ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਇੰਡੀਆ
ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਇੰਡੀਆ – ਰੇਲਵੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਸੰਪੂਰਨ ਜੀ.ਕੇ. ਕੈਪਸੂਲ
1. ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਯਾਤਰਾ – ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ
| ਸਾਲ | ਘਟਨਾ | ਸਥਾਨ / ਟਿੱਪਣੀ |
|---|---|---|
| 1945 | ਟਾਟਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਫੰਡਾਮੈਂਟਲ ਰਿਸਰਚ (TIFR) ਸਥਾਪਿਤ | ਮੁੰਬਈ—ਭਾਰਤੀ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ |
| 1954 | ਐਟਾਮਿਕ ਐਨਰਜੀ ਵਿਭਾਗ (DAE) ਬਣਾਇਆ | ਡਾ. ਹੋਮੀ ਜੇ. ਭਾਭਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦਾ ਹੈ |
| 1956 | ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਖੋਜ ਰਿਐਕਟਰ “ਅਪਸਰਾ” ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਹੋਇਆ | BARC, ਟ੍ਰੋਂਬੇ—80 % ਸਮ੍ਰਿਧ ਯੂ-ਅਲ ਮਿਸ਼ਰਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ |
| 1960 | ਕੈਨੇਡਾ-ਭਾਰਤ ਕੋਲੰਬੋ ਯੋਜਨਾ | CIRUS (40 MW) ਰਿਐਕਟਰ ਸਪਲਾਈ; 1960 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ, 1963 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ |
| 1974 | ਪੋਖਰਨ-I (“ਸਮਾਇਲਿੰਗ ਬੁੱਧ”) | ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਧਮਾਕਾ (18 ਮਈ) |
| 1983-87 | ਧਰੂਵ (100 MW) ਰਿਐਕਟਰ ਕਮਿਸ਼ਨਡ | ਹਥਿਆਰ-ਗ੍ਰੇਡ ਪਲੂਟੋਨੀਅਮ ਲਈ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਰਸਤਾ |
| 1998 | ਪੋਖਰਨ-II (ਸ਼ਕਤੀ ਲੜੀ) | 5 ਟੈਸਟ (11-13 ਮਈ) – ਫਿਊਜ਼ਨ ਅਤੇ ਫਿਸ਼ਨ ਡਿਵਾਈਸ |
| 2008 | ਭਾਰਤ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ NSG ਵੇਵਰ | ਸਿਵਲ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮਝੌਤਾ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ |
| 2010 | ਸਿਵਲ ਦੇਣਦਾਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ | ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਨੁਕਸਾਨ ਐਕਟ, 2010 |
| 2017 | 20-ਵਾਂ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਰਿਐਕਟਰ (KGS-3) ਜੁੜਿਆ | ਕੈਗਾ, ਕਰਨਾਟਕ – 700 MWe PHWR |
| 2023 | ਕਾਕਰਾਪਰ ‘ਤੇ 10-ਵਾਂ ਸਵਦੇਸ਼ੀਕ੍ਰਿਤ 700 MWe PHWR | ਯੂਨਿਟ-4 ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ |
2. ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਲਿਮਿਟੇਡ (NPCIL) – ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
| ਪੈਰਾਮੀਟਰ | ਅੰਕੜਾ (ਜਨਵਰੀ 2024 ਤੱਕ) |
|---|---|
| ਸਥਾਪਿਤ ਸਮਰੱਥਾ | 8180 MWe (23 ਰਿਐਕਟਰ) |
| ਨਿਰਮਾਣ ਅਧੀਨ | 8 ਰਿਐਕਟਰ = 7000 MWe |
| ਕੁੱਲ ਬਿਜਲੀ ਦਾ % | ~3.1 % |
| ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਈਟ | KKNPP, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ (2×1000 MWe VVER, 2 ਹੋਰ U/C) |
