৰু তৰললৈ ৰূপান্তৰিত হয়। বায়ুমণ্ডলীয় চাপত গোটা পদাৰ্থ গলি তৰল হোৱা নিম্নতম উষ্ণতাক ইয়াৰ গলনাংক বোলে।

গোটা পদাৰ্থৰ গলনাংক হৈছে ইয়াৰ কণাবোৰৰ মাজৰ আকৰ্ষণ বলৰ শক্তিৰ এক সূচক।

বৰফৰ গলনাংক $273.15 K^{*}$। গলন প্ৰক্ৰিয়া, অৰ্থাৎ গোটা অৱস্থাৰ তৰল অৱস্থালৈ ৰূপান্তৰক সংলয়ন বুলিও জনা যায়। যেতিয়া গোটা পদাৰ্থ গলে, ইয়াৰ উষ্ণতা একে থাকে, তেন্তে তাপ শক্তিটো ক’লৈ যায়?

আপুনি গলনৰ পৰীক্ষাৰ সময়ত লক্ষ্য কৰিছিল, যে গলনাংক পোৱাৰ পিছত, সকলো বৰফ নগলালৈকে প্ৰণালীটোৰ উষ্ণতা সলনি নহয়। আমি বীকাৰখন গৰম কৰি থাকো অৰ্থাৎ আমি তাপ যোগান ধৰি থাকো তেতিয়াও এইটো হয়। এই তাপটো কণাবোৰৰ মাজৰ আকৰ্ষণ বলক অতিক্ৰম কৰি অৱস্থা সলনি কৰাত ব্যৱহাৰ হয়। এই তাপ শক্তিটো উষ্ণতা বৃদ্ধি নেদেখুৱাকৈ বৰফে শোষণ কৰাৰ বাবে, ই বীকাৰখনৰ বিষয়বস্তুত লুকাই থাকে বুলি বিবেচনা কৰা হয় আৰু ইয়াক অৱশ্য তাপ বুলি জনা যায়। latent শব্দৰ অৰ্থ লুকাই থকা। বায়ুমণ্ডলীয় চাপত ইয়াৰ গলনাংকত $1 kg$ গোটা পদাৰ্থক তৰললৈ ৰূপান্তৰিত কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় তাপ শক্তিৰ পৰিমাণক সংলয়নৰ অৱশ্য তাপ বুলি জনা যায়। গতিকে, $0^{\circ} C(273 K)$ ত থকা পানীৰ কণাবোৰৰ একে উষ্ণতাত থকা বৰফৰ কণাতকৈ বেছি শক্তি থাকে।

যেতিয়া আমি পানীলৈ তাপ শক্তি যোগান ধৰো, কণাবোৰ আৰু দ্ৰুত গতি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এক নিৰ্দিষ্ট উষ্ণতাত, এটা বিন্দু পোৱা যায় যেতিয়া কণাবোৰৰ ইটোৱে সিটোক আকৰ্ষণ বলৰ পৰা মুক্ত হ’বলৈ পৰ্যাপ্ত শক্তি থাকে। এই উষ্ণতাত তৰলটো গেছ