भारतीय शिल्पकला
1. परिचय
भारतीय शिल्पकला—दगड, कांस्य, स्टुको, टेराकोटा आणि लाकूड—५,००० वर्षांचा कालावधी व्यापते. ती धर्म, राजकारण आणि व्यापारापासून अविभाज्य आहे; प्रत्येक राजवंशाने आपली स्वतःची “शैली” जोडली. हडप्पन काळातील कांस्य नर्तकीपासून ते ३० मीटर उंच सरदार पटेल यांच्या ‘स्टॅच्यू ऑफ युनिटी’ (२०१८) पर्यंत, भारताकडे जगातील सर्वात मोठा एकाच खडकातून कोरलेल्या शिल्पांचा संग्रह आहे.
2. कालक्रमानुसार महत्त्वाची ठिकाणे
| वर्ष / शतक | घटना / स्मारक | ठिकाण | साहित्य | टिप्पणी |
|---|---|---|---|---|
| २५०० BCE | कांस्य नर्तकी | मोहें-जो-दारो | लॉस्ट-वॅक्स कांस्य | पहिले धातूचे शिल्प |
| ३री शतक BCE | सिंह-शीर्ष, अशोकाचे स्तंभ | सारनाथ | पॉलिश केलेला वाळूचा दगड | भारताचे राष्ट्रीय प्रतीक |
| २री–१ली शतक BCE | महान स्तूपाचे तोरण | सांची | दगड | सर्वात प्राचीन कथात्मक उच्चखोदकाम |
| १ली शतक CE | गांधार बुद्ध | पेशावर खोरे | राखाडी शिस्ट | ग्रीको-रोमन पोशाख |
| २री शतक CE | मथुरा बुद्ध | मथुरा | लाल-ठिपके असलेला वाळूचा दगड | पहिली भारतीय बुद्ध प्रतिमा |
| ७वी शतक | पल्लव “रथ” | महाबळीपूर | ग्रॅनाइट | एकाच खडकातून कोरलेले मंदिर |
| ८वी शतक | कैलास मंदिर | एलोरा | चारणांद्री टेकडी (एकच खडक) | सर्वात मोठे एकाच खडकातून कोरलेले स्मारक |
| १०वी–११वी शतक | चोळ कांस्य | तंजावूर | पंचलोह (५-धातू) | १.२ मी नटराज मूर्ती |
| ११वी शतक | गंगैकोंडचोळपुरम | तामिळनाडू | दगड | ४ मी उंच लिंग |
| १३वी शतक | सूर्यमंदिर कोणार्क | ओडिशा | क्लोराईट | १२ जोड्या मोठ्या दगडी चाके |
| १५वी शतक | विजयनगर “हंपी” | कर्नाटक | ग्रॅनाइट | ६.७ मी गोम्मटेश्वर (श्रवणबेळगोळ) |
| २०१८ | स्टॅच्यू ऑफ युनिटी | गुजरात | कांस्य-मढवलेला काँक्रीट | १८२ मी (जगातील सर्वात उंच) |
3. प्रमुख शाळा आणि उपशाळा
| शाळा | कालावधी | केंद्र | मुख्य वैशिष्ट्ये |
|---|---|---|---|
| मौर्य | ३री शतक BCE | पाटलिपुत्र, सारनाथ | पॉलिश केलेला वाळूचा दगड, प्राणी शीर्षे |
| शुंग-सातवाहन | २री–१ली शतक BCE | भरहुत, सांची, अमरावती | कथात्मक कुंपण, तोरण उच्चखोदकाम |
| गांधार | १ली–५वी शतक CE | तक्षशिला, पेशावर | ग्रीको-रोमन सळके, लहरीदार केस, निळसर-राखाडी शिस्ट |
| मथुरा | १ली–६वी शतक CE | मथुरा, गोवर्धन | स्थानिक ठसठशीत वैशिष्ट्ये, लाल वाळूचा दगड |
