డబ్బు

1. డబ్బు నిర్వచనం

• డబ్బు అనేది సాధారణంగా అంగీకరించబడిన మార్పిడి మాధ్యమం, వ్యాపారం మరియు లావాదేవీలను సులభతరం చేయడానికి ఉపయోగించబడుతుంది.
• ఇది విలువ నిల్వ,ఖాతా యూనిట్, మరియువాయిదా చెల్లింపు ప్రమాణంగా పనిచేస్తుంది.
• ప్రధాన లక్షణాలు:
  • ఎత్తుకెళ్లే సామర్థ్యం
  • నిలకడ
  • విభజన సామర్థ్యం
  • ఏకరూపత
  • పరిమిత సరఫరా

2. డబ్బు రకాలు

2.1. లోహ డబ్బు

• నిర్వచనం: బంగారం, వెండి లేదా తామ్రం వంటి లోహాలతో తయారైన డబ్బు.
• ఉదాహరణలు: బంగారు నాణేలు, వెండి నాణేలు.
• ప్రయోజనాలు:
  • నిలకడగా ఉంటుంది
  • తీసుకెళ్లడానికి అనుకూలంగా ఉంటుంది
• అప్రయోజనాలు:
  • బరువుగా ఉంటుంది
  • సులభంగా విభజించలేము
• చారిత్రాత్మక వినియోగం: పురాతన నాగరికతలలో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడింది (ఉదా., భారతదేశం, గ్రీస్, రోమ్).

2.2. కాగితపు డబ్బు

• నిర్వచనం: ప్రభుత్వం లేదా కేంద్ర బ్యాంకు ద్వారా మద్దతు ఇచ్చిన కాగితంపై ముద్రించబడిన డబ్బు.
• ఉదాహరణలు: రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) జారీ చేసిన నోట్లు.
• ప్రయోజనాలు:
  • తేలికగా ఉంటుంది
  • తీసుకెళ్లడం సులభం
• అప్రయోజనాలు:
  • నకిలీకి గురయ్యే అవకాశం ఉంది
  • దెబ్బతినవచ్చు
• ముఖ్యమైన తేదీ:1937 – RBI భారతదేశంలో కాగితపు కరెన్సీని జారీ చేయడం ప్రారంభించింది.

2.3. టోకెన్ డబ్బు

• నిర్వచనం: అంతర్గత విలువ లేకపోయినా చట్టపరమైన చెల్లింపుగా అంగీకరించబడే డబ్బు.
• ఉదాహరణలు: విలువైన లోహాలతో మద్దతు లేని నాణేలు మరియు కాగితపు డబ్బు.
• కీలక వాస్తవం: టోకెన్ డబ్బు ఆధునిక ఆర్థిక వ్యవస్థలలో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతుంది.

2.4. ఫియట్ మనీ

• నిర్వచనం: ప్రభుత్వ ఉత్తర్వు నుండి విలువను పొందే డబ్బు.
• ఉదాహరణలు: భారతీయ రూపాయి (INR), అమెరికన్ డాలర్ (USD).
• కీలక విషయం: ఆధునిక ఆర్థిక వ్యవస్థల్లో ఫియట్ మనీ అత్యంత సాధారణ రూపం.
• ముఖ్యమైన తేదీ:1971 – US బంధారాన్ని వదిలి ఫియట్ మనీ వైపు మారింది.

2.5. డిజిటల్ మనీ

• నిర్వచనం: డిజిటల్ రూపంలో ఉన్న డబ్బు, ఉదాహరణకు ఎలక్ట్రానిక్ బదిలీలు, మొబైల్ వాలెట్లు మొదలైనవి.
• ఉదాహరణలు: UPI, NEFT, RTGS, మొబైల్ వాలెట్లు.
• కీలక విషయం: డిజిటల్ మనీ భారతదేశంలో పెరుగుతోంది, ముఖ్యంగా UPI పెరుగుదలతో.
• ముఖ్యమైన తేదీ:2016 – భారతదేశంలో UPI ప్రారంభమైంది.

