मुख्य संकल्पना आणि सूत्रे

10 सराव बहुपर्यायी प्रश्न

Q1. कार्बनचा अणुक्रमांक किती आहे? A) 6 B) 12 C) 14 D) 8

उत्तर: A) 6

उपाय: कार्बनच्या केंद्रकात 6 प्रोटॉन असतात. अणुक्रमांक = प्रोटॉनची संख्या = 6

शॉर्टकट: लक्षात ठेवा: “कार्बन-12” हे वस्तुमानांक आहे, अणुक्रमांक नेहमीच लहान असतो

संकल्पना: रसायनशास्त्राची मूलतत्त्वे - अणु रचना

Q2. सोडियम क्लोराईडचे रासायनिक सूत्र आहे: A) NaCl B) Na₂Cl C) NaCl₂ D) Na₂Cl₂

उत्तर: A) NaCl

उपाय: सोडियम (Na) = 1+ संयुजा, क्लोरीन (Cl) = 1- संयुजा क्रिस-क्रॉस वापरून: Na¹⁺ + Cl¹⁻ → NaCl

शॉर्टकट: सामान्य मीठाचे सूत्र = NaCl (1:1 गुणोत्तर)

संकल्पना: रसायनशास्त्राची मूलतत्त्वे - रासायनिक सूत्र

Q3. खालीलपैकी कोणती एक उदात्त वायू आहे? A) ऑक्सिजन B) नायट्रोजन C) आर्गॉन D) हायड्रोजन

उत्तर: C) आर्गॉन

उपाय: आर्गॉन (Ar) गट 18 मध्ये आहे ज्याचा अष्टक पूर्ण आहे, ज्यामुळे तो निष्क्रिय/उदात्त वायू बनतो

शॉर्टकट: गट 18 ची मूलद्रव्ये = He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn = उदात्त वायू

संकल्पना: रसायनशास्त्राची मूलतत्त्वे - आवर्त सारणी

Q4. 44g CO₂ मध्ये किती मोल असतात? [C=12, O=16] A) 0.5 B) 1 C) 2 D) 1.5

उत्तर: B) 1

उपाय: CO₂ चे मोलर वस्तुमान = 12 + (2×16) = 12 + 32 = 44g/mol मोलची संख्या = दिलेले वस्तुमान/मोलर वस्तुमान = 44g/44g/mol = 1 मोल

शॉर्टकट: 44g CO₂ = 1 मोल (सामान्य मूल्ये लक्षात ठेवा)

संकल्पना: रसायनशास्त्राची मूलतत्त्वे - मोल संकल्पना

Q5. एका द्रावणाचे pH 3 आहे. त्याचे pOH मूल्य किती आहे? A) 3 B) 7 C) 11 D) 14

उत्तर: C) 11

उपाय: pH + pOH = 14 दिलेले pH = 3, म्हणून pOH = 14 - 3 = 11

शॉर्टकट: pH + pOH = 14 (नेहमी 25°C वर)

संकल्पना: रसायनशास्त्राची मूलतत्त्वे - pH मापन

Q6. समीकरण संतुलित करा: Fe + H₂O → Fe₃O₄ + H₂ A) 3,4 → 1,4 B) 2,3 → 1,3 C) 1,2 → 1,2 D) 4,3 → 1,4

उत्तर: A) 3,4 → 1,4

उपाय: संतुलित समीकरण: 3Fe + 4H₂O → Fe₃O₄ + 4H₂ Fe: 3 = 3, O: 4 = 4, H: 8 = 8

शॉर्टकट: सर्वात जटिल संयुग (Fe₃O₄) पासून सुरुवात करा, प्रथम Fe संतुलित करा

संकल्पना: रसायनशास्त्राची मूलतत्त्वे - समीकरणे संतुलित करणे

Q7. KMnO₄ मध्ये Mn ची ऑक्सीकरण अवस्था किती आहे? A) +2 B) +5 C) +7 D) +4

उत्तर: C) +7

उपाय: K = +1, O = -2 (प्रत्येकी) समजा Mn = x +1 + x + 4(-2) = 0 +1 + x - 8 = 0 x = +7

शॉर्टकट: KMnO₄ = परमॅंगनेट, येथे Mn नेहमी +7 असतो

संकल्पना: रसायनशास्त्राची मूलतत्त्वे - ऑक्सीकरण अवस्था

Q8. एका ट्रेन बॉयलरमध्ये पाण्याच्या उपचारासाठी रसायने वापरली जातात. जर 500L पाण्यात 0.5 मोल CaCl₂ मिसळले तर mol/L मध्ये सांद्रता किती असेल? A) 0.001 B) 0.01 C) 0.1 D) 1

उत्तर: A) 0.001

उपाय: सांद्रता = मोल/लीटरमध्ये घनफळ = 0.5 मोल/500L = 0.001 mol/L = 1×10⁻³ mol/L

शॉर्टकट: 500L = 0.5×1000L, म्हणून 0.5/500 = 1/1000 = 0.001

संकल्पना: रसायनशास्त्राची मूलतत्त्वे - सांद्रता गणना

Q9. रेल्वे ट्रॅक उष्णतेमध्ये प्रसरण पावतात. रेल्वे जॉईंट्समध्ये अडकलेल्या हवेसाठी हे कोणता वायू नियम स्पष्ट करतो? A) बॉयलचा B) चार्ल्सचा C) अवोगाड्रोचा D) ग्रॅहॅमचा

