१. या चित्रात तुम्हाला काय दिसत आहे?
२. तुम्ही ग्रामीण भागातील लोक कोणते काम करतात याबद्दल आधीच वाचले आहे. आता या चित्रातील लोक जे काम करत आहेत त्याची ग्रामीण भागातील लोकांच्या कामाशी तुलना करा.
३. शहराचे काही भाग इतर भागांपेक्षा वेगळे असतात. या चित्रात तुम्हाला कोणते फरक दिसतात?

भारतात पाच हजारांहून अधिक कसबे आणि सत्तावीस मोठी शहरे आहेत. चेन्नई, मुंबई, दिल्ली, कोलकाता यांसारख्या मोठ्या शहरांमध्ये दहा लाखांहून अधिक लोक राहतात आणि काम करतात. असे म्हणतात की ‘शहर कधीच झोपत नाही!’ चला एका शहराला भेट देऊ आणि शहरातील लोक कोणते काम करतात ते शोधून काढू. ते कोणाच्या तरी नोकरीत आहेत की स्वतःचा व्यवसाय करतात? ते स्वतःला कसे संघटित करतात? आणि त्यांना समान रोजगार आणि कमाईची संधी आहेत का?

रस्त्यावर काम करणे

हे माझ्या चुलत भावाचे राहण्याचे शहर आहे. मी येथे फक्त काही वेळा आले आहे. हे खूप मोठे आहे. एकदा, जेव्हा मी येथे आलो, तेव्हा माझ्या चुलत भावाने मला फिरवून दाखवले. आम्ही सकाळी लवकरच घरातून निघालो. मुख्य रस्त्यावर वळताच आम्हाला दिसले की तेथे आधीच गजबज सुरू होती. भाजीपाला विक्रेता आपल्या स्टॉलवर टोमॅटो, गाजर आणि काकडी टोपल्यांमध्ये मांडण्यात व्यस्त होती जेणेकरून लोकांना तिने काय विक्रीसाठी ठेवले आहे ते दिसेल. तिच्या स्टॉलच्या शेजारी एक सुंदर, रंगीबेरंगी स्टॉल होता जिथे सर्व प्रकारची फुले विकली जात होती.

$\quad$ आम्ही एक लाल गुलाब आणि एक पिवळा गुलाब विकत घेतला. समोरच्या फुटपाथवर एक व्यक्ती वर्तमानपत्रे विकत होती आणि त्याच्या भोवती लोकांचा लहान गर्दी जमली होती. प्रत्येकजण बातम्या वाचू इच्छित होता! बसेस वेगाने जात होत्या आणि शाळेतील मुलांनी भरलेली ऑटो-रिक्षा होती. जवळच, एका झाडाखाली, एक मोची एका लहान टिनच्या पेटीतून आपली साधने आणि सामग्री बाहेर काढून बसला होता. त्याच्या शेजारी रस्त्याच्या कडेने काम करणारा न्हावी आपले काम सुरू करून चुकला होता: त्याला आधीच एक ग्राहक मिळाला होता ज्याला सकाळी लवकर दाढी करायची होती!

$\quad$ रस्त्यावर थोडे पुढे गेल्यावर, एक स्त्री एका गाडीला ढकलत नेऊन चालली होती ज्यात सर्व प्रकारच्या प्लास्टिकच्या बाटल्या, बॉक्स, हेअरपिन, क्लिप इत्यादी होती तर सायकल ट्रॉलीवरची दुसरी व्यक्ती भाजीपाला घरोघरी विक्रीसाठी नेत होती.

$\quad$ आम्ही एका ठिकाणी आलो जिथे रिक्षा एका रांगेत उभ्या होत्या आणि ग्राहकांची वाट पाहत होत्या. आम्ही बाजारापर्यंत जाण्यासाठी एक रिक्षा घेण्याचा निर्णय घेतला, जे रस्त्यावर सुमारे दोन किलोमीटर दूर होते.

