आयटी क्रांती – रेल्वे परीक्षांसाठी सर्वसमावेशक सामान्य ज्ञान नोट्स
1. आयटी क्रांती म्हणजे काय?
माहिती तंत्रज्ञान (आयटी) क्रांती म्हणजे १९७० च्या दशकापासून सुरू झालेल्या डिजिटल तंत्रज्ञानांद्वारे — संगणक, इंटरनेट, सॉफ्टवेअर आणि दूरसंचार — अर्थव्यवस्था, समाज आणि शासन यांचे झपाट्याने घडणारे रूपांतर. यामुळे जग औद्योगिक-आधारित अर्थव्यवस्थेपासून ज्ञान-आधारित अर्थव्यवस्थेकडे सरकले.
2. कालमान आणि मैलाचे दगड
| वर्ष |
घटना |
देश |
महत्त्व |
| १९४६ |
ENIAC (पहिला इलेक्ट्रॉनिक सामान्य-हेतू संगणक) |
USA |
३० टन, १८००० व्हॅक्यूम ट्यूब |
| १९७१ |
इंटेल ४००४ (पहिला मायक्रोप्रोसेसर) |
USA |
२३०० ट्रान्झिस्टर, ७४० KHz |
| १९७५ |
अल्टेअर ८८०० (पहिला वैयक्तिक-संगणक किट) |
USA |
मायक्रोसॉफ्टच्या जन्माला कारणीभूत |
| १९७६ |
Apple-I प्रकाशित |
USA |
स्टीव्ह जॉब्स आणि वॉझनियाक |
| १९८१ |
IBM PC सुरू |
USA |
MS-DOS, खुली आर्किटेक्चर |
| १९८९ |
टिम बर्नर्स-ली यांनी WWW चा शोध लावला |
UK/CERN |
आधुनिक इंटरनेटचा पाया |
| १९९१ |
भारताची आयटी धोरणे उदारीकृत |
भारत |
निर्यात-प्रोत्साहन, STP योजना |
| १९९५ |
भारतात इंटरनेट खाजगीकृत |
भारत |
VSNL डायल-अप सुरू (१५ ऑगस्ट) |
| १९९८ |
Google नोंदणीकृत |
USA |
पेज आणि ब्रिन |
| २००० |
आयटी अॅक्ट २००० मंजूर |
भारत |
ई-कॉमर्ससाठी कायदेशीर चौकट |
| २००७ |
iPhone सुरू |
USA |
मोबाईल-संगणन युग |
| २००८ |
पहिला Android फोन (HTC Dream) |
USA |
ओपन-सोर्स मोबाईल OS |
| २०१५ |
डिजिटल इंडिया सुरू |
भारत |
३ दृष्टिक्षेत्र—डिजिटल इन्फ्रा, शासन आणि नागरिक |
| २०२० |
जिओ प्लॅटफॉर्म्सने ₹१.५२ खर्च उभारला |
भारत |
२०२० मधील सर्वात मोठी तंत्रज्ञान निधी उभारणी |
3. भारताचे आयटी उद्योग – तथ्ये आणि आकडे (२०२३)
| पॅरामीटर |
आकडा |
जागतिक क्रमांक |
| आयटी+ BPM निर्यात महसूल |
$१९४ bn |
१ला (सेवा निर्यात) |
| थेट रोजगार |
५.४ दशलक्ष |
- |
| भारताच्या GDP मधील वाटा |
७.४ % |
- |
| सेवा निर्यातीतील वाटा |
४८ % |
- |
| >१ दशलक्ष आयटी कामगार असलेले शहरे |
६ |
बंगळूर, हैदराबाद, चेन्नई, पुणे, मुंबई, NCR |
प्रमुख भारतीय आयटी सेवा कंपन्या (NIFTY IT घटक)
TCS, Infosys, Wipro, HCL Tech, Tech Mahindra, LTIMindtree, L&T Infotech, Mphasis, Coforge.
4. प्रमुख व्यक्तिमत्त्वे आणि संज्ञा
| नाव |
संबंधित |
| टिम बर्नर्स-ली |
WWW, HTML, HTTP |
| बिल गेट्स |
मायक्रोसॉफ्ट, MS-DOS, Windows |
| लॅरी पेज आणि सर्गेई ब्रिन |
Google Search |
| मार्क झुकरबर्ग |
Facebook (Meta) |
| नारायण मूर्ती |
Infosys (१९८१) |
| अझीम प्रेमजी |
Wipro Technologies |
| शिव नादर |
HCL (१९७६) |
| एफ.सी. कोहली |
TCS, पहिले CEO, “भारतीय आयटीचे जनक” |
| सॅम पित्रोडा |
C-DOT, राजीव गांधी यांचे दूरसंचार क्रांती सल्लागार |
5. भारत सरकार – डिजिटल आणि आयटी उपक्रम
| योजना |
सुरूवातीचे वर्ष |
मंत्रालय |
उद्दिष्ट |
| डिजिटल इंडिया |
२०१५ |
MeitY |
डिजिटल इन्फ्रा, ई-गव्हर्नन्स, डिजिटल साक्षरता |
| UMANG |
२०१७ |
MeitY |
१२००+ सेवांसाठी एकच मोबाईल अॅप |
| भारतनेट |
२०११ (NOFN) |
BBNL |
२.५ लाख ग्राम-पंचायत ऑप्टिकल फायबर |
| कॉमन सर्व्हिस सेंटर (CSC) |
२००६ |
MeitY |
५.३ लाख डिजिटल किओस्क |
| इंडिया स्टॅक |
२०१६ |
UIDAI + MeitY |
कागदरहित, रोकडरहित स्तर (आधार, eKYC, UPI) |
| स्टार्टअप इंडिया |
२०१६ |
DPIIT |
१ लाख+ मान्यताप्राप्त स्टार्टअप |
| PLI योजना आयटी हार्डवेअर |
२०२१ |
MeitY |
लॅपटॉप, टॅब्लेटसाठी ₹७३५ कोटी प्रोत्साहन |
6. द्रुत संदर्भ सारणी – फाइल एक्सटेंशन्स आणि संपूर्ण रूपे
| एक्सटेंशन |
संपूर्ण रूप |
वापर |
| .exe |
Executable |
Windows प्रोग्राम |
| .html |
Hyper-text Mark-up Language |
वेब पेज |
| .pdf |
Portable Document Format |
Adobe |
| .mp3 |
MPEG Audio Layer-3 |
ऑडिओ |
| .jpeg |
Joint Photographic Experts Group |
प्रतिमा |
| .apk |
Android Package |
Android अॅप्स |
| .ipa |
iOS App Store Package |
iPhone अॅप्स |
7. एक-ओळीतील पुनरावलोकन तथ्ये
- ENIAC चे वजन ३० टन होते आणि १५० kW वीज वापरत असे.