| ਰਿਐਕਟਰ ਕਿਸਮਾਂ | PHWR (220/540/700), BWR (TAPS), VVER-1000 (KKNPP) |
| 2025 ਟਾਰਗੇਟ | 13,480 MWe (DAE ਵਿਜ਼ਨ-2025) |
3. ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ (ਤਾਜ਼ਾ)
| ਸੰਸਥਾ (ਸਾਲ) | ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ | ਮੌਜੂਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ / ਸਕੱਤਰ |
|---|---|---|
| DAE (1954) | ਮੁੰਬਈ | ਡਾ. ਅਜੀਤ ਕੁਮਾਰ ਮੋਹੰਤੀ |
| BARC (1957) | ਟ੍ਰੋਂਬੇ, ਮੁੰਬਈ | ਡਾ. ਏ. ਕੇ. ਮੋਹੰਤੀ (ਅਤਿਰਿਕਤ ਚਾਰਜ) |
| NPCIL (1987) | ਮੁੰਬਈ | ਸ਼੍ਰੀ ਬੀ. ਸੀ. ਪਠਾਕ |
| ਐਟਾਮਿਕ ਐਨਰਜੀ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਬੋਰਡ (AERB) | ਮੁੰਬਈ | ਸ਼੍ਰੀ ਡੀ. ਕੇ. ਸ਼ੁਕਲਾ |
| IGCAR (ਕਲਪੱਕਮ, 1971) | ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ | ਡਾ. ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਭਾਦੁੜੀ |
4. ਭਾਰਤ ਦਾ ਤਿੰਨ-ਪੜਾਅ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ
| ਪੜਾਅ | ਬਾਲਣ | ਰਿਐਕਟਰ | ਉਪ-ਉਤਪਾਦ | ਸਥਿਤੀ |
|---|---|---|---|---|
| I | ਕੁਦਰਤੀ U | PHWR 220/700 | Pu-239 | ਵਪਾਰਕ—23 ਰਿਐਕਟਰ |
| II | Pu-239 + Th-232 | ਫਾਸਟ ਬ੍ਰੀਡਰ (500 MWe) | U-233 | PFBR—50 MWt FBTR ਚੱਲ ਰਿਹਾ; 500 MWe PFBR 2024 ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਹੋਣਾ ਹੈ |
| III | U-233 + Th-232 | ਐਡਵਾਂਸਡ ਹੈਵੀ ਵਾਟਰ ਰਿਐਕਟਰ (AHWR) | — | ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਪੂਰਾ, ਡੈਮੋ ਪਲਾਂਟ ਯੋਜਨਾਬੱਧ |
5. ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਅਤੇ ਥੋਰੀਅਮ ਭੰਡਾਰ
| ਖਣਿਜ | ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ (ਵਿਸ਼ਵ ਰੈਂਕ) | ਮੁੱਖ ਖਾਣਾਂ |
|---|---|---|
| ਯੂਰੇਨੀਅਮ | 74,000 tU (≈ 1 %—13ਵਾਂ) | ਜਾਦੂਗੁਡਾ (ਝਾਰ), ਤੁਮਲਾਪੱਲੇ (ਆਂਧਰਾ), ਲੰਬਾਪੁਰ-ਤੇਲੰਗਾਨਾ |
| ਥੋਰੀਅਮ | 8-10 ਲੱਖ t ThO₂ (25 %—1ਲਾ) | ਮੋਨਾਜ਼ਾਈਟ ਤੱਟ—ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਓਡੀਸ਼ਾ |
6. ਇੱਕ-ਲਾਈਨ ਰੈਪਿਡ-ਫਾਇਰ ਤੱਥ (ਆਰ.ਆਰ.ਬੀ. ਪਸੰਦੀਦਾ)
- ਭਾਰਤ ਇਕਲੌਤਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਥੋਰੀਅਮ-ਅਧਾਰਿਤ 3-ਪੜਾਅ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਹੈ।
- ਪੋਖਰਨ-I (1974) ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਡਿਵਾਈਸ ਧਮਾਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ 6ਵਾਂ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਇਆ।
- ਪੋਖਰਨ-II (1998) ਕੋਡ ਨਾਮ “ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਸ਼ਕਤੀ”; ਥਰਮੋਨਿਊਕਲੀਅਰ ਡਿਵਾਈਸ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ≈ 45 kT।
- CIRUS ਅਤੇ ਧਰੂਵ—ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰ ਭੰਡਾਰ ਲਈ ਹਥਿਆਰ-ਗ੍ਰੇਡ Pu ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਕਲੌਤੇ ਰਿਐਕਟਰ।
