ধন

1. ধনৰ সংজ্ঞা

• ধন হৈছে সাধাৰণভাবে গ্ৰহণযোগ্য বিনিময়ৰ মাধ্যম, যাৰ দ্বাৰা ব্যৱসায় আৰু লেনদেন সহজ কৰা হয়।
• ই মূল্যৰ সঁচাৰণ, হিচাপৰ একক, আৰু স্থগিত পেমেন্টৰ মানদণ্ড হিচাপে কাম কৰে।
• প্ৰধান বৈশিষ্ট্য:
  • বহনযোগ্যতা
  • টিকাউ
  • বিভাজ্যতা
  • একৰূপতা
  • সীমিত যোগান

2. ধনৰ প্ৰকাৰ

2.1. ধাতুৰ ধন

• সংজ্ঞা: সোণ, ৰূপা বা তামাৰ দৰে ধাতুৰে নিৰ্মিত ধন।
• উদাহৰণ: সোণৰ মুদ্ৰা, ৰূপাৰ মুদ্ৰা।
• সুবিধা:
  • টিকাউ
  • বহনযোগ্য
• অসুবিধা:
  • ভাৰী
  • সহজতে বিভাজ্য নহয়
• ঐতিহাসিক ব্যৱহাৰ: প্ৰাচীন সভ্যতাত ব্যাপকভাৱে ব্যৱহাৰ হৈছিল (যেনে ভাৰত, গ্ৰীছ, ৰোম)।

2.2. কাগজৰ ধন

• সংজ্ঞা: চৰকাৰ বা কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত কাগজত ছপা হোৱা ধন।
• উদাহৰণ: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (RBI)ৰ দ্বাৰা জাৰি কৰা বেংকনোট।
• সুবিধা:
  • হালকা
  • বহন কৰাত সহজ
• অসুবিধা:
  • নকল কৰাৰ ঝুঁকি
  • নষ্ট হ’ব পাৰে
• গুৰুত্বপূৰ্ণ তাৰিখ: 1937 – ভাৰতত RBI-এ কাগজৰ মুদ্ৰা জাৰি কৰা আৰম্ভ কৰিছিল।

2.3. টোকেন ধন

• সংজ্ঞা: যি ধনৰ কোনো আভ্যন্তৰীণ মূল্য নাই, কিন্তু আইনী লেনদেন হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হয়।
• উদাহৰণ: মূল্যবান ধাতুৰে সমৰ্থিত নোহোৱা মুদ্ৰা আৰু কাগজৰ ধন।
• গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য: টোকেন ধন আধুনিক অৰ্থনীতিত ব্যাপকভাৱে ব্যৱহাৰ হৈছে।

২.৪. ফিয়াট মানি

• সংজ্ঞা: চৰকাৰী আদেশৰ পৰা মূল্য প্ৰাপ্ত কৰা মানি।
• উদাহৰণ: ভাৰতীয় টকা (INR), আমেৰিকান ডলাৰ (USD)।
• গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য: আধুনিক অৰ্থনীতিত ফিয়াট মানিই সৰ্বাধিক সচৰাচৰ প্ৰচলিত।
• গুৰুত্বপূৰ্ণ তাৰিখ: ১৯৭১ – আমেৰিকাই সোণৰ মানদণ্ড ত্যাগ কৰি ফিয়াট মানিলৈ সলনি কৰিছিল।

২.৫. ডিজিটেল মানি

• সংজ্ঞা: ডিজিটেল ৰূপত থকা মানি, যেনে ইলেক্ট্ৰনিক ট্ৰান্সফাৰ, মোবাইল ৱালেট আদি।
• উদাহৰণ: UPI, NEFT, RTGS, মোবাইল ৱালেট।
• গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য: ভাৰতত ডিজিটেল মানিৰ ব্যৱহাৰ দিনকে দিনে বাঢ়ি আছে, বিশেষকৈ UPI-ৰ উত্থানৰ সৈতে।
• গুৰুত্বপূৰ্ণ তাৰিখ: ২০১৬ – ভাৰতত UPI লঞ্চ কৰা হৈছিল।