बच्चू मांझी - एक सायकल रिक्षा ओढणारा
मी बिहारमधील एका गावातून आलो आहे जिथे मी राजमिस्त्री म्हणून काम केले. माझी पत्नी आणि तीन मुले गावात राहतात. आमच्याकडे जमीन नाही. गावात मला राजमिस्त्रीचे काम नियमितपणे मिळत नव्हते. मी कमावलेली उत्पन्न आमच्या कुटुंबासाठी पुरेसे नव्हते.
$\quad$ या शहरात पोहोचल्यानंतर, मी एक जुनी सायकल रिक्षा विकत घेतली आणि तिचे हप्त्यात पैसे दिले. हे बरेच वर्षांपूर्वीचे आहे.
$\quad$ मी दररोज सकाळी बस स्टॉपवर येतो आणि ग्राहकांना जिथे जायचे असते तिथे नेतो. मी संध्याकाळी ८.३० पर्यंत काम करतो. मी आसपासच्या भागात सुमारे ६ किलोमीटरपर्यंतच्या प्रवासांवर जातो. प्रत्येक ग्राहक मला अंतरानुसार प्रवासाला १०-३० रुपये देतो. जेव्हा मी आजारी पडतो तेव्हा मी हे काम करू शकत नाही, म्हणून त्या दिवशी मला काहीही कमाई होत नाही.
$\quad$ मी माझ्या मित्रांसोबत भाड्याच्या खोलीत राहतो. ते जवळच्या कारखान्यात काम करतात. मी दररोज २००-३०० रुपये कमावतो, त्यातून मी १००-१५० रुपये अन्न आणि भाड्यावर खर्च करतो. उरलेले मी माझ्या कुटुंबासाठी वाचवतो. मी माझ्या कुटुंबाला भेटण्यासाठी वर्षातून दोन तीन वेळा माझ्या गावाला भेट देतो. मी पाठवलेल्या पैशावर माझे कुटुंब गुजराण करत असले तरी, माझ्या पत्नीला कधीकधी मिळणाऱ्या शेतीच्या कामातूनही कमाई होते.

१. बच्चू मांझी शहरात का आला?
२. बच्चू मांझी आपल्या कुटुंबासोबत का राहू शकत नाही?
३. एका भाजीपाला विक्रेत्याशी किंवा फेरीवाल्याशी बोला आणि शोधा की ते आपले काम, तयारी, खरेदी, विक्री इत्यादी कशी व्यवस्था करतात.
४. बच्चू मांझीला कामातून एक दिवस सुटी घेण्यापूर्वी दोनदा विचार करावा लागतो. का?

$\quad$ बच्चू मांझीप्रमाणे शहरातील मोठ्या संख्येने लोक रस्त्यावर काम करतात. अहमदाबाद शहराच्या एका सर्वेक्षणात असे आढळून आले की शहरातील एकूण कामगारांपैकी १२ टक्के लोक रस्त्यावर काम करणारे होते. ते कधीकधी वस्तू विकतात किंवा दुरुस्ती करतात किंवा सेवा पुरवतात.

$\quad$ ते स्वतःच्या मदतीने काम करतात. ते कोणाच्याही नोकरीत नसतात आणि म्हणून स्वतःचे काम स्वतःच व्यवस्थापित करावे लागते. त्यांनी किती खरेदी करायचे, तसेच आपले दुकान कुठे आणि कसे उभे करायचे याची योजना करावी लागते. त्यांची दुकाने सहसा तात्पुरती बांधणी असतात:

कधीकधी फक्त काही बोर्ड किंवा कागद टाकाऊ बॉक्सवर पसरलेले असतात किंवा कदाचित काही खांबांवर टांगलेले कॅनव्हासचे शीट असते. ते स्वतःच्या गाड्या किंवा फक्त फुटपाथवर पसरलेले प्लास्टिकचे शीट देखील वापरू शकतात. पोलिस त्यांना कोणत्याही वेळी त्यांची दुकाने उध्वस्त करण्यास सांगू शकतात. त्यांना कोणतीही सुरक्षितता नसते. शहराचे काही भाग असे आहेत जिथे या फेरीवाल्यांना प्रवेश करण्यास परवानगी नसते.