- ਤਾਰਾਪੁਰ (TAPS-1&2)—ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵਪਾਰਕ ਰਿਐਕਟਰ (1969)—ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ (GE) BWR।
- ਕੁਦਨਕੁਲਮ—ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਸਾਈਟ (6×1000 MWe ਯੋਜਨਾਬੱਧ)।
- PFBR (500 MWe) ਕਲਪੱਕਮ ‘ਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਰੂਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ FBR ਨੂੰ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੂਜਾ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਏਗਾ।
- ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ “ਅਟਾਮਸ ਫਾਰ ਪੀਸ ਐਂਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ” ਵਾਕੰਸ਼ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗੜ੍ਹਿਆ।
- ਭਾਰਤ NPT ਅਤੇ CTBT ਦਾ ਹਸਤਾਖਰੀ ਨਹੀਂ ਪਰ 1998 ਤੋਂ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਮੋਰੇਟੋਰੀਅਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਦੇਣਦਾਰੀ ਐਕਟ, 2010—ਓਪਰੇਟਰ ਦੀ ਦੇਣਦਾਰੀ ₹1,500 ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਸੀਮਤ।
- DAE ਵਿਜ਼ਨ-2032—ਟਾਰਗੇਟ 22,480 MWe; ਵਿਜ਼ਨ-2050—ਟਾਰਗੇਟ 63 GWe + 275 GWe ਥੋਰੀਅਮ ਤੋਂ।
7. MCQ ਅਭਿਆਸ ਸੈੱਟ (ਰੇਲਵੇ ਪੈਟਰਨ)
Q1. ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਰਿਐਕਟਰ ਅਪਸਰਾ ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਹੋਇਆ—
ਉੱਤਰ: 4 ਅਗਸਤ 1956
Q2. ਭਾਰਤੀ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ ਕਿਸਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਡਾ. ਹੋਮੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਭਾਭਾ
Q3. 1974 ਦਾ ਪੋਖਰਨ ਟੈਸਟ ਕੋਡਨੇਮ ਸੀ—
ਉੱਤਰ: ਸਮਾਇਲਿੰਗ ਬੁੱਧ
Q4. ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਸਟੇਸ਼ਨ (ਸਮਰੱਥਾ ਦੁਆਰਾ) ਹੈ—
ਉੱਤਰ: ਕੁਦਨਕੁਲਮ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ (KKNPP)
Q5. ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਖਾਣ ਨਹੀਂ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਹੁਸੈਨਪੁਰ (ਬਿਹਾਰ) – ਖਾਣ ਨਹੀਂ ਹੈ
Q6. ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ 700 MWe PHWR ਕਾਕਰਾਪਰ, ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ — 'ਤੇ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਉੱਤਰ: ਰਾਜਸਥਾਨ (RAPP-7&8)
Q7. ਫਾਸਟ ਬ੍ਰੀਡਰ ਟੈਸਟ ਰਿਐਕਟਰ (FBTR) ਸਥਿਤ ਹੈ—
ਉੱਤਰ: ਕਲਪੱਕਮ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ
Q8. ਐਟਾਮਿਕ ਐਨਰਜੀ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਬੋਰਡ (AERB) ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ—
ਉੱਤਰ: 1983 (15 ਨਵੰਬਰ)
Q9. ਭਾਰਤ ਨੇ ਮਈ 1998 ਵਿੱਚ 5 ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਟੈਸਟ ਕੀਤੇ; ਥਰਮੋਨਿਊਕਲੀਅਰ ਡਿਵਾਈਸ ਕਦੋਂ ਚਲਾਈ ਗਈ ਸੀ?