৩. মানিৰ কাৰ্য

4. প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

• ভাৰতত ধনৰ যোগান: RBI-এ M1, M2, M3 আৰু M4 হিচাপে মাপে।
• M1 = জনসাধাৰণৰ হাতত থকা মুদ্ৰা + বেংকৰ চাহিদা আমানত + RBI-ৰ অন্যান্য আমানত।
• M3 = M1 + বেংকৰ সময়মূলক আমানত।
• M4 = M3 + ডাকঘৰৰ মুঠ আমানত (ভৱিষ্যৎ নিধি বাদে)।
• গুৰুত্বপূৰ্ণ তাৰিখ: 1957 – ভাৰতে দশমিক মুদ্ৰা ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল (১ টকা = ১০০ পইচা)।
• গুৰুত্বপূৰ্ণ তাৰিখ: 1962 – ভাৰতে টকা চিহ্ন (₹) প্ৰচলন কৰিছিল।
• গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ: মূল্যবৃদ্ধি – সাধাৰণ মূল্য স্তৰৰ বৃদ্ধি, যাৰ ফলত ধনৰ মূল্য প্রভাবিত হয়।
• গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ: মূল্যহ্ৰাস – সাধাৰণ মূল্য স্তৰৰ হ্ৰাস, যাৰ ফলত ক্ৰয় ক্ষমতা বৃদ্ধি পায়।
• গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ: মুদ্ৰা নীতি – RBI-এ ধনৰ যোগান আৰু সুদৰ হাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি।

5. ধনৰ প্ৰকাৰৰ তুলনা

6. গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ আৰু সংজ্ঞা

• বৈধ টকা: ধাৰ যোগাৰ কৰিবলৈ দিয়া হ’লে গ্ৰহণ কৰিব লগা টকা।
• জাল টকা: প্ৰকৃত টকাৰ দৰে বনোৱা নকল টকা।
• মূল্যবৃদ্ধি হাৰ: এটা সময়ছোৱাত সাধাৰণ মূল্য স্তৰৰ শতাংশ বৃদ্ধি।
• মূল্যহ্ৰাস হাৰ: এটা সময়ছোৱাত সাধাৰণ মূল্য স্তৰৰ শতাংশ হ্ৰাস।
• মুদ্ৰানীতি: কেন্দ্ৰীয় বেংকে টকাৰ যোগান আৰু সুদৰ হাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ লোৱা কাৰ্য।
• পৰিমাণগত সহজ (QE): টকাৰ যোগান বৃদ্ধি কৰিবলৈ কেন্দ্ৰীয় বেংকে আর্থিক সম্পত্তি ক্ৰয় কৰা।
• খোলা বজাৰ কাৰ্য (OMO): RBIৰ লিকুইডিটি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ চৰকাৰী সিকিউৰিটী ক্ৰয়-বিক্ৰয়।

৭. প্ৰসংগ আৰু উদাহৰণ

• ভাৰতৰ মুদ্ৰা ব্যৱস্থা: ১৯৩৫ত RBI গঠনৰ লগে লগে ধাতৱৰ পৰা ফায়েট টকালৈ পৰিবৰ্তন।
• ডিজিটেল পেমেণ্ট বৃদ্ধি: UPIৰ দ্বাৰা ভাৰতত ডিজিটেল পেমেণ্ট বিপ্লব ঘটিছে, ২০২৩ত ১০ বিলিয়নতকৈও অধিক লেনদেন।
• টকাৰ যোগান ব্যৱস্থাপনা: RBIৰ repo rate, reverse repo rate, আৰু CRR দৰে সঁজুলিৰ দ্বাৰা টকাৰ যোগান নিয়ন্ত্ৰণ।
• ঐতিহাসিক প্ৰসংগ: ভাৰতত মুদ্ৰাৰ ব্যৱহাৰ মৌৰ্য সাম্ৰাজ্য (প্ৰা. ৩২২–১৮৫ BCE)ৰ পৰা আৰম্ভ, চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যৰ দ্বাৰা প্ৰথম মানক মুদ্ৰা জাৰি।