भूगोल भारतातील महत्त्वाच्या नद्या
📌 भारताच्या महत्त्वाच्या नद्या – आरआरबी जलद-पुनरावलोकन
🗺️ नदी प्रणाली एका नजरेत
| प्रणाली | दिशा | % खोरे क्षेत्र | प्रमुख राज्ये |
|---|---|---|---|
| हिमालयन | पूर्व → पश्चिम → बंगालचा उपसागर | 42 % | एचपी, पंजाब, यूपी, बिहार, डब्ल्यूबी |
| द्वीपकल्पीय | पश्चिम → पूर्व → बंगालचा उपसागर / पश्चिम → अरबी समुद्र | 58 % | एमपी, एमएच, छत्तीसगड, ओडिशा, एपी, केए, टीएन, केएल |
📏 लांबी आणि क्रमवारी (टॉप-७)
| क्रमांक | नदी | लांबी (किमी) | उगम | पडते |
|---|---|---|---|---|
| 1 | गंगा | २,५२५ | गंगोत्री ग्लेशियर | बंगालचा उपसागर |
| 2 | गोदावरी | १,४६५ | त्र्यंबक (एमएच) | बंगालचा उपसागर |
| 3 | कृष्णा | १,४०० | महाबळेश्वर | बंगालचा उपसागर |
| 4 | यमुना | १,३७६ | यमुनोत्री | गंगा @ इलाहाबाद |
| 5 | नर्मदा | १,३१२ | अमरकंटक | अरबी समुद्र |
| 6 | सिंधू | *१,११४ (भारतात) | मानसरोवर | अरबी समुद्र |
| 7 | ब्रह्मपुत्र | *९१६ (भारतात) | चेमायुंगडुंग | बंगालचा उपसागर |
फक्त भारतीय भाग गणना केला.
🏞️ द्वीपकल्पीय नद्या – डाव्या काठावरील व उजव्या काठावरील उपनद्या
| नदी | डावी (L) / उजवी (R) – ट्रिक |
|---|---|
| गोदावरी | L – प्रण्हिता, इंद्रावती; R – मांजिरा, साबरी → “L-PIS R-MS” |
| कृष्णा | L – भीमा, डिंडी; R – घटप्रभा, मालप्रभा, तुंगभद्रा → “L-BD R-GMT” |
| कावेरी | L – हरंगी, हेमावती, शिमशा; R – अमरावती, नॉययल → “L-HHS R-AN” |
🌊 पश्चिम वाहिनी (अरबी समुद्र) – लहान व जलद
| नदी | राज्य | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| नर्मदा | एमपी–गुज | ‘मार्बल रॉक्स’ भेडाघाट तयार करते; १,३१२ किमी |
| तापी | एमपी–एमएच–गुज | फक्त एकच प्रमुख नदी संपूर्ण दख्खन पठारात आहे |
| साबरमती | राजस्थान–गुज | गांधींचे साबरमती आश्रम |
| माही | एमपी–राज–गुज | अनस व माही धरण प्रसिद्ध |
ट्रिक:
“NTSM” – नर्मदा-तापी-साबरमती-माही (अक्षरक्रमानुसार → सर्व अरबी समुद्र)
🌏 पूर्व वाहिनी (बंगालचा उपसागर) – लांब व डेल्टा असलेल्या
| नदी | डेल्टा नाव | संयुक्त डेल्टा? |
|---|---|---|
| गंगा | गंगा-ब्रह्मपुत्र | जगातील सर्वात मोठा डेल्टा |
| गोदावरी | गोदावरी डेल्टा | – |
| कृष्णा | कृष्णा डेल्टा | – |
| महानदी | महानदी डेल्टा | – |
| कावेरी | कावेरी डेल्टा | ‘दक्षिण भारताचे बागेत’ |
🚧 प्रमुख नदी प्रकल्प (RRB चे आवडते)
