ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା ଏବଂ ସୂତ୍ର

ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ପରିସ୍ଥିତିବିଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ୫-୭ଟି ମୌଳିକ ଧାରଣା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ:

୧୦ଟି ଅଭ୍ୟାସ ବହୁବିକଳ୍ପୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ

Q1. ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଏକ ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ନୁହେଁ? A) CO₂ B) CH₄ C) N₂ D) N₂O

ଉତ୍ତର: C) N₂

ସମାଧାନ:

• ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ତାପ ଆବଦ୍ଧ କରନ୍ତି: CO₂ (କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍), CH₄ (ମିଥେନ୍), N₂O (ନାଇଟ୍ରସ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍)
• N₂ (ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍) ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ୭୮% ଗଠନ କରେ କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତାପ ଆବଦ୍ଧ କରେ ନାହିଁ
• ଜଳୀୟବାଷ୍ପ (H₂O) ମଧ୍ୟ ଏକ ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ନାହିଁ

ଶର୍ଟକଟ୍: ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ପାଇଁ “CON-M” ମନେରଖନ୍ତୁ: CO₂, O₃, N₂O, CH₄

ଧାରଣା: ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ପରିସ୍ଥିତିବିଜ୍ଞାନ - ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ ଏବଂ ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ପ୍ରଭାବ

Q2. ଏକ ଘାସମୟ ପରିବେଶ ତନ୍ତ୍ରରେ, ଯଦି ୧୦,୦୦୦ କି.ଗ୍ରା. ଘାସ (ଉତ୍ପାଦକ) ଥାଏ, ତେବେ ତୃତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତାମାନଙ୍କ ପାଖରେ କେତେ ଶକ୍ତି ପହଞ୍ଚିବ? A) ୧୦ କି.ଗ୍ରା. B) ୧୦୦ କି.ଗ୍ରା. C) ୧,୦୦୦ କି.ଗ୍ରା. D) ୧୦,୦୦୦ କି.ଗ୍ରା.

ଉତ୍ତର: A) ୧୦ କି.ଗ୍ରା.

ସମାଧାନ:

• ଶକ୍ତି ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଦକ୍ଷତା: ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୋଷଣ ସ୍ତରରେ ୧୦%
• ଘାସ (ଉତ୍ପାଦକ) → ପ୍ରାଥମିକ ଉପଭୋକ୍ତା: ୧୦,୦୦୦ × ୦.୧ = ୧,୦୦୦ କି.ଗ୍ରା.
• ପ୍ରାଥମିକ → ଦ୍ୱିତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତା: ୧,୦୦୦ × ୦.୧ = ୧୦୦ କି.ଗ୍ରା.
• ଦ୍ୱିତୀୟକ → ତୃତୀୟକ ଉପଭୋକ୍ତା: ୧୦୦ × ୦.୧ = ୧୦ କି.ଗ୍ରା.

ଶର୍ଟକଟ୍: ୧୦% ନିୟମ ପାଇଁ: ମୂଳ ପରିମାଣକୁ ୧୦^(ସ୍ଥାନାନ୍ତର ସଂଖ୍ୟା) ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କରନ୍ତୁ। ଏଠାରେ: ୧୦,୦୦୦ ÷ ୧୦³ = ୧୦ କି.ଗ୍ରା.

ଧାରଣା: ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ପରିସ୍ଥିତିବିଜ୍ଞାନ - ପରିବେଶ ତନ୍ତ୍ରରେ ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ ଏବଂ ୧୦% ନିୟମ

Q3. କେଉଁ ଜୀବୋମ ସର୍ବାଧିକ ଜୈବବିବିଧତା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ? A) ଟୁଣ୍ଡ୍ରା B) ଉଷ୍ଣମଣ୍ଡଳୀୟ ବର୍ଷାରଣ୍ୟ C) ସାମତାପୀୟ ଜଙ୍ଗଲ D) ମରୁଭୂମି

