भारतीय शासकीय संस्था – रेल्वे परीक्षांसाठी संपूर्ण GK कॅप्सूल

1. घटनात्मक व वैधानिक संस्था एका दृष्टीक्षेपात

2. मुख्य तथ्ये व आकडे

• निवडणूक आयोग

  • पहिले CEC: सुकुमार सेन (1950)
  • 1993 पासून बहुसदस्यीय (CEC + 2 ECs)
  • सध्याची संख्या: 1 CEC + 2 ECs

• वित्त आयोग

  • 15व्या वि.आ. कार्यकाळ: 2021-26
  • राज्यांना हस्तांतरित वाटा: 41 % (15वा वि.आ.)

• CAG

  • कार्यकाळ: 6 वर्षे किंवा 65 वर्षे वय (जे आधी येईल)
  • पगार = सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश (₹2.5 लाख/महिना)

• लोकपाल

  • पहिले अध्यक्ष: न्यायमूर्ती पिनाकी चंद्र घोष (2019)
  • कमाल 8 सदस्य (4 न्यायिक, 4 गैर-न्यायिक)

• नीती आयोग

  • योजना आयोग (1951-2014) ची जागा घेतली
  • पहिले उपाध्यक्ष: अरविंद पनगारिया
  • CEO: बी. व्ही. आर. सुब्रह्मण्यम (2023-आजतागायत)

• GST परिषद

  • 33 सदस्य (31 राज्ये/केंद्रशासित प्रदेश + 1 केंद्र + 1 सक्षम समिती)
  • कोरम: 1/3 सदस्य; निर्णय: 75 % भारित मत

3. एक-ओळीत द्रुत पुनरावलोकन

• ECI ने 14वा राष्ट्रीय मतदार दिन 25 जाने 2024 रोजी साजरा केला (थीम: Nothing Like Voting, I Vote for Sure).
• UPSC CSE, ESE, CDS, NDA, CAPF, IES/ISS ची परीक्षा घेते.
• CVC ही संयुक्त सचिव व त्यापेक्षा वरच्या अधिकाऱ्यांविरुद्धच्या CBI खटल्यांसाठी Single Directive प्राधिकरण आहे.
• RBI Security Printing & Minting Corp. of India Ltd. (SPMCIL) व Bharatiya Reserve Bank Note Mudran (BRBNMPL) द्वारे नोटा छापते.
• SEBI ला 1992 मध्ये वैधानिक दर्जा मिळाला, 1999 मध्ये पूर्ण स्वायत्त झाले.
• GST परिषद ची 50वी बैठक 11 जुलै 2023 रोजी नवी दिल्ली येथे झाली.
• NHRC च्या शिफारशी बंधनकारक नसतात परंतु सरकारने 8 आठवड्यांत उत्तर द्यावे.
• केंद्रीय अन्वेषण ब्यूरो Delhi Special Police Establishment Act, 1946 अंतर्गत कार्य करते.
• कर्मचारी निवड समिती ची सुरुवात कोठारी समिती, 1976 च्या शिफारशींवरून झाली.
• रेल्वे भरती नियंत्रण मंडळ (RRCB) 1998 मध्ये 21 RRB चे समन्वयन करण्यासाठी निर्माण करण्यात आले.

4. 15+ रेल्वे-परीक्षा स्तरावरील MCQs

पुनरावलोकन टिप: प्रत्येक संस्थेसाठी वर्षे, कलम/कायदे व मुख्यालय लक्षात ठेवा; RRB NTPC/Group-D मधील 60 % प्रश्न थेट या तीन माहिती बिंदूंवरून येतात.