अर्थव्यवस्था पंचवार्षिक योजनांचा सारांश
पंचवार्षिक योजना सारांश – आरआरबी द्रुत पुनरावलोकन
स्मरणमंत्र: “1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-12-कोणतीही नाही” → पहिल्या ते बाराव्या योजना + नीती आयोग युग (१३वी नाही)
1. कालावधी व मुख्य विषय
| योजना | वर्षे | घोषवाक्य / केंद्रबिंदू | जीडीपी वाढीचे उद्दिष्ट | प्रत्यक्ष |
|---|---|---|---|---|
| पहिली | 1951-56 | कृषी व सिंचन | 2.1 % | 3.6 % |
| दुसरी | 1956-61 | उद्योगाचा पाया (स्टील) | 4.5 % | 4.2 % |
| तिसरी | 1961-66 | स्वावलंबन | 5.6 % | 2.8 % (युद्ध/दुष्काळ) |
| योजना सुट्टी | 1966-69 | वार्षिक योजना | – | – |
| चौथी | 1969-74 | स्थिरतेसह विकास “गरिबी हटाव” | 5.7 % | 3.3 % |
| पाचवी | 1974-79 | गरिबी निर्मूलन (किमान गरजा) | 4.4 % | 5.0 % (लवकर संपली – 1978) |
| रोलिंग | 1978-80 | जनता योजना (तेल धक्का) | – | – |
| सहावी | 1980-85 | गरिबी व रोजगार | 5.2 % | 5.5 % |
| सातवी | 1985-90 | अन्न-काम-उत्पादकता | 5.0 % | 6.0 % |
| वार्षिक | 1990-91 | संकट स्थिरीकरण | – | – |
| आठवी | 1992-97 | मानव विकास + सुधारणा | 5.6 % | 6.8 % |
| नववी | 1997-02 | “सामाजिक न्यायासह विकास” | 6.5 % | 5.5 % |
| दहावी | 2002-07 | “अधिक वेगवान, अधिक समावेशक” | 8.0 % | 7.7 % |
| अकरावी | 2007-12 | “समावेशक विकास” | 9.0 % | 8.0 % |
| बारावी | 2012-17 | “अधिक वेगवान, टिकाऊ, अधिक समावेशक” | 8.0 % | 7.1 % |
| 2017 नंतर | नीती आयोग | 3-वर्षीय कृती योजना (१३वी नाही) | – | – |
2. लक्षात ठेवण्यासाठी द्रुत तथ्य
- सर्वात लांब योजना: 6वी (5 वर्षे) → सर्वात लहान प्रभावी 5वी होती (1978 मध्ये संपली)
- सर्वाधिक प्रत्यक्ष विकास दर: 8वी योजना (6.8 %)
- सर्वात कमी प्रत्यक्ष: 3वी योजना (2.8 %)
- पहिल्या योजनेचे अध्यक्ष: जवाहरलाल नेहरू (1950 मध्ये नियोजन आयोगाची स्थापनाही केली)
- योजना सुट्टी: 3 वार्षिक योजना (1966-69) 3व्या योजनेच्या अपयशानंतर
- रोलिंग योजना संकल्पना सुरू केली: जनता सरकारने (1978-80)
- विनिवेश धोरण सुरू: 1991 → 8व्या योजनेत प्रतिबिंबित
- निती आयोगाने नियोजन आयोगाची जागा घेतली: 1 जानेवारी 2015 (13वी योजना नाही)
3. क्षेत्र-विशेष झलक
| योजना | ध्वजारोहित योजना / प्रकल्प |
|---|---|
| 1st | भाकड़ा-नांगल, हिराकुड धरणे; सामुदायिक विकास |
| 2nd | स्टील प्लांट्स (भिलाई, दुर्गापूर, राउरकेला) |
| 3rd | 3 IIT (बॉम्बे, कानपूर, मद्रास) |
| 5th | एकात्मिक ग्रामीण रोजगार कार्यक्रम (IREP) |
| 6th | राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार कार्यक्रम (NREP) → नंतर MGNREGA ची मुळे |
| 8th | प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना (PMGSY) सुरू |
| 11th | MGNREGA विस्तारित; शिक्षणाचा अधिकार (2010) |
| 12th | थेट लाभ हस्तांतरण (DBT), डिजिटल इंडियाची बीजारोपण |
4. स्मरण ट्रिक्स
-
1st-5th योजनांचे “A-B-C-D-E”:
A – कृषी (1st)
B – मूलभूत व जड उद्योग (2nd)
C – संकट व स्वावलंबन (3rd)
D – दुष्काळ → योजना सुट्टी
E – गरिबी उच्चाटन (5th) -
8-9-10-11 = विकास दर 6→7→8 % पर्यंत चढत जातो (सुमारे)
5. संभाव्य RRB MCQs
Q1. कोणत्या पंचवार्षिक योजनेला “गडगील योजना” असेही म्हणतात?
उत्तर. ३ री पंचवार्षिक योजना (१९६१-६६)Q2. नियोजन आयोग भारत सरकारच्या ठरावाने ______ रोजी स्थापन करण्यात आला.
उत्तर. १५ मार्च १९५०Q3. “गरिबी हटाव” हे घोषवाक्य कोणत्या योजनेला संबंधित होते?
उत्तर. ४ थी पंचवार्षिक योजनाQ4. पहिल्या योजनेने सर्वाधिक भर कोणत्या क्षेत्रावर दिला?
उत्तर. कृषी व सिंचनQ5. कोणत्या योजनेने सर्वाधिक प्रत्यक्ष सरासरी वार्षिक जीडीपी वृद्धी नोंदवली?
उत्तर. ८ वी योजना (६.८ %)Q6. “समावेशक विकास” हा शब्द प्रथमच कोणत्या योजनेच्या दस्तऐवजात वापरला गेला?
उत्तर. ११ वी पंचवार्षिक योजनाQ7. कोणत्या योजनेच्या नंतर नियोजन आयोग बरखास्त करण्यात आला?
उत्तर. १२ वी योजना (१३ व्या आधी बरखास्त)Q8. कोणत्या योजनेच्या काळात नवी आर्थिक धोरणे (उदारीकरण) सुरू करण्यात आली?
उत्तर. ८ वी योजना (१९९२-९७)Q9. “रोलिंग प्लॅन” ही संकल्पना कोणत्या सरकारच्या काळात आणली गेली?
उत्तर. जनता पक्ष सरकार (१९७८-८०, ५ व्या व ६ व्या योजनेच्या मध्ये)प्र.१०. नियोजन आयोगाचे शेवटचे उपाध्यक्ष कोण होते?
उत्तर. मोंटेक सिंग अहलुवालियाशेवटच्या दिवशीचा टिप: फक्त लक्षात ठेवा १-२-३-४-५-६-७-८-९-१०-१२ → १३वा नाही. सर्वाधिक विकास = ८वा; कृषी = १ला; समावेशक = ११वा. शुभेच्छा!
BETA
