B.8] ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਥਿਰ ਵਿਕਾਸ ਲਕਸ਼ (SDGs)

1. ਸਥਿਰ ਵਿਕਾਸ ਲਕਸ਼ਾਂ (SDGs) ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ

1.1 ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ

• ਸਥਿਰ ਵਿਕਾਸ ਲਕਸ਼ (SDGs): 17 ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਲਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਜੋ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਹਾਸਭਾ ਨੇ2015 ਵਿੱਚ2030 ਸਥਿਰ ਵਿਕਾਸ ਏਜੰਡਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ।
• ਉਦੇਸ਼: 2030 ਤੱਕ ਗਰੀਬੀ ਖਤਮ ਕਰਨਾ, ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣੀ।
• ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ: ਭਾਰਤ193 UN ਮੈਂਬਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ SDGs ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।

1.2 SDGs ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ

• ਰਾਸ਼ਟਰੀ SDG ਰਣਨੀਤੀ: ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਰਾਸ਼ਟਰੀ SDG ਰਣਨੀਤੀ 2016 ਵਿੱਚਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ।
• SDG ਭਾਰਤ ਸੂਚਕ: SDGs ਵੱਲ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ2017 ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
• SDG ਭਾਰਤ ਡੈਸ਼ਬੋਰਡ: ਇੱਕ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਨਿਗਰਾਨੀ ਸੰਦ ਜੋ2018 ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

1.3 ਭਾਰਤ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ SDG ਲਕਸ਼

1.4 ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧੀਆਂ

• ਗਰੀਬੀ ਘਟਾਉਣਾ: ਭਾਰਤ ਨੇਅਤਿ ਗਰੀਬੀ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਮੂਨਾ ਸਰਵੇ (NSS) 2011-12 ਵਿੱਚ22% ਤੋਂ 2019-20 ਵਿੱਚ 14.4% ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
• ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ:ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਭਾਰਤ ਯੋਜਨਾ ਨੇ10 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਬੀਮਾ ਕਵਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
• ਸਿੱਖਿਆ:ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ (NEP) 2020 ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ SDG 4 ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
• ਨਵੀਕਰਨਯੋਗ ਊਰਜਾ: ਭਾਰਤਸੌਰ ਊਰਜਾ ਦਾ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ ਅਤੇ 2030 ਤੱਕ450 GW ਨਵੀਕਰਨਯੋਗ ਊਰਜਾ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ।
• ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ:ਬੇਟੀ ਬਚਾਓ ਬੇਟੀ ਪੜ੍ਹਾਓ ਮੁਹਿੰਮ ਨੇਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵਧਾਈ ਹੈ।
• ਜਲਵਾਯੂ ਕਾਰਵਾਈ: ਭਾਰਤ ਨੇਨਵੀਕਰਨਯੋਗ ਊਰਜਾ ਟੀਚਿਆਂ ਦਾ ਵਚਨ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਨਸਪਤੀਕਰਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (NAP) ਵਰਗੇਵਨਸਪਤੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਨਸਪਤੀਕਰਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

1.5 ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ

• ਅਸਮਾਨਤਾ: ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਕਾਇਮ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ।
• ਸਿਹਤ ਢਾਂਚਾ: ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
• ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ: ਦਾਖਲੇ ਦਰਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ,ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਅਤੇਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
• ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ: ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਕਵਰੇਜ ਅਜੇ ਵੀ SDG ਟੀਚੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ।
• ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ: ਭਾਰਤਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਰ-ਵਾਰਬਾਢ, ਸੁੱਕਾ ਅਤੇ ਤੂਫਾਨ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

1.6 ਮੁੱਖ ਪਦ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ

• SDGs (ਸਸਟੇਨੇਬਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਗੋਲਜ਼): 17 ਗਲੋਬਲ ਟੀਚਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਜੋ 2015 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵੱਲੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ।
• NITI ਆਯੋਗ: ਭਾਰਤੀ ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ SDG ਰਣਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ।
• SDG India Index: ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਸੂਚਕ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ SDGs ‘ਤੇ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਮਾਪਦਾ ਹੈ।
• SDG India Dashboard: SDG ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਇੱਕ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਟੂਲ।
• ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਭਾਰਤ: 2018 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਹਤ ਬੀਮਾ ਯੋਜਨਾ।
• ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ (NEP) 2020: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਨੀਤੀ।
• ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਣਾਂਕੁਰਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (NAP): ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਢੱਕਣ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਵਣਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ।