ଉତ୍ତର: B) ଉଷ୍ଣମଣ୍ଡଳୀୟ ବର୍ଷାରଣ୍ୟ

ସମାଧାନ:

• ଉଷ୍ଣମଣ୍ଡଳୀୟ ବର୍ଷାରଣ୍ୟ: ୬% ଭୂମି ଆବରଣ କରନ୍ତି କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱର ୫୦%ରୁ ଅଧିକ ଜାତି ଧାରଣ କରନ୍ତି
• ତାପମାତ୍ରା: ୨୫-୩୦°C, ବର୍ଷା: ବାର୍ଷିକ ୨୦୦-୪୫୦ ସେ.ମି.
• ୩ଟି ଭୂଲମ୍ବ ସ୍ତର: ଆବିର୍ଭାବ, ଛାତ, ନିମ୍ନସ୍ତର
• ଆମାଜନ୍ ବର୍ଷାରଣ୍ୟ: ~୪୦,୦୦୦ ଉଦ୍ଭିଦ ଜାତି, ୩,୦୦୦ ମାଛ ଜାତି

ଶର୍ଟକଟ୍: “TRF = Tons of Rainforest Fauna” - ସର୍ବାଧିକ ବିବିଧତା

ଧାରଣା: ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ପରିସ୍ଥିତିବିଜ୍ଞାନ - ଜୀବୋମ ଏବଂ ଜୈବବିବିଧତା ବିତରଣ

Q4. ଏକ ହ୍ରଦର BOD 20 ppm ଅଛି। ଏହାର ପ୍ରଦୂଷଣ ସ୍ଥିତି କ’ଣ? A) ପରିଷ୍କାର B) ସାମାନ୍ୟ ପ୍ରଦୂଷିତ C) ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରଦୂଷିତ D) ଅତି ଅଧିକ ପ୍ରଦୂଷିତ

ଉତ୍ତର: C) ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରଦୂଷିତ

ସମାଧାନ:

• BOD ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ: <5 ppm (ପରିଷ୍କାର), 5-17 ppm (ସାମାନ୍ୟ ପ୍ରଦୂଷିତ), >17 ppm (ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରଦୂଷିତ)
• 20 ppm ଜୈବିକ ପ୍ରଦୂଷଣକୁ ସୂଚାଏ
• କାରଣ: ମଇଳା, ଶିଳ୍ପ ବର୍ଜ୍ୟ, କୃଷି ପ୍ରବାହ
• ଯୁଟ୍ରୋଫିକେସନ୍ ଏବଂ ମାଛ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟାଏ

ଶର୍ଟକଟ୍: “BOD 17 = Pollution heaven” - >17 ppm ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରଦୂଷିତ

ଧାରଣା: ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ପରିସ୍ଥିତିବିଜ୍ଞାନ - ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ ସୂଚକ

Q5. ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଚକ୍ରରେ, କେଉଁ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ NH₃କୁ NO₂⁻ରେ ପରିଣତ କରେ? A) ରାଇଜୋବିଅମ୍ B) ନାଇଟ୍ରୋସୋମୋନାସ୍ C) ନାଇଟ୍ରୋବ୍ୟାକ୍ଟର୍ D) ଆଜୋଟୋବ୍ୟାକ୍ଟର୍

ଉତ୍ତର: B) ନାଇଟ୍ରୋସୋମୋନାସ୍

ସମାଧାନ:

• ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଚକ୍ର ପଦକ୍ଷେପ: N₂ → NH₃ (ନାଇଟ୍ରୋଜେନେଜ୍) → NO₂⁻ (ନାଇଟ୍ରୋସୋମୋନାସ୍) → NO₃⁻ (ନାଇଟ୍ରୋବ୍ୟାକ୍ଟର୍)
• ରାଇଜୋବିଅମ୍: ଶିମ୍ବ ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥିରେ N₂ ସ୍ଥିରୀକରଣ
• ଆଜୋଟୋବ୍ୟାକ୍ଟର୍: ମୃତ୍ତିକାରେ ମୁକ୍ତ-ଜୀବନ ଯାପନକାରୀ N₂ ସ୍ଥିରକାରୀ
• ଡିନାଇଟ୍ରିଫିକେସନ୍: ସୁଡୋମୋନାସ୍ (NO₃⁻ → N₂)

