धातू आणि अधातू
मुख्य संकल्पना
| # | संकल्पना | स्पष्टीकरण |
|---|---|---|
| 1 | धात्विक चमक | धातू कापल्यावर/पॉलिश केल्यावर चमकतात कारण मुक्त इलेक्ट्रॉन प्रकाश परावर्तित करतात. |
| 2 | तन्यता आणि तारक्षमता | धातूंना पत्र्यांमध्ये (तन्य) आणि तारांमध्ये (तारक्षम) रूपांतरित केले जाऊ शकते कारण अदिश धात्विक बंध. |
| 3 | वाहकता | धातू विस्थानीकृत इलेक्ट्रॉन्सद्वारे उष्णता आणि विजेचे वहन करतात; अधातू विद्युतरोधक असतात (ग्रॅफाइट वगळता). |
| 4 | आयनीकरण आणि संयुजा | धातू इलेक्ट्रॉन गमावतात → धनायन (+), संयुजा = गट क्रमांक; अधातू इलेक्ट्रॉन मिळवतात → ऋणायन (–), संयुजा = ८ – गट क्रमांक. |
| 5 | क्रियाशीलता श्रेणी | K > Na > Ca > Mg > Al > Zn > Fe > Pb > H > Cu > Hg > Ag > Au; उच्च धातू क्षार द्रावणातून निम्न धातू विस्थापित करतो. |
| 6 | उभयधर्मी ऑक्साईड | Al₂O₃, ZnO अम्ल आणि आम्लारी दोन्हींशी अभिक्रिया देतात → क्षार + पाणी. |
| 7 | मिश्रधातू | धातूंचे (किंवा धातू + अधातू) घन द्रावण; उदा. पितळ (Cu-Zn), स्टेनलेस स्टील (Fe-Cr-Ni). |
| 8 | उपलब्धता | क्रियाशील धातू (Na, K) क्लोराईड/कार्बोनेट स्वरूपात असतात; उदात्त धातू (Au, Ag) मूळ स्वरूपात आढळतात. |
१५ सराव बहुपर्यायी प्रश्न
-
खोलीच्या तापमानात कोणता धातू द्रवरूपात असतो? A. Ga B. Hg C. Cs D. Fr
उत्तर: B
पारा (Hg) हा २५ °C वर द्रवरूपात असणारा एकमेव धातू आहे.
युक्ती: “Hg = उच्च-दर्जाचा द्रव धातू.”
टॅग: भौतिक अवस्था -
कोणत्या मूलद्रव्याचा ऑक्साईड लाल लिटमस निळा करतो? A. सल्फर B. कार्बन C. मॅग्नेशियम D. फॉस्फरस
उत्तर: C
MgO हा आम्लारी आहे; आम्लारी ऑक्साईड लाल लिटमस निळा करतात.
युक्ती: “धातू-ऑक्साईड = आम्लारी.”
टॅग: ऑक्साईडचे स्वरूप -
अॅल्युमिनियम कोणत्या धातुकाच्या विद्युत् अपघटनाने मिळवले जाते? A. बॉक्साइट B. हेमॅटाइट C. मॅग्नेटाइट D. कॉपर पायराइट्स
उत्तर: A
बॉक्साइट (Al₂O₃·2H₂O) → हॉल-हेरॉल्ट प्रक्रिया.
युक्ती: “अॅलु = बॉक्स-ाइट.”
टॅग: निष्कर्षण -
कोणता अधातू विजेचे वहन करतो? A. हिरा B. गंधक C. ग्रॅफाइट D. फॉस्फरस
उत्तर: C
ग्रॅफाइटमध्ये स्तरांमध्ये विस्थानीकृत इलेक्ट्रॉन असतात.
युक्ती: “G for Graphite & Good conductor.”
टॅग: वाहकतेचा अपवाद -
लोखंडावर कोणत्या धातूचे लेपन करून गॅल्व्हनायझेशन केले जाते? A. Sn B. Zn C. Cu D. Cr
उत्तर: B
झिंकचा थर बलिदानी पद्धतीने Fe चे संरक्षण करतो.
युक्ती: “गॅल्वा-झिंक.”
टॅग: संक्षारण प्रतिबंध -
2Pb + O₂ → 2PbO ही अभिक्रिया कोणत्या प्रकारची उदाहरण आहे? A. अपचयन B. ऑक्सीकरण C. विस्थापन D. विघटन
उत्तर: B
Pb ला ऑक्सिजन मिळतो → ऑक्सीकरण होते.
युक्ती: “ऑक्सिजन जोडला = ऑक्सीकरण.”
टॅग: रेडॉक्स -
कोणत्या मिश्रधातूमध्ये Cu आणि Ni असतात? A. कांस्य B. पितळ C. कॉन्स्टंटन D. सोल्डर
उत्तर: C
कॉन्स्टंटन (Cu ५५ % + Ni ४५ %).
युक्ती: “कॉन-स्टॅन-टन → Cu-Ni.”
टॅग: मिश्रधातू -
पृथ्वीच्या कवचात सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारा धातू कोणता? A. Fe B. Al C. Ca D. Na
उत्तर: B
Al ≈ ८ % वजनानुसार.
युक्ती: “अॅलु-मिनिमम स्पेस, मॅक्सिमम शेअर.”
