विज्ञान रसायनशास्त्र प्रतिक्रिया
द्रुत पुनरावलोकन पत्रक: रसायनिक अभिक्रिया (RRB)
“आज पुनरावलोकन करा, उद्या आठवा.”
1. अभिक्रियेचे प्रकार – ६० सेकंदांचा नकाशा
| प्रकार | द्रुत ओळख | एक-ओळ नियम | परीक्षा फसवणूक |
|---|---|---|---|
| संयुक्तीकरण | A + B → AB | “लग्न” – दोन एक होतात | नेहमी उष्माक्षेपी |
| विघटन | AB → A + B | “घटस्फोट” – उष्मा/प्रकाश लागतो | उष्माशोषी |
| विस्थापन | A + BC → AC + B | “गुंडगिरी” – अधिक सक्रिय बाहेर काढतो | क्रियाशीलता मालिका ठरवते |
| द्विस्थापन | AB + CD → AD + CB | “साथीदार बदल” | अवक्षेप/वायू/पाणी तयार व्हायला हवे |
| रिडॉक्स | ऑक्सिडेशन = +O/–H; रिडक्शन = –O/+H | OIL RIG | ऑक्सिडायझिंग एजंट स्वतः रिड्यूस होते आणि उलट |
2. अत्यावश्यक समीकरणे (लिहा → ३ वेळा)
| अभिक्रिया | संतुलित रूप | रंग/टीप |
|---|---|---|
| जंग लागणे | 4Fe + 3O₂ + 6H₂O → 4Fe(OH)₃ → Fe₂O₃·xH₂O | लाल-तपकिरी सडणारे |
| प्रकाशसंश्लेषण | 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ | क्लोरोफिल, सूर्यप्रकाश |
| सॅपोनिफिकेशन | चरबी + NaOH → साबण + ग्लिसरॉल | उष्माक्षेपी, साबण देतो |
| थर्माइट | 2Al + Fe₂O₃ → 2Fe + Al₂O₃ + उष्मा | रेल्वे वेल्डिंग |
3. रिडॉक्स शॉर्टकट्स
- OIL RIG: Oxidation Is Loss (e⁻), Reduction Is Gain (e⁻)
- LEO the lion says GER: Loss Electrons Oxidation, Gain Electrons Reduction
- ऑक्सिडायझिंग एजंट्स: O₂, KMnO₄, K₂Cr₂O₇ (लक्षात ठेवा “OCK” – Oxidisers Come with K)
- रिड्यूसिंग एजंट्स: H₂, C, CO, SO₂ (लक्षात ठेवा “HCCS” – Help Carbon Cut Stuff)
4. क्रियाशीलता मालिका (फक्त पहिले 6)
K > Na > Ca > Mg > Al > Zn
स्मृतिबोध: Kings Never Carry Many Adorable Zebras
(कोणताही धातू त्याच्या खाली असलेल्या धातूला त्याच्या लवण विद्रावातून बाहेर काढू शकतो.)
5. अवक्षेप रंग – फ्लॅश टेबल
| संयुग | रंग | स्मरण सूत्र |
|---|---|---|
| BaSO₄ | पांढरा | “Barium Snow” |
| PbI₂ | तेज पिवळा | “Lead Iodide = Yellow Paint” |
| Cu(OH)₂ | फिका निळा | “Copper Sky” |
| Fe(OH)₃ | लाल-तपकिरी | “Rusty iron” |
6. सामान्य परीक्षा प्रश्न-उत्तरे
प्र1: कोणता वायू चुन्याच्या पाण्याला दूधासारखा करतो?
CO₂ (कार्बन डायऑक्साइड)प्र2: थर्माइट अभिक्रियेत कोणता धातू अपचायक म्हणून कार्य करतो?
अॅल्युमिनियमप्र3: KMnO₄ मध्ये Mn ची ऑक्सिडेशन अवस्था किती आहे?
+7प्र4: हेबर प्रक्रियेत वापरलेला उत्प्रेरक नाव सांगा.
बारीक विभक्त लोखंड (Fe)प्र5: 2H₂O₂ → 2H₂O + O₂ ही कोणत्या प्रकारची अभिक्रिया आहे?
विघटन (आणि रिडॉक्स देखील)7. 2-गुणांचे चीट तथ्य
- झटपट संतुलन ट्रिक: “O” शेवटी, “H” दुसऱ्या शेवटी, धातू प्रथम संतुलित करा.
- ज्वाला रंग: Na-पिवळा, K-जांभळा, Cu-हिरवा, Ca-इष्टिका लाल.
- अम्ल + धातू → लवण + H₂ (धातू क्रियाशीलता मालिकेत H पेक्षा वर असल्यासच).
- सर्व उदासीनता उष्माक्षेपी असतात; ∆H ≈ –57 kJ mol⁻¹ (MCQ साठी “–57” लक्षात ठेवा).
8. शेवटच्या रात्रीचे मनोमणिका
- “SOAP” – सॅपोनिफिकेशन = साबण + ग्लिसरॉल
- “O-C-B” – ऑक्सिडेशन-कॉम्बिनेशन-बर्निंग (सगळ्यांना ऑक्सिजन जोडते).
- “C-B-G” – कॉपर-ब्लू-ग्रीन (ज्वाला आणि हायड्रॉक्साइडचा रंग).
9. 30-सेकंद सेल्फ-टेस्ट
- कोणतीही एक विस्थापन अभिक्रिया लिहा.
- सॅपोनिफिकेशन मिश्रण फेन करणारा उत्पादनाचे नाव सांगा.
- Na₂SO₄ + BaCl₂ मिसळल्यावर तयार होणाऱ्या अवक्षेपाचा रंग सांगा.
(उत्तरे: 1. Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu, 2. साबण, 3. पांढरा BaSO₄)
पुनरावृत्ती करा → झोपा घ्या → आठवा → परीक्षेत राज्य करा!
BETA