- इंटेल ४००४ मध्ये २३०० ट्रान्झिस्टर होते; आजच्या Apple M2 मध्ये २० अब्ज आहेत.
- ई-मेलमधील “@” चिन्ह रे टॉमलिन्सन (१९७१) यांनी निवडले.
- भारताचे पहिले सॉफ्टवेअर निर्यात क्षेत्र बंगळूर येथे स्थापन करण्यात आले (STPI, १९९१).
- TCS ही आशियातील सर्वात मोठी आयटी नियोक्ता आहे (>६ लाख).
- “दूरदर्शन” ने १५ ऑगस्ट १९८२ रोजी रंगीत राष्ट्रीय प्रसारण सुरू केले.
- भारताचा पहिला सुपरकंप्युटर PARAM 8000 हा १९९१ मध्ये C-DAC द्वारे अनावरित करण्यात आला.
- “आकाश” टॅब्लेट (२०११) ला ₹२,२७६ किमतीत जगातील सर्वात स्वस्त टॅब्लेट म्हटले गेले.
- UPI ने २०२३ मध्ये १० अब्ज व्यवहार/महिना ओलांडले.
- भारतातील 5G स्पेक्ट्रम लिलाव (जुलै २०२२) मध्ये ₹१.५ लाख कोटी मिळाले.
8. बहुपर्यायी प्रश्न (१५)
१. “भारतीय आयटी उद्योगाचे जनक” म्हणून कोण ओळखले जातात?
**उत्तर:** एफ.सी. कोहली
२. पहिल्या मायक्रोप्रोसेसर, इंटेल ४००४ मध्ये किती ट्रान्झिस्टर होते?
**उत्तर:** २३००
३. वर्ल्ड वाइड वेबचा शोध कोणत्या वर्षी लागला?
**उत्तर:** १९८९
४. भारताचा आयटी अॅक्ट २००० हा कोणत्या UN मॉडेल कायद्यावर आधारित आहे?
**उत्तर:** UNCITRAL मॉडेल लॉ ऑन ई-कॉमर्स
५. भारताचे “सिलिकॉन व्हॅली” कोणत्या शहराला म्हटले जाते?
**उत्तर:** बंगळूर
६. $२०० bn बाजार भांडवल ओलांडणारी पहिली भारतीय कंपनी कोणती?
**उत्तर:** TCS
७. भारतनेट मधील ‘BBNL’ चे पूर्ण रूप काय आहे?
**उत्तर:** भारत ब्रॉडबँड नेटवर्क लिमिटेड
८. २००७ मध्ये iPhone कोणी सुरू केला?
**उत्तर:** स्टीव्ह जॉब्स (Apple)
९. भारताची पहिली संगणकीकृत रेल्वे आरक्षण सेवा कोणत्या शहरात सुरू झाली (१९८६)?
**उत्तर:** नवी दिल्ली
१०. वेब पेज हस्तांतरित करण्यासाठी कोणता प्रोटोकॉल वापरला जातो?
**उत्तर:** HTTP
११. ‘PDF’ चे पूर्ण रूप काय आहे?
**उत्तर:** Portable Document Format
१२. कोणत्या भारतीय राज्यात STPI नोंदणीकृत आयटी युनिट्सची संख्या सर्वाधिक आहे?
**उत्तर:** कर्नाटक
१३. Android ऑपरेटिंग सिस्टीम कोणत्या कंपनीने विकसित केले?
**उत्तर:** Google (Alphabet)
१४. “डिजिटल इंडिया” हा शब्द कोणत्या वर्षी निर्माण करण्यात आला?
**उत्तर:** २०१५
१५. भारताने २०२३ च्या कोणत्या महिन्यात १० अब्ज UPI व्यवहार ओलांडले?
**उत्तर:** ऑगस्ट
शेवटच्या क्षणाची तयारी: लक्षात ठेवा “F-C-K” भारतीय आयटीचे जनक → एफ.सी. कोहली; “B-L-R” → बंगळूर आयटी केंद्र; “२०००” → आयटी अॅक्ट आणि Y2K बग!
BETA