ਉੱਤਰ: 11 ਮਈ (ਸ਼ਕਤੀ-I)
Q10. ਇਕਲੌਤਾ ਦੇਸ਼ ਜਿਸਨੇ 2008 ਦੇ NSG ਵੇਵਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਵਰ ਰਿਐਕਟਰ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤਾ ਹੈ—
ਉੱਤਰ: ਰੂਸ (ਕੁਦਨਕੁਲਮ)
Q11. ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਥੋਰੀਅਮ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ — ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉੱਤਰ: ਮੋਨਾਜ਼ਾਈਟ (ਇੱਕ ਫਾਸਫੇਟ ਖਣਿਜ)
Q12. ਭਾਰਤ — ਦਾ ਹਸਤਾਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਉੱਤਰ: NPT ਅਤੇ CTBT ਦੋਵੇਂ
Q13. ਸਿਵਲ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਨੁਕਸਾਨ ਐਕਟ, 2010 ਦੇ ਤਹਿਤ ਅਧਿਕਤਮ ਓਪਰੇਟਰ ਦੇਣਦਾਰੀ ਹੈ—
ਉੱਤਰ: ₹1,500 ਕਰੋੜ
Q14. ਕਿਹੜਾ ਰਿਐਕਟਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਣਨੀਤਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਹਥਿਆਰ-ਗ੍ਰੇਡ ਪਲੂਟੋਨੀਅਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਧਰੂਵ
Q15. ਕੁੱਲ ਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲਗਭਗ ਹੈ—
ਉੱਤਰ: 3 %
Q16. 500 MWe ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਫਾਸਟ ਬ੍ਰੀਡਰ ਰਿਐਕਟਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ—
ਉੱਤਰ: ਮਿਕਸਡ ਆਕਸਾਈਡ (MOX) ਬਾਲਣ (Pu-U)
Q17. ਭਾਰਤੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ "ਅਟਾਮਸ ਫਾਰ ਪੀਸ" ਨਾਅਰਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸਨੇ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਸੀ?
ਉੱਤਰ: ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ
8. ਕੁਇਕ-ਵਿਊ ਟੇਬਲ – ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਧਮਾਕੇ ਅਤੇ ਪੈਦਾਵਾਰ
| ਟੈਸਟ | ਤਾਰੀਖ | ਡਿਵਾਈਸ | ਦਾਅਵਾ ਕੀਤੀ ਪੈਦਾਵਾਰ |
|---|---|---|---|
| ਪੋਖਰਨ-I | 18 ਮਈ 1974 | 1 ਫਿਸ਼ਨ | 8-12 kT |
| ਸ਼ਕਤੀ-1 | 11 ਮਈ 1998 | ਥਰਮੋਨਿਊਕਲੀਅਰ | 45 kT |
| ਸ਼ਕਤੀ-2 | 11 ਮਈ 1998 | ਫਿਸ਼ਨ | 12 kT |
| ਸ਼ਕਤੀ-3,4,5 | 13 ਮਈ 1998 | ਸਬ-ਕਿਲੋਟਨ | 0.2-0.5 kT ਹਰ ਇੱਕ |
9. ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਝੌਤੇ ਅਤੇ ਵੇਵਰ
- 2008 – NSG ਵੇਵਰ → ਭਾਰਤ NPT ‘ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਿਵਲ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- 2010 – ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਆਨ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੰਪਨਸੇਸ਼ਨ (CSC) ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ।
- 2014 – INFCIRC/754 – IAEA ਨਾਲ ਵੱਖਰੇਵਾਂ ਯੋਜਨਾ।
- 2016 – ਜਪਾਨ-ਭਾਰਤ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮਝੌਤਾ ਸਾਈਨ (2017 ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ)।
ਇੱਕ-ਲਾਈਨਰ ਅਤੇ ਟੇਬਲਾਂ ਦਾ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੋ; ਹਰ ਰੇਲਵੇ ਜੀ.ਕੇ. ਭਾਗ ਵਿੱਚ “ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਇੰਡੀਆ” ਤੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 1-2 ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।
BETA
