पंचवार्षिक योजना
पंचवार्षिक योजना – ३० मिनिटांचे पुनरावलोकन शीट
🔖 एक वाक्यात
“भारताच्या १२ पंचवार्षिक योजना (१९५१-२०१७) → आता NITI आयोगाच्या ३-वर्षीय कृती आराखडा व १५-वर्षीय दृष्टीपत्राने बदलल्या.”
🧠 योजना कालावधी लक्षात ठेवण्यासाठी सूत्र
“Happy Lively Children Play Games; Some Always Bring Nice Delicious Meals”
(H-१, L-२, C-३, P-४, G-५, S-६, A-७, B-८, N-९, D-१०, M-११, M-१२)
प्रत्येक शब्दाचा पहिला अक्षर = योजना क्रमांक; वर्षांसाठी अक्षरांची मोजणी (सुमारे).
📊 एक नजरेत योजना सारणी (RRB आवडती)
| योजना | कालावधी | प्रमुख लक्ष्य | विकास उद्दिष्ट (%) | प्रत्यक्ष (%) | घोषवाक्य / की |
|---|---|---|---|---|---|
| पहिली | 1951-56 | शेती, धरणे | 2.1 | 3.6 | “शेती व सिंचन” |
| दुसरी | 1956-61 | जड उद्योग | 4.5 | 4.2 | “स्टील व जेडीआय” |
| तिसरी | 1961-66 | स्वावलंबन | 5.6 | 2.4 | “युद्ध व दुष्काळ” |
| योजना सुट्टी | 1966-69 | — | — | — | ३ वार्षिक योजना |
| चौथी | 1969-74 | विकास + स्थिरता | 5.7 | 3.3 | “गरिबी हटाव” |
| पाचवी | 1974-79 | गरिबी निर्मूलन | 4.4 | 5.0 | “किमान गरजा” |
| रोलिंग | 1978-80 | जनता योजना | — | — | मोरारजी |
| सहावी | 1980-85 | ग्रामीण विकास | 5.2 | 5.7 | “आयआरडीपी” |
| सातवी | 1985-90 | रोजगार | 5.0 | 6.0 | “अन्न-काम-वेतन” |
| वार्षिक योजना | 1990-92 | संकट | — | — | आयएमएफ बेलआउट |
| आठवी | 1992-97 | उदारीकरण | 5.6 | 6.8 | “राव-मनमोहन” |
| नववी | 1997-02 | न्याय्य विकास | 6.5 | 5.5 | “गरिबी २x” |
| दहावी | 2002-07 | जीडीपी x2 | 8.0 | 7.6 | “सेवा उठाव” |
| अकरावी | 2007-12 | समावेशक | 9.0 | 8.0 | “अकरावी = समावेशक” |
| बारावी | 2012-17 | अधिक, समावेशक, टिकाऊ | 8.0 | 7.0 | “शेवटची व जलद” |
⚡ अतिशय जलद बुलेट (आरआरबीला आवडतात)
- सर्वात लांब योजना: 6वी (5 वर्षे) आणि 12वी (5 वर्षे) – परंतु योजना सुट्टी (3 वर्षे) आणि रोलिंग योजना (2 वर्षे) = सर्वात लहान.
- सर्वाधिक प्राप्त विकास दर: 8वी योजना (6.8 %).
- सर्वात कमी प्राप्त: 3वी योजना (2.4 %).
- फक्त जनता सरकारने सुरू केलेली योजना: रोलिंग योजना 1978-80.
- योजना सुट्टी = 3 वार्षिक योजना (1966-69) – भारत-पाक युद्ध आणि दुष्काळामुळे.
- NITI आयोग हे नियोजन आयोगाचे स्थान घेतले (1 जानेवारी 2015).
- रणनीती बदलली: 12वी योजना शेवटची होती; आता 3-वर्षीय कृती आराखडा + 7-वर्षीय रणनीती + 15-वर्षीय दृष्टिकोन (2017-32).
🧮 विकास उद्दिष्टांसाठी स्मृती सूत्र
“लक्ष्य नेहमी 8व्या योजनेपासून >6 %; त्यापूर्वी ≤5.7 %.”
🔟 रॅपिड-फायर MCQs
1. कोणत्या पंचवार्षिक योजनेचे घोषवाक्य “गरिबी हटाओ” होते?
उत्तर: 4th Five-Year Plan2. योजना सुट्टी कालावधी म्हणजे:
उत्तर: 1966-693. नियोजन आयोगाचे पहिले उपाध्यक्ष कोण होते?
उत्तर: Gulzari Lal Nanda4. कोणत्याही योजनेत भारताचा सर्वाधिक प्रत्यक्ष GDP विकास दर नोंदवला गेला:
उत्तर: 8th Plan (6.8 %)5. शेवटची पंचवार्षिक योजना होती:
उत्तर: 12th (2012-17)6. रोलिंग योजना कोणत्या सत्ताधाऱ्यांच्या काळात सुरू करण्यात आली:
उत्तर: Janata Party Government7. NITI आयोग अस्तित्वात आले:
उत्तर: 1 January 20158. 1990 मध्ये राजकीय बदलामुळे कोणता योजना कालावधीतच निलंबित करण्यात आला?
उत्तर: 8वा (1992 पर्यंत पुढे ढकलण्यात आला)9. “समावेशक विकास” हे मुख्य उद्दिष्ट होते:
उत्तर: 11व्या पंचवार्षिक योजनेचे10. जुळवणी: योजना → कालावधी. योग्य जोडी आहे:
उत्तर: 10वी योजना → 2002-2007सुधारा → आठवा → परीक्षेत झळकवा!
BETA