| धरण | नदी | राज्य | वर्ष | टिप्पणी |
|---|---|---|---|---|
| भाखडा | सतलज | एचपी–पंजाब | १९६३ | ‘भारताचे नवे मंदिर’ – नेहरू |
| हिराकुड | महानदी | ओडिशा | १९५७ | भारतातील सर्वात लांब धरण (२५.८ किमी) |
| टेहरी | भागीरथी | उत्तराखंड | २००६ | सर्वात उंच धरण (२६०.५ मी) |
| सरदार सरोवर | नर्मदा | गुजरात | २०१७ | नर्मदा खोऱ्यातील सर्वात मोठे |
| अलमट्टी | कृष्णा | कर्नाटक | २००५ | दक्षिण भारतातील सर्वात उंच धरण (उंची ५१ मी) |
🧠 स्मरणशक्तीसाठी सूत्रे
- ७ पश्चिम वाहणाऱ्या नद्या (गुजरातवर लक्ष) → “तापी साब मही नर्मदा वर लुनी रुपेन”
ताप्ती, साबरमती, मही, नर्मदा, लुनी, रुपेन - गंगेच्या उपनद्यांची क्रमाने यादी (वरुन खाली) → “यमुना, सोन, गंडक, कोसी, दामोदर” → YS-GKD (स्पर्धा परीक्षेचा कोडसारखा!)
🔢 वारंवार विचारले जाणारे अंक लक्षात ठेवा
- गंगेची लांबी (भारतात) – २,५२५ किमी
- गोदावरीचे खोरे क्षेत्रफळ – ३.१३ लाख किमी² (दक्षिण भारतातील सर्वात मोठी)
- भारतातील सिंधूची लांबी – १,११४ किमी (एकूण ३,१८०)
- भारतातील ब्रह्मपुत्रेची लांबी – ९१६ किमी (एकूण २,९००)
- नर्मदेची लांबी – १,३१२ किमी
- हिमालयीन नद्यांनी वाहून नेणारे भारतीय भूभागाचे % – ~२६ % पण वाहून नेतात ६० % एकूण पाणी
🔎 आरआरबीसाठी १० संभाव्य बहुपर्यायी प्रश्न – झटपट चाचणी
-
दक्षिण भारतातील सर्वात लांब नदी कोणती?
अ) कृष्णा ब) गोदावरी क) महानदी ड) कावेरी
उत्तर: ब) गोदावरी -
मार्बल रॉक्स कोणत्या नदीने तयार केले आहेत?
अ) ताप्ती ब) नर्मदा क) साबरमती ड) लुनी
उत्तर: ब) नर्मदा -
जुळवणी:
प) तेहरी १) महानदी
क) हिराकुड २) भागीरथी
र) भाकडा ३) सतलज
उत्तर: प-२, क-१, र-३ -
जगातील सर्वात मोठा डेल्टा कोणत्या नदीने तयार केला आहे?
उत्तर: गंगा-ब्रह्मपुत्रा संयुक्त -
भारतातील सर्वात उंच धरण (२६० मी)?
उत्तर: तेहरी धरण -
मध्य भारतात खिंड खोरे (Rift Valley) वाहणारी नदी कोणती?
उत्तर: नर्मदा (आणि ताप्ती) -
पूर्ण मुख्य प्रवासात पश्चिम दिशेने वाहणारी एकमेव दक्षिण भारतीय नदी कोणती?
उत्तर: नर्मदा -
कावेरी कोणत्या डोंगररांगेत उगम पावते?
उत्तर: ब्रह्मगिरी रांग (पश्चिम घाट, कोडगू) -
सिंधू कोणत्या राज्यात भारतात प्रवेश करते?
उत्तर: जम्मू आणि काश्मीर (लडाख) -
‘बिहारचा शोक’ कोणता नदी आहे?
उत्तर: कोसी
🎯 शेवटच्या दिवसाचा टिप: लांबी सारणी आणि धरण तथ्ये दोनदा पुन्हा पाहा—ते प्रत्येक RRB शिफ्टमध्ये निश्चित MCQ असतात!
BETA
