1. महागाई म्हणजे काय?

• व्याख्या: वस्तू आणि सेवांच्या सामान्य किंमत पातळीत सतत वाढ, ज्यामुळे खरेदी क्षमता कमी होते.
• मोजण्याचे साधन: ग्राहक किंमत निर्देशांक (CPI), थोक किंमत निर्देशांक (WPI), सकल देशांतर्गत उत्पादन-डिफ्लेटर.
• महागाई दराचे सूत्र:
  (Current Index – Previous Index) ÷ Previous Index × 100

2. महागाईचे प्रकार

3. भारतातील प्रमुख किंमत निर्देशांक

4. महागाई लक्ष्यीकरण चौकट

• लवचिक महागाई लक्ष्यीकरण (FIT) स्वीकारले २० फेब्रुवारी २०१५ (RBI-भारत सरकार करार).
• प्रभावी: ५ ऑगस्ट २०१६ (दुरुस्त RBI कायदा, कलम ४५ZB).
• लक्ष्य: ४ % CPI-संयुक्त ± २ % बँड (२–६ %).
• दर ५ वर्षांनी पुनरावलोकन; सध्याचा कालावधी २०२१-२६.
• मौद्रिक धोरण समिती (MPC): ६ सदस्य; ३ RBI कडून, ३ भारत सरकार नामनिर्देशित; भेटतात दरवर्षी किमान ४ वेळा.

5. ऐतिहासिक महागाई टप्पे

6. मोजणी संस्था आणि वारंवारता

7. महागाई नियंत्रण साधने

8. महत्त्वाच्या समित्या

9. एक-ओळीत पुनरावलोकन तथ्ये

• भारताने २०१४ मध्ये WPI-लक्ष्यीकरण सोडले.
• CPI आधार वर्ष २०१२ ने २०१० ची जागा घेतली; WPI आधार २०११-१२ ने २००४-०५ ची जागा घेतली.
• CPI मध्ये सर्वाधिक वजन: अन्न आणि पेय (४५.८६ %).
• WPI मध्ये सर्वाधिक वजन: उत्पादित वस्तू (६४.२३ %).
• RBI “महागाई अपेक्षा सर्वेक्षण” त्रैमासिक प्रकाशित करते.
• कोर महागाई = CPI वजा अन्न आणि इंधन.
• अपस्फीती म्हणजे नकारात्मक महागाई; महागाईत घट म्हणजे महागाईत घट होणे.
• स्थिरमहागाई = उच्च महागाई + उच्च बेरोजगारी + कमी वाढ.
• फिलिप्स वक्र महागाई आणि बेरोजगारी यांचा व्यस्त संबंध दर्शवते.
• मौद्रिक धोरण चौकट करार दर ५ वर्षांनी पुनरावलोकन केला जातो.

10. द्रुत-संदर्भ सारणी: CPI vs WPI

सराव बहुपर्यायी प्रश्न (रेल्वे परीक्षा स्तर)

1. भारतातील महागाई लक्ष्यीकरणासाठी RBI कोणता निर्देशांक वापरते?
   A. WPI B. CPI-संयुक्त C. GDP डिफ्लेटर D. CPI-IW

   उत्तर

   B

2. भारतातील सध्याचे महागाई लक्ष्य बँड आहे:
   A. २–४ % B. २–६ % C. ४–६ % D. ३–५ %

   उत्तर

   B

3. CPI-संयुक्त चे आधार वर्ष आहे:
   A. २००४-०५ B. २०१० C. २०१२ D. २०११-१२

   उत्तर

   C

4. मौद्रिक धोरण समितीचे अध्यक्ष कोण असतात?
   A. अर्थमंत्री B. RBI गव्हर्नर C. मुख्य आर्थिक सल्लागार D. पंतप्रधान

   उत्तर

   B

5. RBI साठी महागाई लक्ष्यीकरण कायदेशीर बंधनकारक झाले:
   A. २०१४ B. २०१५ C. २०१६ D. २०१८

   उत्तर

   C

6. WPI मध्ये सर्वाधिक वजन कोणत्या गटाचे आहे?
   A. प्राथमिक वस्तू B. इंधन C. उत्पादित वस्तू D. सेवा

   उत्तर

   C

7. WPI प्रकाशित करणारी संस्था आहे:
   A. CSO B. NSSO C. OEA (DPIIT) D. NITI आयोग

   उत्तर

   C

8. खालीलपैकी कोणते महागाई नियंत्रणाचे मौद्रिक साधन नाही?
   A. रेपो वाढ B. CRR वाढ C. OMO विक्री D. MSP वाढवणे

   उत्तर

   D

9. उर्जित पटेल समितीने कोणता निर्देशांक लक्ष्य करण्याची शिफारस केली?
   A. WPI B. GDP डिफ्लेटर C. CPI D. कोर WPI

   उत्तर

   C

10. भारताने अतिमहागाई (>२० %) कोणत्या वर्षी अनुभवली?
    A. १९६७ B. १९७४-७५ C. १९९१ D. २००८

    उत्तर

    B

11. कोर महागाईमध्ये वगळले जाते:
    A. अन्न आणि इंधन B. कपडे C. निवास D. सेवा

    उत्तर

    A

12. सध्याचा पाच-वर्षीय FIT कालावधी संपतो:
    A. २०२५ B. २०२६ C. २०२७ D. २०३०

    उत्तर

    B

13. कोणते विधान बरोबर आहे?
    A. WPI मध्ये सेवा समाविष्ट आहेत B. CPI DPIIT द्वारे मासिक प्रकाशित केला जातो
    C. RBI लक्ष्यासाठी CPI वापरते D. WPI चे आधार वर्ष २०१२ आहे

    उत्तर

    C

14. स्थिरमहागाईचे वैशिष्ट्य आहे:
    A. उच्च वाढ, कमी महागाई B. उच्च महागाई, उच्च बेरोजगारी
    C. कमी महागाई, कमी वाढ D. नकारात्मक महागाई

    उत्तर

    B

15. CPI-संयुक्त मध्ये अन्नाचे वजन अंदाजे आहे:
    A. ३५ % B. ४० % C. ४६ % D. ५५ %

    उत्तर

    C

16. ४ % महागाई लक्ष्य सुचवणारी पहिली अधिकृत समिती होती:
    A. रंगराजन B. चक्रवर्ती C. नरसिंहम D. पटेल

    उत्तर

    B

17. जेव्हा महागाई नकारात्मक असते तेव्हा त्याला म्हणतात:
    A. महागाईत घट B. अपस्फीती C. स्थिरमहागाई D. अतिमहागाई

    उत्तर

    B

18. खालीलपैकी कोणते महागाई कमी करण्याचे राजकोषीय उपाय आहे?
    A. उत्पादन शुल्कात कपात B. रेपो दरात कपात C. OMO खरेदी D. SLR कपात

    उत्तर

    A

19. मौद्रिक धोरण समिती किमान भेटते:
    A. २ वेळा B. ४ वेळा C. ६ वेळा D. १२ वेळा

    उत्तर

    B

20. नुकतेच प्रकाशित CPI (डिसेंबर २०२३) अंदाजे होता:
    A. ३.२ % B. ४.२५ % C. ५.५ % D. ७.१ %

    उत्तर

    B

पुनरावलोकन करा → आठवा → पुन्हा प्रयत्न करा. तुमच्या रेल्वे परीक्षेसाठी शुभेच्छा!