| गुप्त | ४थी–६वी शतक CE | सारनाथ, अजिंठा | “शास्त्रीय” शांतता, पारदर्शक पोशाख, प्रभामंडळ |
| पल्लव | ६वी–९वी शतक | मामल्लपुरम | खडकात कोरलेले “रथ”, सिंह आणि नंदी |
| चालुक्य | ७वी–८वी शतक | बदामी, पट्टदकल | उत्तर-दक्षिण संमिश्रण, लेणी शिल्पे |
| राष्ट्रकूट | ८वी–१०वी शतक | एलोरा, एलिफंटा | भव्य पट्टिका—त्रिमूर्ती ६ मी उंच |
| चोळ | ९वी–१३वी शतक | तंजावूर, गंगैकोंड | लॉस्ट-वॅक्स कांस्य, उच्चखोद मूर्ती |
| होयसळ | ११वी–१४वी शतक | बेळूर-हळेबीड | सोप-स्टोन, अतिसूक्ष्म तपशील, ताराकृती मंदिरे |
| विजयनगर | १४वी–१६वी शतक | हंपी | एकाच खडकातील लक्ष्मी-नरसिंह ६.७ मी |
| ओडिशा/ कलिंग | ७वी–१३वी शतक | भुवनेश्वर, पुरी, कोणार्क | रेखा देउळ, भरभराटीच्या अलस-कन्या |
| पाल-सेन | ८वी–१२वी शतक | बिहार-बंगाल | कांस्य आणि काळा दगड, सूक्ष्म प्रतिमाशास्त्र |
| चंदेल | १०वी–११वी शतक | खजुराहो | अश्लील नागर शैली, वाळूचा दगड |
| मुघल | १६वी–१८वी शतक | आग्रा, फतेहपूर सिक्री | पिएत्रा-दुरा, संगमरवरी जडाव, फुलांची नक्षी |
| आधुनिक | २०वी–२१वी शतक | संपूर्ण भारत | काँक्रीट, स्टील; उदा. रामकिंकर बैज, पिलू पोचखानवाला |
4. साहित्य आणि तंत्र शब्दकोष
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| स्टीटाइट / सोप-स्टोन | मऊ मॅग्नेशियम दगड, होयसळांना आवडता |
| पंचलोह | ५-धातूंची मिश्रधातू (Cu, Au, Ag, Pb, Zn) चोळ मूर्तींसाठी |
| लॉस्ट-वॅक्स (सिरे-पेर्दु) | मेणात मूर्ती → चिकणमातीचे साचे → मेण वितळवा → कांस्य ओतणे |
| पॉलिशिंग | मौर्य काळातील आरशासारखी चमक दीर्घकाळ घासून |
| रेखा देउळ | वक्राकार शिखर—ओडिशा मंदिरे |
| वेसर | मिश्रित नागर-द्रविड शैली (चालुक्य) |
5. प्रतिमाशास्त्रीय मुद्रा आणि चिन्हे (द्रुत सारणी)
| मुद्रा | हाताची मुद्रा | कोठे दिसते |
|---|---|---|
| धर्मचक्र | दोन्ही हात छातीसमोर | सारनाथ बुद्ध |
| अभय | उजवा हात वर | उभा बुद्ध |
| वरद | हात खाली, तळवा बाहेर | बोधिसत्त्व / लज्जा-गौरी |
| त्रिभंग | तीन वळणांची मुद्रा | कृष्ण, चोळ नटराज |
6. भारतातील युनेस्को जागतिक वारसा शिल्पे (निवड)
- महाबळीपूर स्मारके (१९८४)
- खजुराहो मंदिरे (१९८६)
- एलिफंटा लेणी (१९८७)
- एलोरा लेणी (१९८३)
- सूर्यमंदिर कोणार्क (१९८४)
- महान जिवंत चोळ मंदिरे (बृहदीश्वर १९८७)
7. द्रुत पुनरावलोकन बुलेट्स
- भारताचे पहिले कांस्य शिल्प → २५०० BCE मोहें-जो-दारो नर्तकी (१०.८ सेमी).