उत्तर: B) चार्ल्सचा

उपाय: चार्ल्सचा नियम: स्थिर दाबाने V ∝ T (V₁/T₁ = V₂/T₂) तापमान वाढल्याने, अडकलेल्या हवेचे घनफळ वाढते

शॉर्टकट: चार्ल्स = तापमान-घनफळ संबंध

संकल्पना: रसायनशास्त्राची मूलतत्त्वे - वायू नियम

Q10. रेल्वे डिझेलमध्ये वस्तुमानानुसार 84% C, 16% H असतात. अनुभवजन्य सूत्र काय आहे? [C=12, H=1] A) CH₂ B) C₇H₁₆ C) CH₃ D) C₆H₁₄

उत्तर: A) CH₂

उपाय: 100g नमुना धरून: C: 84g ÷ 12 = 7 मोल H: 16g ÷ 1 = 16 मोल गुणोत्तर: C:H = 7:16 ≈ 1:2.3 ≈ 1:2 सर्वात सोपे गुणोत्तर = CH₂

शॉर्टकट: अणुभाराने भागा, सर्वात सोपे पूर्ण संख्येचे गुणोत्तर शोधा

संकल्पना: रसायनशास्त्राची मूलतत्त्वे - अनुभवजन्य सूत्र

5 मागील वर्षांचे प्रश्न

PYQ 1. 2 मोल पाण्याचे वस्तुमान किती आहे? [RRB NTPC 2021 CBT-1]

उत्तर: 36g

उपाय: H₂O चे मोलर वस्तुमान = 2(1) + 16 = 18g/mol वस्तुमान = मोल × मोलर वस्तुमान = 2 × 18 = 36g

परीक्षा टिप: पाण्याचे मोलर वस्तुमान = 18g/mol (हे लक्षात ठेवा)

PYQ 2. कोणत्या मूलद्रव्याची इलेक्ट्रॉनिक संरूपण 2,8,7 आहे? [RRB Group D 2022]

उत्तर: क्लोरीन (Cl)

उपाय: एकूण इलेक्ट्रॉन = 2+8+7 = 17 अणुक्रमांक = 17 = क्लोरीन गट 17, आवर्त 3

परीक्षा टिप: इलेक्ट्रॉनिक संरूपणाची बेरीज = अणुक्रमांक

PYQ 3. 11g CO₂ मधील रेणूंची संख्या काढा. [RRB ALP 2018]

उत्तर: 1.505×10²³ रेणू

उपाय: CO₂ चे मोलर वस्तुमान = 44g/mol मोल = 11g/44g/mol = 0.25 मोल रेणू = 0.25 × 6.022×10²³ = 1.505×10²³

परीक्षा टिप: 1/4 मोल = अवोगाड्रो संख्येचा 1/4 भाग

PYQ 4. रेल्वे स्थानकावरील पावसाच्या पाण्याचे pH 4.5 मोजले गेले आहे. ते आम्लीय आहे की आम्लारी? [RRB JE 2019]

उत्तर: आम्लीय

उपाय: pH = 4.5 < 7, म्हणून आम्लीय सामान्य पावसाचे पाणी pH ≈ 5.6 असते (विरघळलेल्या CO₂ मुळे) pH 4.5 आम्ल पर्जन्य दर्शवितो

परीक्षा टिप: pH < 7 = आम्लीय (लक्षात ठेवा: आम्ल = कमी pH)

PYQ 5. संतुलित करा: Ca(OH)₂ + HCl → CaCl₂ + H₂O [RPF SI 2019]

उत्तर: Ca(OH)₂ + 2HCl → CaCl₂ + 2H₂O

उपाय: Ca: 1=1, O: 2=2, H: 4=4, Cl: 2=2 प्रथम OH आणि H स्वतंत्रपणे संतुलित करा

परीक्षा टिप: प्रथम बहुअणुक आयन एकक म्हणून मोजा

गती ट्रिक्स आणि शॉर्टकट

टाळावयाच्या सामान्य चुका

झटपट पुनरावलोकन फ्लॅशकार्ड

विषय संबंध

थेट दुवा:

• भौतिकशास्त्र: वाफेच्या इंजिनांवर वायू नियम (बॉयलचा, चार्ल्सचा) लागू होतात
• जीवशास्त्र: पचनासाठी, रक्तासाठी pH महत्त्वाचे
• पर्यावरण: आम्ल पर्जन्य रेल्वे पायाभूत सुविधांवर परिणाम करते

एकत्रित प्रश्न:

• रसायनशास्त्र + भौतिकशास्त्र: इंजिनमधील उष्णतागतिकी
• रसायनशास्त्र + जीवशास्त्र: एन्झाइम pH ऑप्टिमायझेशन
• रसायनशास्त्र + पर्यावरण: डिझेल इंजिनमधील प्रदूषण नियंत्रण

पाया:

• प्रगत रसायनशास्त्र: कार्बनी अभिक्रिया, विद्युतरसायनशास्त्र
• साहित्य विज्ञान: रेल्वे ट्रॅक मिश्रधातू, संक्षारण प्रतिबंध
• औद्योगिक रसायनशास्त्र: इंधन ज्वलन, प्रंजक तेले