$\quad$ विक्रेते अशा वस्तू विकतात ज्या बहुतेक वेळा त्यांच्या कुटुंबियांकडून घरी तयार केलेल्या असतात, जे खरेदी करतात, स्वच्छ करतात, वर्गीकरण करतात आणि विक्रीसाठी तयार करतात. उदाहरणार्थ, जे रस्त्यावर अन्न किंवा नाश्ता विकतात, ते बहुतेक घरीच तयार करतात.

अनेकदा शहरात जगणारे कामगार रस्त्यावरच आपली घरे उभारण्यास भाग पाडले जातात. खाली एक जागा आहे जिथे अनेक कामगार दिवसभर आपली सामाने ठेवतात आणि रात्री जेवण शिजवतात.

$\quad$ देशात शहरी भागात काम करणारे सुमारे एक कोटी ‘रस्ता विक्रेते’ आहेत. अलिकडपर्यंत रस्ता विक्री केवळ वाहतूक आणि चालणाऱ्या लोकांसाठी अडथळा म्हणूनच पाहिली जात होती. मात्र, अनेक संस्थांच्या प्रयत्नांमुळे आता ती सामान्य फायदा आणि लोकांना आपली उपजीविका कमावण्याचा हक्क म्हणून ओळखली जाते. रस्ता विक्रेत्यांना बंदी घालणाऱ्या कायद्यात सुधारणा करण्याचा सरकार विचार करत आहे, जेणेकरून त्यांना काम करण्यासाठी जागा मिळेल आणि वाहतूक आणि लोकांचा वाहतूक मुक्त प्रवाह देखील राहील. कसबे आणि शहरांसाठी फेरीवाल्यांचे क्षेत्र सुचवले गेले आहे. मोबाईल विक्रेत्यांना मुक्तपणे फिरण्याची परवानगी द्यावी असेही सुचवले गेले आहे. फेरीवाल्यांना त्यांच्याशी संबंधित हे आणि इतर निर्णय घेण्यासाठी स्थापन केलेल्या समित्यांचा भाग असणे आवश्यक आहे.

बाजारात

जेव्हा आम्ही बाजारात पोहोचलो तेव्हा दुकाने नुकतीच उघडू लागली होती. पण सणाच्या हंगामामुळे ते ठिकाण आधीच गर्दीने भरले होते. मिठाई, खेळणी, कपडे, पादत्राणे, भांडी, इलेक्ट्रॉनिक वस्तू इत्यादी विकणाऱ्या दुकानांच्या रांगा होत्या. एका टोकाला दंतवैद्याची क्लिनिक देखील होती.

$\quad$ माझ्या चुलत बहिणीची दंतवैद्याकडे नियुक्ती होती. आमची पाळी चुकू नये म्हणून आम्ही प्रथम तिथे गेलो. तिला आत बोलावण्यापूर्वी आम्हाला एका खोलीत थोडा वेळ थांबावे लागले. दंतवैद्याने तिची तपासणी केली आणि दुसऱ्या दिवशी तिच्या दातातील कुजलेला भाग भरण्यासाठी परत येण्यास सांगितले. माझ्या चुलत बहिणीला भीती वाटत होती कारण तिला वाटले की प्रक्रिया वेदनादायक असेल आणि ती नाराज होती की तिने आपले दात बिघडू दिले.

$\quad$ दंतवैद्यकीय क्लिनिकमधून तिने मला एका नवीन गार्मेंट शोरूममध्ये नेले कारण मला काही रेडीमेड कपडे विकत घ्यायचे होते. शोरूममध्ये तीन मजले होते. प्रत्येक मजल्यावर वेगवेगळ्या प्रकारचे कपडे होते. आम्ही तिसऱ्या मजल्यावर गेलो जिथे मुलींसाठी कपडे ठेवले होते.