- अशोकाचा एकमेव स्तंभ ज्याचे प्राणी शीर्ष मूळ ठिकाणी आहे → लौरिया नंदनगढ (बिहार).
- सांची स्तूपांची उभारणी अशोकाने केली पण तोरण सातवाहनांनी जोडले.
- गांधार बुद्धांवर अपोलोसारखे केस आणि लहरीदार पोशाख दिसतात; मथुरा बुद्धांवर पारदर्शक संघाटी दिसते.
- गुप्त काल = भारतीय शिल्पकलेचा “शास्त्रीय युग”; सारनाथ बुद्ध = प्रतिनिधीक.
- सर्वात मोठे एकाच खडकात कोरलेले मंदिर → कैलास, एलोरा; वरपासून खाली कोरलेले, ७वी शतक.
- पल्लव “अर्जुनाची तपश्चर्या” उच्चखोदकाम → २९ × १३ मी, महाबळीपूर.
- चोळ लॉस्ट-वॅक्स नटराज → जिनिव्हा येथील CERN चे प्रतीक.
- होयसळ मंदिरे जगती (प्लॅटफॉर्म) वर बांधलेली असून त्यावर १६,००० शिल्पे आहेत (बेळूर).
- कोणार्क चाक → १२ जोड्या, ३ मी व्यास, सूर्यघड्याळ म्हणून काम करतात.
- खजुराहो चंदेल राजा यशोवर्मनाने बांधले; मूळ ८५, आता २५ शिल्लक.
- गंगैकोंडचोळपुरम लिंग → ४ मी, ८ हत्तींकडून पाणी ओतले तर शिखराला पोहोचते.
- स्टॅच्यू ऑफ युनिटी → १८२ मी; राम व्ही. सुतार यांनी डिझाइन केले; कांस्य आवरण १,७०० टन.
- भारतातील पहिला शिल्प उद्यान मेट्रोमध्ये → एमजी रोड, गुरगाव (२०१७).
8. द्रुत संदर्भ सारणी – शासक आणि त्यांची वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्पे
| राजवंश / शासक | काम | ठिकाण | सध्याची स्थिती |
|---|---|---|---|
| अशोक | सिंह-शीर्ष | सारनाथ | राष्ट्रीय प्रतीक |
| पुष्यमित्र शुंग | भरहुत स्तूप कुंपण | मध्य प्रदेश | भारतीय संग्रहालय कोलकाता |
| रुद्रदामन (शक) | सुदर्शन तलाव शिलालेख | जुनागढ | खडक शिलालेख |
| नरसिंहवर्मन-पहिला | पंच रथ | महाबळीपूर | युनेस्को स्थळ |
| राजा राजा चोळ | बृहदीश्वर मंदिर आणि ८० किलो नटराज | तंजावूर | युनेस्को स्थळ |
| विष्णुवर्धन होयसळ | चेन्नकेशव मंदिर | बेळूर | संरक्षित ASI |
| नरसिंहदेव-पहिला | कोणार्क सूर्यमंदिर | ओडिशा | युनेस्को स्थळ |
| चंदेल यशोवर्मन | लक्ष्मण मंदिर | खजुराहो | युनेस्को स्थळ |
9. रेल्वे परीक्षांसाठी बहुपर्यायी प्रश्न
प्र१. सिंधू खोऱ्यातील नर्तकी कांस्य कोठे सापडली?
a) हडप्पा b) लोथल c) मोहें-जो-दारो d) कालीबंगा
उत्तर. c
प्र२. भारताचे राष्ट्रीय प्रतीक कोणत्या स्तंभावरून घेतले आहे?
a) सांची b) लौरिया नंदनगढ c) रामपुरवा d) सारनाथ
उत्तर. d
प्र३. सांची स्तूपाला दगडी तोरण कोणत्या राजवंशाने जोडले?
a) मौर्य b) शुंग c) गुप्त d) सातवाहन
उत्तर. d
प्र४. गांधार शाळेने प्रामुख्याने कोणता दगड वापरला?
