प्लासी आणि बक्सरची लढाई

१. प्लासीची लढाई (१७५७)

ओव्हरव्ह्यू

• तारीख: २३ जून, १७५७
• स्थान: पलाशी, बंगाल जवळ
• सहभागी: ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी (रॉबर्ट क्लाइव्ह अंतर्गत) विरुद्ध बंगालचा नवाब, सिराज-उद-दौला
• परिणाम: ब्रिटिश विजय, बंगालमध्ये ब्रिटिश सत्तेची स्थापना

मुख्य मुद्दे

• संघर्षाची कारणे:

  • सिराज-उद-दौल्याला ब्रिटिशांवर त्याच्याविरुद्ध कट रचल्याचा संशय होता.
  • ब्रिटिशांवर नवाबाच्या प्रतिस्पर्ध्यांना पाठिंबा देण्याचा आरोप होता.
  • कलकत्त्यातील तीन किल्ल्यांमध्ये प्रवेश नाकारल्याने ब्रिटिशांना नाराजी निर्माण झाली.

• रणनीतिक घटक:

  • ब्रिटिशांनी स्थानिक मित्रांच्या मदतीने एक लहान सैन्य (सुमारे ३००० लोक) वापरले.
  • सिराज-उद-दौल्याचे सैन्य मोठे होते पण त्यात एकता आणि शिस्त नव्हती.
  • ब्रिटिशांनी नवाबाच्या सैन्यातील अंतर्गत फूट याचा फायदा घेतला.

• परिणाम:

  • सिराज-उद-दौला पदच्युत करून ठार मारण्यात आला.
  • मीर जाफर याला ब्रिटिश पाठिंब्याने नवीन नवाब म्हणून स्थापित करण्यात आले.
  • ब्रिटिशांना बंगालवर नियंत्रण मिळाले.

महत्त्वाचे शब्द

• मीर जाफर: प्लासीच्या लढाईनंतर ब्रिटिशांनी स्थापन केलेला नवीन नवाब.
• दिवाणी हक्क: बंगालमधील महसूल गोळा करण्याचा हक्क, जो मीर जाफर याने ब्रिटिशांना दिला.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचा पहिला मोठा विजय.
• भारतातील ब्रिटिश वसाहती राजवटीची सुरुवात.
• मुख्य व्यक्ती: रॉबर्ट क्लाइव्ह, सिराज-उद-दौला, मीर जाफर.

२. बक्सरची लढाई (१७६४)

ओव्हरव्ह्यू

• तारीख: २२ ऑक्टोबर, १७६४
• स्थान: बक्सर, बिहार
• सहभागी: ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी (हेक्टर मुनरो अंतर्गत) विरुद्ध बंगालचा नवाब, मीर कासिम, आणि मुघल सम्राट शाह आलम दुसरा
• परिणाम: ब्रिटिश विजय, ब्रिटिश सत्तेचे पुढील एकत्रीकरण

मुख्य मुद्दे

• संघर्षाची कारणे:

  • बंगालचा नवीन नवाब, मीर कासिम, ब्रिटिश प्रभाव कमी करू इच्छित होता.
  • त्याला मुघल सम्राट आणि अफगाण सैन्याचा पाठिंबा होता.
  • ब्रिटिशांवर स्थानिक प्रशासनात हस्तक्षेप केल्याचा आरोप होता.

• रणनीतिक घटक:

  • ब्रिटिशांचे सैन्य सुशिस्त आणि त्यांची नेमकी तरतूद श्रेष्ठ होती.
  • मीर कासिमची सैन्ये विस्कळीत आणि समन्वय नसलेली होती.
  • ब्रिटिशांनी स्थानिक जमीनदार आणि व्यापाऱ्यांचा पाठिंबा मिळवला.

• परिणाम:

  • मीर कासिम पराभूत होऊन अवधला पळून गेला.
  • शाह आलम दुसरा पुन्हा मुघल सम्राट म्हणून स्थापित झाला, पण ब्रिटिश प्रभाव वाढला.
  • ब्रिटिशांना बंगाल, बिहार, आणि ओरिसा येथे दिवाणी हक्क मिळाले.

महत्त्वाचे शब्द

• दिवाणी हक्क: बंगाल, बिहार, आणि ओरिसा येथे महसूल गोळा करण्याचा हक्क, जो १७६५ मध्ये ब्रिटिशांना दिला गेला.
• मुघल सम्राट शाह आलम दुसरा: एक प्रतीकात्मक व्यक्ती ज्याचा वापर ब्रिटिशांनी त्यांच्या राजवटीला कायदेशीरपणा देण्यासाठी केला.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• भारतातील ब्रिटिशांचा दुसरा मोठा विजय.
• बंगाल आणि आसपासच्या प्रदेशांतील ब्रिटिश वर्चस्वाची पुष्टी.
• मुख्य व्यक्ती: हेक्टर मुनरो, मीर कासिम, शाह आलम दुसरा.

३. बिहार, बंगाल, ओडिशा येथे ब्रिटिश नियंत्रण

ओव्हरव्ह्यू

• बक्सरच्या लढाईनंतर (१७६४): ब्रिटिशांनी बंगाल, बिहार, आणि ओडिशा यावर दृढ नियंत्रण स्थापित केले.
• प्रशासकीय रचना: केंद्रीकृत प्रशासन ज्यामध्ये प्रमुख पदांवर ब्रिटिश अधिकारी होते.

मुख्य पैलू

महसूल प्रणाली

• दिवाणी हक्क: १७६५ मध्ये ब्रिटिशांना दिले गेले, ज्यामुळे त्यांना बंगाल, बिहार, आणि ओरिसा येथून महसूल गोळा करता येई.
• महसूल संकलन: ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या ताब्यात केंद्रीकृत केले गेले, ज्यामुळे आर्थिक नियंत्रण आणि शोषण वाढले.

स्थानिक प्रशासनावर परिणाम

• जमीनदार: महसूल संकलनासाठी मध्यस्थ म्हणून स्थानिक जमीनदारांचा वापर करण्यात आला.
• ब्रिटिश अधिकारी: प्रशासनाचे निरीक्षण करण्यासाठी नियुक्त केले गेले, ज्यामुळे वसाहती नोकरशाहीची स्थापना झाली.
• जमीन महसूल प्रणाली: जमीन महसूल गोळा करण्यासाठी एक पद्धतशीर पद्धत सुरू केली गेली, जी ब्रिटिश संपत्तीचा एक प्रमुख स्रोत बनली.

महत्त्वाच्या तारखा

• १७५७: प्लासीची लढाई – ब्रिटिशांना बंगालवर नियंत्रण मिळाले.
• १७६४: बक्सरची लढाई – ब्रिटिशांना बिहार आणि ओरिसा यावर नियंत्रण मिळाले.
• १७६५: बंगाल, बिहार, आणि ओरिसा येथे ब्रिटिशांना दिवाणी हक्क दिले गेले.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी बंगाल, बिहार, आणि ओरिसाचा वास्तविक शासक बनली.
• महसूल प्रणाली ब्रिटिश आर्थिक शोषणाचा आधारस्तंभ बनली.
• जमीनदारांचा वापर ब्रिटिश महसूल संकलनाचे एजंट म्हणून करण्यात आला.
• ब्रिटिश नियंत्रणाने भारतातील वसाहती प्रशासनाची सुरुवात झाली.