1.7 ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਾਰੀਖਾਂ

• 2015: 2030 ਏਜੰਡਾ ਫ਼ਾਰ ਸਸਟੇਨੇਬਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਅਤੇ SDGs ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ।
• 2016: ਨਿਤੀ ਆਯੋਗ ਵੱਲੋਂ ਨੈਸ਼ਨਲ SDG ਸਟਰੈਟਜੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ।
• 2017: SDG ਇੰਡੀਆ ਇੰਡੈਕਸ ਦੀ ਲਾਂਚ।
• 2018: SDG ਇੰਡੀਆ ਡੈਸ਼ਬੋਰਡ ਦੀ ਲਾਂਚ।
• 2020: ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਪਾਲਿਸੀ (NEP) 2020 ਦੀ ਲਾਂਚ।
• 2023: ਭਾਰਤ ਦੀ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤੀ SDG ਪ੍ਰੋਗ੍ਰੈਸ ਰਿਪੋਰਟ।

1.8 ਪ੍ਰੀਖਿਆ-ਕੇਂਦਰੀ ਤੱਥ

• ਭਾਰਤ ਦੀ SDG ਪ੍ਰੋਗ੍ਰੈਸ: ਭਾਰਤ SDG ਪ੍ਰੋਗ੍ਰੈਸ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚਟੌਪ 10 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
• SDG ਇੰਡੀਆ ਇੰਡੈਕਸ: ਭਾਰਤ SDG ਇੰਡੀਆ ਇੰਡੈਕਸ ਵਿੱਚ 193 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ148ਵੇਂ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਹੈ (2021)।
• SDG ਇੰਡੀਆ ਡੈਸ਼ਬੋਰਡ: 17 SDGs ਅਤੇ 169 ਟਾਰਗਿਟਾਂ ਉੱਤੇਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਡਾਟਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਭਾਰਤ:500 ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ**₹5 ਲੱਖ** ਦਾ ਇੰਸ਼ੋਰੈਂਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• NEP 2020:2030 ਤੱਕ 100% ਸਾਖਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
• ਰਿਨਿਊਏਬਲ ਐਨਰਜੀ: ਭਾਰਤਸੋਲਰ ਐਨਰਜੀ ਦਾ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਤਪਾਦਕ ਅਤੇਵਿੰਡ ਐਨਰਜੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ।
• ਕਲਾਈਮੇਟ ਐਕਸ਼ਨ: ਭਾਰਤ ਨੇਰਿਨਿਊਏਬਲ ਐਨਰਜੀ ਟਾਰਗਿਟਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇਅਫ਼ੋਰੈਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰੀਅਫ਼ੋਰੈਸਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

1.9 ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (FAQs)

• **ਸਵਾਲ: SDGs ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ?**ਜਵਾਬ: 2030 ਤੱਕ ਗਰੀਬੀ ਖਤਮ ਕਰਨਾ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣੀ।

• ਸਵਾਲ: SDGs ਕਦੋਂ ਅਪਣਾਏ ਗਏ?**ਜਵਾਬ: SDGs ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਹਾਸਭਾ ਵੱਲੋਂ2015** ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

• ਸਵਾਲ: ਰਾਸ਼ਟਰੀ SDG ਰਣਨੀਤੀ ਕੀ ਹੈ?
  ਉੱਤਰ: ਇਹ NITI Aayog ਵੱਲੋਂ2016 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਰਣਨੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ SDGs ਦੇ ਕਾਰਜਾਨਵਿਤੀਕਰਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ।

• ਸਵਾਲ: SDG ਭਾਰਤ ਇੰਡੈਕਸ ਕੀ ਹੈ?
  ਉੱਤਰ: ਇਹ 2017 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਇੰਡੈਕਸ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ SDGs ‘ਤੇ ਤਰੱਕੀ ਮਾਪਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

• ਸਵਾਲ: SDG ਭਾਰਤ ਡੈਸ਼ਬੋਰਡ ਕੀ ਹੈ?
  ਉੱਤਰ: ਇਹ 2018 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਨਿਗਰਾਨੀ ਔਜ਼ਾਰ ਹੈ ਜੋ SDGs ‘ਤੇ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

• ਸਵਾਲ: ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਭਾਰਤ ਕੀ ਹੈ?
  ਉੱਤਰ: ਇਹ 2018 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਹਤ ਬੀਮਾ ਯੋਜਨਾ ਹੈ ਜੋ100 ਮਿਲੀਅਨ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰੇਜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

• ਸਵਾਲ: ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ (NEP) 2020 ਕੀ ਹੈ?
  ਉੱਤਰ: ਇਹ 2020 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਨੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਹੈ।

• ਸਵਾਲ: 2030 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਵੀਕਰਨਯੋਗ ਊਰਜਾ ਲਈ ਟੀਚਾ ਕੀ ਹੈ?
  ਉੱਤਰ: ਭਾਰਤ 2030 ਤੱਕ450 GW ਨਵੀਕਰਨਯੋਗ ਊਰਜਾ ਸਮਰੱਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।