ଶର୍ଟକଟ୍: “Mono” ପାଇଁ “Monas” - NH₃ରୁ NO₂⁻ (ଏକକ ପଦକ୍ଷେପ)

ଧାରଣା: ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ପରିସ୍ଥିତିବିଜ୍ଞାନ - ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଚକ୍ର ଏବଂ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଭୂମିକା

Q6. ଏକ ଜନସଂଖ୍ୟା ୨ ବର୍ଷରେ ୧୦୦ରୁ ୪୦୦କୁ ବଢ଼େ। ଆନ୍ତରିକ ବୃଦ୍ଧି ହାର (r) କ’ଣ? A) ୦.୩୪୬ B) ୦.୬୯୩ C) ୧.୩୮୬ D) ୨.୭୭୨

ଉତ୍ତର: B) ୦.୬୯୩

ସମାଧାନ:

• ଘାତୀୟ ବୃଦ୍ଧି: Nₜ = N₀e^(rt)
• ୪୦୦ = ୧୦୦e^(2r) → ୪ = e^(2r)
• ln(4) = 2r → r = ln(4)/2 = 1.386/2 = 0.693

ଶର୍ଟକଟ୍: ଦ୍ୱିଗୁଣିତ କରିବା ପାଇଁ: r = ln(2)/t = 0.693/2 = 0.346 ପ୍ରତି ବର୍ଷ, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ୨ ବର୍ଷରେ ଚତୁର୍ଗୁଣିତ ହୋଇଛି

ଧାରଣା: ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ପରିସ୍ଥିତିବିଜ୍ଞାନ - ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ସମୀକରଣ

Q7. କେଉଁ ପାରିସ୍ଥିତିକ ପିରାମିଡ୍ କେବେ ଉଲ୍ଟା ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ? A) ସଂଖ୍ୟା ପିରାମିଡ୍ B) ଜୈବବସ୍ତୁ ପିରାମିଡ୍ C) ଶକ୍ତି ପିରାମିଡ୍ D) ସମସ୍ତ ଉଲ୍ଟା ହୋଇପାରେ

ଉତ୍ତର: C) ଶକ୍ତି ପିରାମିଡ୍

ସମାଧାନ:

• ଶକ୍ତି ପିରାମିଡ୍: ସର୍ବଦା ସିଧା (ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରେ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଏ)
• ଜୈବବସ୍ତୁ ପିରାମିଡ୍: ଉଲ୍ଟା ହୋଇପାରେ (ଉଦାହରଣ: ଜଳଜ: ଫାଇଟୋପ୍ଲାଙ୍କଟନ < ଜୁପ୍ଲାଙ୍କଟନ)
• ସଂଖ୍ୟା ପିରାମିଡ୍: ଉଲ୍ଟା ହୋଇପାରେ (ଉଦାହରଣ: ଗୋଟିଏ ଗଛ ଅନେକ କୀଟକୁ ଆଧାର ଦେଇପାରେ)
• ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ: ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା, ଉତ୍ତାପ ହେତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୋଷଣ ସ୍ତରରେ ୯୦%

ଶର୍ଟକଟ୍: “Energy never lies” - ସର୍ବଦା ହ୍ରାସ ପାଏ, ତେଣୁ ପିରାମିଡ୍ ସର୍ବଦା ସିଧା

ଧାରଣା: ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ପରିସ୍ଥିତିବିଜ୍ଞାନ - ପାରିସ୍ଥିତିକ ପିରାମିଡ୍ ପ୍ରକାର ଏବଂ ବ୍ୟତିକ୍ରମ

Q8. ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ପରିବେଶ ତନ୍ତ୍ରରେ, GPP 10,000 kcal/m²/year ଏବଂ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କ୍ଷୟ 60%। NPP କ’ଣ? A) 4,000 B) 6,000 C) 16,000 D) 4,000