हरप्रीत आणि वंदना: व्यवसाय करणारे

माझे वडील आणि काका एका लहान दुकानात काम करत होते. सणांच्या वेळी आणि रविवारी माझी आई आणि मी दुकानात त्यांना मदत करायचो. मी कॉलेज संपवल्यानंतरच तिथे काम करू लागलो. (हरप्रीत)

$\quad$ आम्ही काही वर्षांपूर्वी हे शोरूम उघडले. मी एक ड्रेस डिझायनर आहे. आमचा व्यवसाय बदलला आहे. आजकाल लोक शिवून घेण्यापेक्षा रेडीमेड कपडे विकत घेणे पसंत करतात. आजकालची ट्रेंड रेडीमेड गार्मेंट्सची आहे. त्यासाठी तुम्हाला आकर्षक प्रदर्शन देखील हवे असते. (वंदना)

$\quad$ आमच्या शोरूमसाठी, आम्ही वेगवेगळ्या ठिकाणांहून वस्तू खरेदी करतो. आम्ही बहुतेक साहित्य मुंबई, अहमदाबाद, लुधियाना आणि त्रिपुरा येथून खरेदी करतो. काही साहित्य दिल्लीजवळील नोएडा आणि गुरगाव या कसब्यांतून देखील येते. आम्हाला काही ड्रेस आयटम परदेशातूनही मिळतात.

$\quad$ हे शोरूम योग्यरित्या चालवण्यासाठी आम्हाला अनेक गोष्टी कराव्या लागतात. आम्ही विविध वर्तमानपत्रे, सिनेमा थिएटर, दूरदर्शन आणि रेडिओ चॅनेलमध्ये जाहिरात करतो. सध्या, ही इमारत भाड्याने घेतलेली आहे पण लवकरच, आम्ही ती विकत घेण्याची योजना आखत आहोत. जेव्हापासून हा बाजार आसपासच्या अपार्टमेंटमध्ये राहणाऱ्या लोकांचा मुख्य बाजार बनला आहे, तेव्हापासून आमचा व्यवसाय वाढला आहे. आम्ही एक कार विकत घेऊ शकलो आहोत आणि जवळच्या एका अपार्टमेंट कॉम्प्लेक्समध्ये फ्लॅट बुक केले आहे.

हरप्रीत आणि वंदनांनी शोरूम का सुरू केले? शोरूम चालवण्यासाठी त्यांना काय करावे लागते?
बाजारातील एका दुकान मालकाशी बोला आणि शोधा की तो आपले काम कशी योजना करतो. गेल्या वीस वर्षांत त्याच्या व्यवसायात काही बदल झाले आहेत का?
रस्त्यावर विक्री करणारे आणि बाजारातील विक्रेते यात काय फरक आहेत?

$\quad$ हरप्रीत आणि वंदनांप्रमाणे शहरातील विविध बाजारपेठांमध्ये अनेक लोकांची स्वतःची दुकाने आहेत. ही दुकाने लहान किंवा मोठी असू शकतात आणि ते वेगवेगळ्या वस्तू विकतात. बहुतेक व्यवसाय करणारे स्वतःची दुकाने किंवा व्यवसाय व्यवस्थापित करतात. ते कोणाच्याही नोकरीत नसतात. पण, ते पर्यवेक्षक आणि मदतनीस म्हणून इतर अनेक कामगारांना नोकरीवर ठेवतात. ही कायमस्वरूपी दुकाने असतात ज्यांना नगरपालिकेकडून व्यवसाय करण्याचा परवाना दिला जातो. नगरपालिका हे देखील ठरवते की आठवड्यातील कोणत्या दिवशी बाजार बंद ठेवावा. उदाहरणार्थ वरील बाजारातील दुकाने बुधवारी बंद असतात. या बाजारात लहान कार्यालये आणि सेवा पुरवणारी दुकाने देखील आहेत, जसे की बँका, कुरियर सेवा इत्यादी.