3. డబ్బు యొక్క విధులు

4. పోటీ పరీక్షల కోసం కీలక వాస్తవాలు

• భారతదేశంలో డబ్బు సరఫరా: RBI దీనిని M1, M2, M3 మరియు M4గా కొలుస్తుంది.
• M1 = ప్రజల వద్ద ఉన్న కరెన్సీ + బ్యాంకులలోని డిమాండ్ డిపాజిట్లు + RBI వద్ద ఉన్న ఇతర డిపాజిట్లు.
• M3 = M1 + బ్యాంకులలోని టైమ్ డిపాజిట్లు.
• M4 = M3 + పోస్టాఫీసులలోని మొత్తం డిపాజిట్లు (ప్రావిడెంట్ ఫండ్లు మినహాయించి).
• ముఖ్యమైన తేదీ:1957 – భారతదేశం దశాంశ కరెన్సీ వ్యవస్థను స్వీకరించింది (1 రూపాయి = 100 పైసలు).
• ముఖ్యమైన తేదీ:1962 – భారతదేశం రూపాయి చిహ్నాన్ని (₹) ప్రవేశపెట్టింది.
• ముఖ్యమైన పదం:ఇన్‌ఫ్లేషన్ – సాధారణ ధరల స్థాయిలో పెరుగుదల, ఇది డబ్బు విలువను ప్రభావితం చేస్తుంది.
• ముఖ్యమైన పదం:డిఫ్లేషన్ – సాధారణ ధరల స్థాయిలో పడిపోవడం, ఇది కొనుగోలు శక్తిని పెంచుతుంది.
• ముఖ్యమైన పదం:మానిటరీ పాలసీ – డబ్బు సరఫరా మరియు వడ్డీ రేట్లను నియంత్రించడానికి RBI ఉపయోగించే సాధనాలు.

5. డబ్బు రకాల పోలిక

6. ముఖ్యమైన పదాలు మరియు నిర్వచనాలు

• చట్టపరమైన నాణేపాణి: అప్పు చెల్లింపులో ఇవ్వబడితే తప్పనిసరిగా స్వీకరించాల్సిన డబ్బు.
• నకిలీ డబ్బు: అసలు కరెన్సీని అనుకరించే నకిలీ డబ్బు.
• ఆహార ద్రవ్యోల్బణం రేటు: ఒక కాలంలో సాధారణ ధరల స్థాయిలో శాతం పెరుగుదల.
• అవశోషణ రేటు: ఒక కాలంలో సాధారణ ధరల స్థాయిలో శాతం తగ్గుదల.
• ద్రవ్య విధానం: డబ్బు సరఫరా, వడ్డీ రేట్లను నియంత్రించేందుకు కేంద్ర బ్యాంకు చర్యలు.
• పరిమాణాత్మక సౌకర్యం (QE): డబ్బు సరఫరా పెంచేందుకు కేంద్ర బ్యాంకు ఆర్థిక ఆస్తులను కొనుగోలు చేయడం.
• ఓపెన్ మార్కెట్ ఆపరేషన్లు (OMO): ద్రవ్యతను నియంత్రించేందుకు RBI ప్రభుత్వ భద్రపత్రాలను కొనుగోలు, విక్రయం చేయడం.

7. సందర్భం మరియు ఉదాహరణలు

• భారత కరెన్సీ వ్యవస్థ: 1935లో RBI ఏర్పాటుతో లోహ నాణేపాణి నుండి ఫియట్ డబ్బుకు మార్పు.
• డిజిటల్ చెల్లింపుల వృద్ధి: UPI భారత్‌లో డిజిటల్ చెల్లింపులను విప్లవాత్మకంగా మార్చింది, 2023లో 10 బిలియన్‌కు పైగా లావాదేవీలు.
• డబ్బు సరఫరా నిర్వహణ: RBI రెపో రేటు, రివర్స్ రెపో రేటు, CRR వంటి సాధనాలను ఉపయోగించి డబ్బు సరఫరా నియంత్రిస్తుంది.
• చారిత్రక సందర్భం: భారత్‌లో నాణేల వాడకం మౌర్య సామ్రాజ్యానికి (క్రీ.పూ. 322–185) వెనక్కి వెళ్తుంది, చంద్రగుప్త మౌర్యుడు మొదట ప్రమాణీకరించిన నాణేలను జారీ చేశాడు.