टॅग: प्रचुरता -
कोणता धातू उभयधर्मी ऑक्साईड तयार करतो? A. Na B. Cu C. Zn D. Au
उत्तर: C
ZnO हा HCl आणि NaOH दोन्हींशी अभिक्रिया देतो.
युक्ती: “Zn = शून्य पसंती (आम्ल/आम्लारी).”
टॅग: उभयधर्मी -
थर्माइट मिश्रणात काय असते? A. Fe₂O₃ + Al B. CuO + Zn C. Al₂O₃ + Mg D. PbO + C
उत्तर: A
Fe₂O₃ + Al → Fe + Al₂O₃ + उष्णता (वेल्डिंग).
युक्ती: “Fe-Al = आग-वेल्डिंग.”
टॅग: थर्माइट अभिक्रिया -
Zn हा तनु H₂SO₄ शी अभिक्रिया देताना कोणती वायू सोडतो? A. O₂ B. SO₂ C. H₂ D. CO₂
उत्तर: C
Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂↑
युक्ती: “धातू + आम्ल → क्षार + H₂.”
टॅग: धातू-आम्ल अभिक्रिया -
स्टेनलेस स्टीलमध्ये काय असते? A. Fe, Cr, Ni B. Fe, C, Mn C. Cu, Zn D. Fe, Cu, Sn
उत्तर: A
Cr (≈१८ %) + Ni (≈८ %) गंज रोखतात.
युक्ती: “SS = मजबूत आणि चमकदार → Cr-Ni.”
टॅग: मिश्रधातू -
रबर वल्केनाइझ करण्यासाठी कोणता अधातू वापरला जातो? A. P B. S C. Cl D. I
उत्तर: B
गंधक रबरच्या साखळ्यांना क्रॉस-लिंक करतो.
युक्ती: “S = मऊ-रबर कडक करणारा.”
टॅग: अधातूचा उपयोग -
कोणता धातू मिट्टीच्या तेलाखाली साठवला जातो? A. Ca B. Mg C. Na D. Al
उत्तर: C
Na हा आर्द्रतेशी हिंसक अभिक्रिया देतो.
युक्ती: “Na = मिट्टीच्या तेलाचे-संरक्षण.”
टॅग: साठवण -
क्रियाशीलता श्रेणीमध्ये, कोणता धातू CuSO₄ द्रावणातून तांबे विस्थापित करू शकतो? A. Ag B. Au C. Fe D. Hg
उत्तर: C
Fe हा Cu च्या वर आहे → त्याला विस्थापित करतो.
युक्ती: “उच्च खालच्याला बाहेर काढतो.”
टॅग: विस्थापन
वेगवान युक्त्या
| परिस्थिती | शॉर्टकट | उदाहरण |
|---|---|---|
| आम्लारी विरुद्ध आम्लीय ऑक्साईड | “धातू-ऑक्साईड = आम्लारी, अधातू-ऑक्साईड = आम्लीय” | CO₂ आम्लीय, CaO आम्लारी |
| ३० °C वर द्रव धातू | “Hg Ga Cs” – लक्षात ठेवा Hg हा एकमेव शुद्ध द्रव आहे, Ga आणि Cs हातात वितळतात | |
| वाहकतेचा अपवाद | “ग्रॅफाइट हा एकमेव अधातू वाहक आहे” – G & Good | |
| विस्थापन नियम | “वरचा धातू खालच्या धातूला क्षार द्रावणातून बाहेर काढतो” | Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu |
| मिश्रधातू रचना | “कांस्य = Cu-Sn, पितळ = Cu-Zn, स्टेनलेस = Fe-Cr-Ni” – B-Sn, B-Zn, SS-CrNi |
द्रुत पुनरावलोकन
| मुद्दा | तपशील |
|---|---|
| 1 | धातूंमध्ये १-३ संयुजा इलेक्ट्रॉन असतात, धनायन तयार करतात. |
| 2 | अधातूंमध्ये ४-७ संयुजा इलेक्ट्रॉन असतात, ऋणायन तयार करतात. |
| 3 | अॅल्युमिनियम बॉक्साइटमधून हॉल-हेरॉल्ट प्रक्रियेद्वारे मिळवले जाते. |
| 4 | लोखंड ब्लास्ट फर्नेसमध्ये मिळवले जाते; चुनखडी अशुद्धी स्लॅग स्वरूपात काढून टाकते. |
| 5 | तांबे विद्युत् अपघटनी शुद्धीकरणाने शुद्ध केले जाते; शुद्ध Cu कॅथोडवर जमा होते. |
| 6 | गॅल्व्हनायझेशन = Zn लेपन; टिन-लेपन = Sn लेपन. |
| 7 | थर्माइट अभिक्रिया: Fe₂O₃ + Al → Fe + Al₂O₃ (रेल्वे वेल्डिंगमध्ये वापर). |
| 8 | उभयधर्मी ऑक्साईड: Al₂O₃, ZnO, PbO. |
| 9 | अक्वा रेजिया (३ HCl : १ HNO₃) Au आणि Pt विरघळवते. |
| 10 | पारा आणि अॅल्युमिनियम संयुगे जल प्रदूषणास कारणीभूत ठरतात ज्याला “जड-धातू प्रदूषण” म्हणतात. |
BETA