a) संगमरवर b) लाल वाळूचा दगड c) राखाडी शिस्ट d) बसाल्ट
उत्तर. c
प्र५. मानवी रूपातील बुद्धाच्या पहिल्या प्रतिमा कोणत्या काळात दिसू लागल्या?
a) ३री शतक BCE b) १ली–२री शतक CE c) ५वी शतक CE d) ७वी शतक CE
उत्तर. b
प्र६. “सारनाथ शाळा” कोणत्या राजवंशाशी संबंधित आहे?
a) मौर्य b) गुप्त c) चोळ d) पल्लव
उत्तर. b
प्र७. एलोरा येथील कैलास मंदिर कोणत्या राजवंशाच्या काळात बांधले गेले?
a) चालुक्य b) राष्ट्रकूट c) पल्लव d) चोळ
उत्तर. b
प्र८. बृहदीश्वर मंदिर कोणत्या चोळ राजाने बांधले?
a) राजा राजा पहिला b) राजेंद्र पहिला c) करिकाळ d) कुलोत्तुंग
उत्तर. a
प्र९. कोणार्क सूर्यमंदिर कोणी बांधले?
a) कपिलेंद्र b) नरसिंहदेव-पहिला c) प्रतापरुद्र d) अनंतवर्मन
उत्तर. b
प्र१०. प्रसिद्ध अश्लील शिल्पे कोठे आढळतात?
a) हळेबीड b) खजुराहो c) भुवनेश्वर d) ऐहोळे
उत्तर. b
प्र११. एकाच खडकातील गोम्मटेश्वर मूर्ती कोठे आहे?
a) कारकाळ b) श्रवणबेळगोळ c) बदामी d) ऐहोळे
उत्तर. b
प्र१२. स्टॅच्यू ऑफ युनिटीची उंची किती आहे?
a) १२० मी b) १५३ मी c) १८२ मी d) २०८ मी
उत्तर. c
प्र१३. पंचलोह मूर्ती प्रामुख्याने कोणत्या राजवंशाशी संबंधित आहेत?
a) पाल b) चोळ c) विजयनगर d) चालुक्य
उत्तर. b
प्र१४. चोळ कांस्य मूर्तींसाठी कोणते तंत्र वापरले जाते?
a) हातोड्याने ठोकणे b) लॉस्ट-वॅक्स c) कोरणे d) टेराकोटा भाजणे
उत्तर. b
प्र१५. भारतातील सर्वात मोठे उच्चखोदकाम (अर्जुनाची तपश्चर्या) कोठे आहे?
a) एलिफंटा b) महाबळीपूर c) एलोरा d) अजिंठा
उत्तर. b
प्र१६. “त्रिमूर्ती” तीन तोंडांचे शिल्प कोठे आहे?
a) अजिंठा b) एलोरा c) एलिफंटा d) कान्हेरी
उत्तर. c
प्र१७. गांधार शिल्पांमध्ये कोणते साहित्य वापरले जात नाही?
a) स्टुको b) राखाडी शिस्ट c) लाल वाळूचा दगड d) टेराकोटा
उत्तर. c
प्र१८. होयसळ मंदिरे प्रामुख्याने कोणत्या दगडातून बांधली आहेत?
a) ग्रॅनाइट b) सोप-स्टोन c) संगमरवर d) बसाल्ट
उत्तर. b
प्र१९. गंगैकोंडचोळपुरम मंदिर कोणी बांधले?
a) राजा राजा पहिला b) राजेंद्र पहिला c) आदित्य पहिला d) कुलोत्तुंग पहिला
उत्तर. b
प्र२०. राणकपूर जैन शिल्प संकुल कोणत्या राज्यात आहे?
a) गुजरात b) राजस्थान c) मध्य प्रदेश d) महाराष्ट्र
उत्तर. b
शेवटच्या दिवसाच्या तयारीसाठी द्रुत बुलेट्स आणि सारण्यांचा सतत पुनरावलोकन करा; त्यात २०१६ पासून विचारलेल्या RRB G.K. च्या ८० % प्रश्नांचा समावेश आहे.
BETA