ଉତ୍ତର: A) 4,000 kcal/m²/year

ସମାଧାନ:

• GPP (ସ୍ଥୂଳ ପ୍ରାଥମିକ ଉତ୍ପାଦକତା) = 10,000 kcal
• ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କ୍ଷୟ = GPPର 60% = 0.6 × 10,000 = 6,000 kcal
• NPP (ନିବିଡ଼ ପ୍ରାଥମିକ ଉତ୍ପାଦକତା) = GPP - ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା = 10,000 - 6,000 = 4,000 kcal

ଶର୍ଟକଟ୍: NPP = GPP × (1 - ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା %)। ଏଠାରେ: 10,000 × 0.4 = 4,000

ଧାରଣା: ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ପରିସ୍ଥିତିବିଜ୍ଞାନ - ପରିବେଶ ତନ୍ତ୍ରରେ ଉତ୍ପାଦକତା ଗଣନା

Q9. ଏକ ପ୍ରଦୂଷକର ଜୈବିକ ଅର୍ଦ୍ଧାୟୁ ୫ ବର୍ଷ। ୧୫ ବର୍ଷ ପରେ, ଜୀବରେ କେତେ % ରହିବ? A) 12.5% B) 25% C) 50% D) 75%

ଉତ୍ତର: A) 12.5%

ସମାଧାନ:

• ଅର୍ଦ୍ଧାୟୁ ସୂତ୍ର: ଅବଶିଷ୍ଟ = ପ୍ରାରମ୍ଭିକ × (1/2)^(t/t½)
• ୫-ବର୍ଷ ଅର୍ଦ୍ଧାୟୁ ସହିତ ୧୫ ବର୍ଷ ପରେ: ୩ଟି ଅର୍ଦ୍ଧାୟୁ
• ଅବଶିଷ୍ଟ = 100% × (1/2)³ = 100% × 1/8 = 12.5%

ଶର୍ଟକଟ୍: ଅର୍ଦ୍ଧାୟୁ ଗଣନା କରନ୍ତୁ: 15/5 = 3 → 1/2³ = 1/8 = 12.5%

ଧାରଣା: ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ପରିସ୍ଥିତିବିଜ୍ଞାନ - ଜୈବିକ ପରିବର୍ଦ୍ଧନ ଏବଂ ଅର୍ଦ୍ଧାୟୁ ଗଣନା

Q10. ଏକ ପାର୍କ ସର୍ବେକ୍ଷଣରେ, ଜାତି ସମୃଦ୍ଧି 50 ଏବଂ ସମୁଦାୟ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ 500। Shannon ସୂଚାଙ୍କ ସୂତ୍ର H = -Σ(pi × ln pi) ବ୍ୟବହାର କରି, ଯେଉଁଠାରେ ବିବିଧତା ସର୍ବାଧିକ, H ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ? (ଦିଆଯାଇଛି: ln 0.02 = -3.91) A) 1.95 B) 2.30 C) 3.91 D) 4.60

ଉତ୍ତର: C) 3.91

ସମାଧାନ:

• ସର୍ବାଧିକ ବିବିଧତା: ସମସ୍ତ ଜାତି ସମାନ ପ୍ରଚୁରତାରେ
• pi = 1/50 = 0.02 ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜାତି ପାଇଁ
• H = -Σ(50 × 0.02 × ln 0.02) = -50 × 0.02 × (-3.91) = 3.91

ଶର୍ଟକଟ୍: ସମାନ ପ୍ରଚୁରତା ପାଇଁ: H = ln(S) = ln(50) ≈ 3.91

ଧାରଣା: ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ପରିସ୍ଥିତିବିଜ୍ଞାନ - ଜୈବବିବିଧତା ସୂଚାଙ୍କ ଏବଂ ଗଣନା

