પંચવર્ષીય યોજનાઓ
પાંચ વર્ષીય યોજનાઓ – 30 મિનિટનું સંક્ષેપ શીટ
🔖 એક વાક્યમાં
“ભારતની 12 પાંચ વર્ષીય યોજનાઓ (1951-2017) → હવે NITI આયોગની 3 વર્ષીય કાર્ય યોજના અને 15 વર્ષીય દૃષ્ટિકોણ દ્વારા બદલાઈ ગઈ છે.”
🧠 યોજનાના સમયગાળાને યાદ રાખવા માટે મ્નેમોનિક
“Happy Lively Children Play Games; Some Always Bring Nice Delicious Meals”
(H-પ્રથમ, L-બીજી, C-ત્રીજી, P-ચોથી, G-પાંચમી, S-છઠ્ઠી, A-સાતમી, B-આઠમી, N-નવમી, D-દસમી, M-અગિયારમી, M-બારમી)
દરેક શબ્દનો પ્રથમ અક્ષર = યોજનાનો ક્રમ; વર્ષો માટે અક્ષરોની સંખ્યા ગણો (અંદાજે).
📊 એક નજરે યોજનાઓની કોષ્ટક (RRB માટે પ્રિય)
| યોજના | સમયગાળો | મુખ્ય ધ્યાન | વૃદ્ધિ લક્ષ્ય (%) | વાસ્તવિક (%) | ટેગ-લાઇન / કી |
|---|---|---|---|---|---|
| 1મી | 1951-56 | કૃષિ, ડેમ | 2.1 | 3.6 | “કૃષિ અને સિંચાઈ” |
| 2મી | 1956-61 | ભારે ઉદ્યોગ | 4.5 | 4.2 | “સ્ટીલ અને HDI” |
| 3મી | 1961-66 | આત્મનિર્ભરતા | 5.6 | 2.4 | “યુદ્ધ અને દુષ્કાળ” |
| યોજના રજા | 1966-69 | — | — | — | 3 વાર્ષિક યોજનાઓ |
| 4મી | 1969-74 | વૃદ્ધિ + સ્થિરતા | 5.7 | 3.3 | “ગરીબી હટાવો” |
| 5મી | 1974-79 | ગરીબી દૂર કરવી | 4.4 | 5.0 | “ન્યૂનતમ જરૂરિયાતો” |
| રોલિંગ | 1978-80 | જનતા યોજના | — | — | મોરારજી |
| 6મી | 1980-85 | ગ્રામ્ય વિકાસ | 5.2 | 5.7 | “IRDP” |
| 7મી | 1985-90 | રોજગાર | 5.0 | 6.0 | “અન્ન-કામ-મજૂરી” |
| વાર્ષિક યોજનાઓ | 1990-92 | સંકટ | — | — | IMF બેઇલઆઉટ |
| 8મી | 1992-97 | ઉદારીકરણ | 5.6 | 6.8 | “રાવ-મનમોહન” |
| 9મી | 1997-02 | ન્યાય સાથે વૃદ્ધિ | 6.5 | 5.5 | “ગરીબી 2×” |
| 10મી | 2002-07 | GDP x2 | 8.0 | 7.6 | “સર્વિસ બૂમ” |
| 11મી | 2007-12 | સમાવિષ્ટ | 9.0 | 8.0 | “એલેવન્થ = સમાવિષ્ટ” |
| 12મી | 2012-17 | ઝડપી, સમાવિષ્ટ, ટકાઉ | 8.0 | 7.0 | “લાસ્ટ એન્ડ ફાસ્ટ” |
⚡ અલ્ટ્રા-ક્વિક બુલેટ્સ (RRB આને પ્રેમ કરે છે)
- સૌથી લાંબો યોજનાકાળ: 6મી (5 વર્ષ) અને 12મી (5 વર્ષ) – પણ યોજના રજા (3 વર્ષ) અને રોલિંગ યોજના (2 વર્ષ) = સૌથી ટૂંકો.
- સૌથી વધુ સિદ્ધ વૃદ્ધિ: 8મી યોજના (6.8 %).
- સૌથી ઓછી સિદ્ધ: 3મી યોજના (2.4 %).
- જનતા સરકાર દ્વારા શરૂ થયેલી એકમાત્ર યોજના: રોલિંગ યોજના 1978-80.
- યોજના રજા = 3 વાર્ષિક યોજનાઓ (1966-69) – ભારત-પાક યુદ્ધ અને દુષ્કાળને કારણે.
- નિતિ આયોગ એ પ્લાનિંગ કમિશનનું સ્થાન લીધું (1 જાન્યુઆરી 2015).
- रणનીતિ બદલાઈ: 12મી યોજના છેલ્લી હતી; હવે 3-વર્ષની કાર્ય યોજના + 7-વર્ષની રણનીતિ + 15-વર્ષનું દૃષ્ટિકોણ (2017-32).
🧮 વૃદ્ધિ લક્ષ્ય માટે મેમરી ફોર્મ્યુલા
“લક્ષ્ય હંમેશા 8મી યોજનાથી આગળ >6 %; તે પહેલાં ≤5.7 %.”
🔟 રેપિડ-ફાયર MCQs
1. કઈ પંચવર્ષીય યોજનાનું ધ્યેય “ગરીબી હટાઓ” હતું?
જવાબ: 4મી પંચવર્ષીય યોજના2. યોજના રજા સમયગાળો એટલે:
જવાબ: 1966-693. પ્લાનિંગ કમિશનના પ્રથમ ઉપાધ્યક્ષ કોણ હતા?
જવાબ: ગુલઝારીલાલ નંદા4. કોઈપણ યોજનામાં ભારતની સૌથી વધુ વાસ્તવિક GDP વૃદ્ધિ નોંધાઈ હતી:
જવાબ: 8મી યોજના (6.8 %)5. છેલ્લી પંચવર્ષીય યોજના કઈ હતી?
જવાબ: 12મી (2012-17)6. રોલિંગ યોજના કોના શાસન દરમિયાન શરૂ થઈ હતી?
જવાબ: જનતા પાર્ટી સરકાર7. નિતિ આયોગ ક્યારે અસ્તિત્વમાં આવ્યું?
જવાબ: 1 જાન્યુઆરી 20158. 1990માં રાજકીય પરિવર્તનના કારણે કયો યોજનાકાળ મધ્યમાં સ્થગિત થયો હતો?
જવાબ: 8મી (1992 સુધી મોકૂફ રાખવામાં આવી)9. “સમાવિષ્ટ વૃદ્ધિ” કોનો મુખ્ય ધ્યેય હતો:
જવાબ: 11મી પંચવર્ષીય યોજના10. મેળ કરો: યોજના → સમયગાળો. યોગ્ય જોડી છે:
જવાબ: 10મી યોજના → 2002-2007સુધારો → યાદ રાખો → પરીક્ષામાં ઝળકો!
BETA
