B.2 वसाहतीचे प्रकार आणि शहरीकरण

I. ग्रामीण वसाहतीचे प्रकार

A. ग्रामीण वसाहतीचे प्रकार

• रेखीय वसाहती

  • व्याख्या: रस्ता, नदी किंवा रेल्वेमार्गाच्या किनारी सरळ रेषेत वसलेली गावे.
  • उदाहरणे: हिमालयातील पहाडी गावे, उत्तर प्रदेशातील गंगेच्या किनारी असलेली गावे.
  • निर्मितीची कारणे: वाहतूक मार्ग, सिंचन आणि दळणवळणाची सुलभता.

• वर्तुळाकार किंवा गुच्छ वसाहती

  • व्याख्या: वर्तुळाकार किंवा घनदाट गुच्छात वसलेली गावे.
  • उदाहरणे: दक्षिण भारतातील पंचायत गावे, अनेक आदिवासी वसाहती.
  • निर्मितीची कारणे: वन्य प्राण्यांपासून संरक्षण, सुरक्षा आणि मध्यवर्ती बिंदूच्या (उदा. विहीर किंवा मंदिर) जवळीक.

• विखुरलेल्या वसाहती

  • व्याख्या: घरे मोठ्या क्षेत्रावर विखुरलेली असतात.
  • उदाहरणे: डोंगराळ आणि वनक्षेत्रातील भाग, दुर्गम गावे.
  • निर्मितीची कारणे: कठीण भूप्रदेश, विखुरलेले संसाधने आणि कमी लोकसंख्या घनता.

• घनदाट वसाहती

  • व्याख्या: घनदाटपणे वसलेल्या घरांसह गावे.
  • उदाहरणे: शहरीकरण होत असलेली ग्रामीण भागे, पंजाब आणि हरियाणामधील अनेक गावे.
  • निर्मितीची कारणे: उच्च लोकसंख्या घनता, आर्थिक क्रियाकलाप आणि सेवांपर्यंत चांगली प्रवेशयोग्यता.

B. ग्रामीण वसाहतीचे प्रकार प्रभावित करणारे घटक

• स्थलाकृती: पर्वत, मैदाने आणि डोंगर वसाहतीच्या रचनेवर परिणाम करतात.
• हवामान: पाण्याची उपलब्धता, तापमान आणि पाऊस वसाहतीच्या प्रकारांवर परिणाम करतात.
• आर्थिक क्रियाकलाप: शेती, पशुपालन आणि खाणकाम वसाहतीचे प्रकार आकार देतात.
• वाहतूक आणि दळणवळण: रस्ते, रेल्वे आणि नद्या वसाहतीचे स्थान आणि स्वरूप प्रभावित करतात.
• सांस्कृतिक आणि धार्मिक घटक: मंदिरे, देवस्थाने आणि समुदाय केंद्रे वसाहतीच्या रचनेवर често प्रभाव टाकतात.

C. महत्त्वाचे शब्द आणि व्याख्या

II. शहरीकरणाचे कल आणि समस्या

A. शहरीकरणाचे कल

• व्याख्या: लोकसंख्येचा ग्रामीण भागातून शहरी भागात होणारा स्थलांतराचा प्रक्रिया.
• जागतिक कल:
  • शहरी लोकसंख्या ग्रामीण लोकसंख्येपेक्षा वेगाने वाढत आहे.
  • २०५० पर्यंत जगातील ६८% लोकसंख्या शहरी भागात राहील.
  • विकसनशील देशांमध्ये शहरीकरण सर्वात वेगाने होत आहे.
• भारतातील शहरीकरण:
  • भारतातील शहरी लोकसंख्या २०२० मध्ये ४०० दशलक्ष ओलांडली.
  • भारतातील शहरीकरणाचा दर सुमारे ३०% आहे (२०२० पर्यंत).
  • शहरीकरण राज्यांमध्ये असमान आहे (उदा. पंजाब, गोवा, केरळ यांचे शहरीकरण राजस्थान, बिहारपेक्षा जास्त आहे).

B. शहरीकरणाच्या समस्या

• वेगवान शहरीकरण

  • कारणे: ग्रामीण भागातून स्थलांतर, औद्योगिकीकरण आणि आर्थिक संधी.
  • परिणाम: अतिवृष्टी, पायाभूत सुविधांवर ताण आणि पर्यावरणीय अवनती.

• झोपडपट्टीचा विकास

  • व्याख्या: नियोजन नसलेली, अनौपचारिक वसाहती ज्यात राहणीमान खालच्या दर्जाचे असते.
  • उदाहरणे: मुंबईतील धारावी, दिल्लीतील कुंभराज.
  • समस्या: मूलभूत सुविधांचा अभाव, स्वच्छताविषयक खराब स्थिती आणि ताब्याची असुरक्षितता.

• पायाभूत सुविधांची कमतरता

  • वाहतूक: गर्दी, अपुरी सार्वजनिक वाहतूक.
  • पाणी आणि स्वच्छता: अपुरा पुरवठा आणि खराब निचरा.
  • वीजपुरवठा: वारंवार वीज कट आणि अविश्वसनीय पुरवठा.

• पर्यावरणीय परिणाम

  • हवा आणि पाणी प्रदूषण: औद्योगिकीकरण आणि वाहनांच्या उत्सर्जनामुळे.
  • वनतोड आणि हिरव्यागार जागांचे नुकसान: शहरी विस्तारामुळे.
  • हवामान बदल: शहरे अतिकठोर हवामानाच्या घटनांसाठी अधिक संवेदनशील आहेत.

• सामाजिक आणि आर्थिक असमानता

  • उत्पन्नातील असमानता: काहींसाठी उच्च उत्पन्न, इतरांसाठी अत्यंत गरिबी.
  • सेवांपर्यंत प्रवेश: शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि रोजगारापर्यंत प्रवेशातील असमानता.

C. सरकारी उपक्रम आणि धोरणे

D. स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्त्वाच्या तारखा आणि तथ्ये

• भारतातील शहरी लोकसंख्या २०२० मध्ये ४०० दशलक्ष ओलांडली.
• भारतातील शहरीकरणाचा दर सुमारे ३०% आहे (२०२०).
• २०५० पर्यंत जगातील ६८% लोकसंख्या शहरी भागात राहील.
• धारावी ही आशियातील सर्वात मोठी झोपडपट्टी आहे.
• स्मार्ट सिटी मिशन २०१५ मध्ये सुरू करण्यात आले.
• AMRUT २०१५ मध्ये सुरू करण्यात आले.
• PMAY २०१९ मध्ये सुरू करण्यात आले.
• भारतातील झोपडपट्टीतील लोकसंख्या अंदाजे १८० दशलक्ष आहे.

E. ग्रामीण आणि शहरी वसाहतीतील फरक

F. SSC, RRB परीक्षांसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• शहरीकरण हा भारतातील एक प्रमुख कल आहे.
• झोपडपट्टीचा विकास ही भारतीय शहरांमधील एक महत्त्वाची समस्या आहे.
• शहरी विकासासाठी स्मार्ट सिटी मिशन हा एक प्रमुख सरकारी उपक्रम आहे.
• AMRUT आणि PMAY ही शहरी पायाभूत सुविधा आणि गृहनिर्माणासाठीची प्रमुख योजना आहेत.
• धारावी हे भारतातील मोठ्या झोपडपट्टीचे एक सुप्रसिद्ध उदाहरण आहे.
• शहरीकरणामुळे विविध सामाजिक-आर्थिक आणि पर्यावरणीय आव्हाने निर्माण होतात.