कारखाना-कार्यशाळा क्षेत्रात

मला माझ्या एका ड्रेसवर झरी काम करायचे होते जे मला एका विशेष प्रसंगासाठी हवे होते. माझ्या चुलत बहिणीने सांगितले की तिला निर्मला ओळखते जी एका गार्मेंट फॅक्टरीमध्ये काम करते. निर्मलाच्या शेजाऱ्यांकडे झरी काम आणि भरतकाम करतात. म्हणून आम्ही एक बस पकडली आणि कारखाना क्षेत्राकडे निघालो. बस खरोखरच गर्दीने भरली होती. प्रत्येक स्टॉपवर अधिकाधिक लोक चढत होते आणि कोणीच उतरताना दिसत नव्हते. लोक स्वतःसाठी अधिक जागा करण्यासाठी इतरांना ढकलत होते. माझ्या चुलत बहिणीने मला एका कोपऱ्यात नेले जेणेकरून आम्ही चेपलो जाणार नाही. मला आश्चर्य वाटले की लोक दररोज अशा प्रकारे प्रवास कसा करतात. बस कारखाना क्षेत्रात प्रवेश करताच लोक उतरू लागले. आम्हीही लवकरच एका चौकात उतरलो. किती आराम वाटला!

$\quad$ चौकात रेलिंगवर बसलेले किंवा गटांमध्ये मोठ्या संख्येने लोक होते. ते कोणाची वाट पाहत असल्याचे दिसत होते. काही गटांमध्ये स्कूटरवरील लोक उभे राहून त्यांच्याशी बोलत होते. माझ्या चुलत बहिणीने स्पष्ट केले की या ठिकाणाला “लेबर चौक” म्हणतात. हे दैनंदिन मजुरीवर काम करणारे कामगार होते जे राजमिस्त्रींचे मदतनीस म्हणून काम करतात. ते

लेबर चौकावर, दैनंदिन मजुरीवर काम करणारे कामगार त्यांची साधने घेऊन कोणी येऊन त्यांना कामासाठी नेईल याची वाट पाहत बसतात.

बांधकाम स्थळांवर खणतात, बाजारात ट्रक लोड करतात किंवा उतरवतात, पाईपलाइन आणि टेलिफोन केबल खणतात आणि रस्ते देखील बांधतात. शहरात अशा हजारो तात्पुरत्या कामगार आहेत.

$\quad$ आम्ही कारखाना क्षेत्रात प्रवेश केला तेव्हा तेथे लहान कार्यशाळांनी भरलेले होते. त्यांच्या अंतहीन रांगा दिसत होत्या. एका विभागात आम्ही पाहिले की लोक एका लहान खोलीत शिवणकामाच्या मशीनवर काम करत आहेत जिथे कापड शिवले जात होते. एक व्यक्ती एक शिवणकामाचे मशीन चालवत होती. शिवलेले कपडे खोलीच्या एका बाजूला रचले होते.

$\quad$ आम्हाला शिवणकाम युनिटमध्ये निर्मला सापडली. तिला माझ्या चुलत बहिणीला भेटून आनंद झाला आणि तिने माझ्या ड्रेसवर झरी काम करून देण्याचे वचन दिले.

$\quad$ निर्मला एका निर्यात गार्मेंट युनिटमध्ये शिंपी म्हणून काम करते. ज्या कारखान्यात ती काम करते ते यू.एस.ए., यू.के., जर्मनी आणि नेदरलँड्स सारख्या परदेशातील लोकांसाठी उन्हाळ्याचे कपडे बनवते. निर्मलासारख्या कामगारांना डिसेंबर ते एप्रिल या महिन्यांत खूप लांब तास काम करावे लागते. एक सामान्य कामाचा दिवस सकाळी ९ वाजता सुरू होतो आणि संध्याकाळी १० वाजेपर्यंतच संपतो, कधीकधी त्याहूनही उशीरा. ती आठवड्यातून सहा दिवस काम करते. कधीकधी जेव्हा काम तातडीने करावे लागते, तेव्हा ती रविवारीही काम करते. निर्मलाला आठ तासांसाठी २८० रुपये दररोज आणि उशीरा काम केल्याबद्दल अतिरिक्त १०० रुपये मिळतात. जूनपर्यंत काम संपते आणि कारखाना त्याचा कर्मचारीवर्ष कमी करते. निर्मलालाही निघण्यास सांगितले जाईल. वर्षातील सुमारे तीन किंवा चार महिने तिला काम नसते.