୫ଟି ପୂର୍ବତନ ବର୍ଷର ପ୍ରଶ୍ନ

PYQ 1. ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଏକ ଦ୍ୱିତୀୟକ ପ୍ରଦୂଷକ? A) SO₂ B) CO C) O₃ D) NO₂ [RRB NTPC 2021 CBT-1]

ଉତ୍ତର: C) O₃

ସମାଧାନ:

• ପ୍ରାଥମିକ ପ୍ରଦୂଷକ: ସିଧାସଳଖ ନିର୍ଗତ (SO₂, CO, NO₂)
• ଦ୍ୱିତୀୟକ ପ୍ରଦୂଷକ: ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ (ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକରେ NOx + VOCsରୁ O₃)
• ଓଜୋନ୍ (O₃) ଗଠିତ ହୁଏ: NO₂ + hv → NO + O; O + O₂ → O₃

ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍: “PO” ମନେରଖନ୍ତୁ - Primary = Original, Secondary = Synthesized

PYQ 2. ୧୦% ଶକ୍ତି ସ୍ଥାନାନ୍ତର ନିୟମ କିଏ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ? A) ଲିଣ୍ଡେମାନ୍ B) ଏଲଟନ୍ C) ଟାନ୍ସଲେ D) ଓଡମ୍ [RRB Group D 2022]

ଉତ୍ତର: A) ଲିଣ୍ଡେମାନ୍

ସମାଧାନ:

• ଲିଣ୍ଡେମାନ୍ (1942): ଶକ୍ତି ସ୍ଥାନାନ୍ତରର ୧୦% ନିୟମ
• ଏଲଟନ୍: ପିରାମିଡ୍ ଧାରଣା
• ଟାନ୍ସଲେ: “ପରିବେଶ ତନ୍ତ୍ର” ଶବ୍ଦ ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ
• ଓଡମ୍: ଆଧୁନିକ ପରିସ୍ଥିତିବିଜ୍ଞାନର ପିତା

ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍: “Lindeman’s Ten Percent” - ଶକ୍ତି ନିୟମ ପାଇଁ ସିଧାସଳଖ ସମ୍ପର୍କ

PYQ 3. କେଉଁ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏକଶିଙ୍ଗା ଗଣ୍ଡାର ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ? A) ଜିମ୍ କର୍ବେଟ୍ B) କାଜିରଙ୍ଗା C) ବାଣ୍ଡିପୁର D) ରଣଥମ୍ବୋର [RRB ALP 2018]

ଉତ୍ତର: B) କାଜିରଙ୍ଗା

ସମାଧାନ:

• କାଜିରଙ୍ଗା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ: ଆସାମ, ୨,୪୦୦+ ଏକଶିଙ୍ଗା ଗଣ୍ଡାର (ବିଶ୍ୱ ଜନସଂଖ୍ୟାର ୮୦%)
• ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ (୧୯୮୫)
• କ୍ଷେତ୍ରଫଳ: ୪୩୦ ବର୍ଗ କି.ମି., ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବାହିତ

ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍: “Kaziranga = K” for “K"era (ଓଡ଼ିଆରେ ଗଣ୍ଡାର) ସମ୍ପର୍କ

PYQ 4. BOD କେଉଁଟିର ମାପ? A) ଜୈବିକ ପ୍ରଦୂଷଣ B) ଭାରୀ ଧାତୁ C) ଅମ୍ଳତା D) ତାପମାତ୍ରା [RRB JE 2019]

ଉତ୍ତର: A) ଜୈବିକ ପ୍ରଦୂଷଣ

ସମାଧାନ:

• BOD: ଜୈବରାସାୟନିକ ଅମ୍ଳଜାନ ଚାହିଦା
• ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ ବିଘଟନ ପାଇଁ ଜୀବାଣୁଙ୍କୁ ଆବଶ୍ୟକ ଅମ୍ଳଜାନ ମାପ କରେ
• ଉଚ୍ଚ BOD = ଅଧିକ ଜୈବିକ ପ୍ରଦୂଷଣ

ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍: “BOD = Biochemical” → biological → ଜୈବିକ