$\quad$ बहुतेक कामगार, निर्मलाप्रमाणे, ज्याला तात्पुरती नोकरी म्हणतात त्यावर नोकरीवर असतात म्हणजेच नोकरदाराला गरज असेल तेव्हा ते येणे आवश्यक असते. नोकरदाराला मोठ्या ऑर्डर मिळाल्यावर किंवा विशिष्ट हंगामात ते नोकरीवर ठेवले जातात. वर्षाच्या इतर वेळी त्यांना काहीतरी दुसरे काम शोधावे लागते.

$\quad$ निर्मलासारख्या नोकऱ्या कायमस्वरूपी नसतात. जर कामगार त्यांच्या पगाराबद्दल किंवा कामाच्या परिस्थितीबद्दल तक्रार केली तर त्यांना निघण्यास सांगितले जाते. वाईट वागणूक झाल्यास कोणतीही नोकरी सुरक्षा किंवा संरक्षण नसते. त्यांच्याकडून खूप लांब तास काम करण्याची अपेक्षा केली जाते. उदाहरणार्थ कापड गिरणी युनिट्समध्ये कामगार दिवस आणि रात्र शिफ्टमध्ये काम करतात, प्रत्येक शिफ्ट १२ तासांची असते. एक कामगार एका मशीनवर १२ तास काम करतो आणि नंतर त्याच मशीनवर दुसऱ्याने पुढील १२ तास बदलला जातो.

१. तुम्हाला काय वाटते, लहान कार्यशाळा आणि कारखाने तात्पुरते कामगार का ठेवतात?
२. खालील गोष्टी लक्षात घेऊन निर्मलासारख्या लोकांच्या कामाच्या परिस्थितीचे वर्णन करा: कामाचे तास, कामाच्या ठिकाणची परिस्थिती, कमाई आणि उपलब्ध कामाचे दिवस.
३. तुम्ही असे म्हणाल का की घरगुती कामगार जसे की घरकामगार स्त्रिया देखील तात्पुरते कामगार आहेत? का? अशा एका स्त्रीच्या कामाच्या दिवसाचे वर्णन करा जी इतर लोकांच्या घरात कोणते काम करते ते तपशीलवार सांगून.

कॉल सेंटरमध्ये काम करणे हा मोठ्या शहरांमध्ये रोजगाराचा एक नवीन प्रकार आहे. कॉल सेंटर हे एक केंद्रीकृत कार्यालय आहे जे ग्राहकांना/ग्राहकांना खरेदी केलेल्या वस्तू आणि बँकिंग, तिकीट बुकिंग इत्यादी सेवांसंबंधी असलेल्या समस्या आणि प्रश्नांशी संबंधित असते. कॉल सेंटर सहसा मोठ्या खोल्यांमध्ये स्थापन केली जातात ज्यात कामाची ठिकाणे असतात ज्यात संगणक, टेलिफोन सेट आणि पर्यवेक्षकांची स्टेशने समाविष्ट असतात. भारत केवळ भारतीय कंपन्यांसाठीच नव्हे तर परदेशी कंपन्यांसाठी देखील एक प्रमुख केंद्र बनले आहे. ते येथे कॉल सेंटर स्थापन करतात कारण त्यांना इंग्रजी बोलू शकणारे लोक मिळू शकतात आणि कमी मजुरीवर काम करतील.

कार्यालय क्षेत्रात

माझी काकू, सुधा मार्केटिंग मॅनेजर म्हणून काम करते. तिने आम्हाला संध्याकाळी ५.३० पर्यंत तिच्या कार्यालयात पोहोचण्यास सांगितले होते. आम्हाला वाटले की आम्हाला उशीर होईल म्हणून आम्ही एक ऑटोरिक्षा घेतली जी आम्हाला नक्की वेळेत तिथे पोहोच