भारत रत्न – भारताचा मौल्यवान रत्न

१. भारत रत्न म्हणजे काय?

• भारत गणराज्याचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार.
• स्थापना: २ जानेवारी १९५४.
• संविधानाचा कलम १८(१) → “राज्याद्वारे कोणतीही पदवी प्रदान केली जाणार नाही” → म्हणून ती पदवी नसून एक पदक आणि सन्मान आहे.
• आकृती: पिंपळाच्या पानाच्या आकाराचे कांस्य पदक, ५.८ सेमी व्यास, ३.२ मिमी जाडी.
• अग्रभाग: सूर्यकिरणांचा नमुना आणि देवनागरीत “भारत रत्न”.
• पृष्ठभाग: राज्यचिन्ह आणि बोधवाक्य “सत्यमेव जयते”.
• फीत: ३२ मिमी पांढरी फीत आणि ६ मिमी मध्यभागी पांढरी पट्टी (रंगीत पट्टी नाही).

२. पात्रता आणि निकष

• वंश, व्यवसाय, पद किंवा लिंग याचा भेद न करता सर्व व्यक्तींसाठी खुला.
• रोख अनुदान नाही, जमीन नाही, सुविधा नाहीत—फक्त राष्ट्रपतींनी सही केलेले सनद (प्रमाणपत्र).
• दरवर्षी कमाल ३ पुरस्कार (२०१५ पासून).
• मरणोत्तर पुरस्कार दिला जाऊ शकतो (१९५५ पासून).
• अनागरिक: फक्त मदर टेरेसा (१९८०) आणि नेल्सन मंडेला (१९९०) हे नैसर्गिक नागरिक आहेत; खान अब्दुल गफार खान (१९८७) हे एकमेव भारतीय नसलेले नागरिक आहेत.

३. निवड प्रक्रिया

• पंतप्रधान राष्ट्रपतींना शिफारस करतात.
• जनतेकडून कोणतीही औपचारिक लेखी नामांकने नाहीत.

४. कालक्रमानुसार प्रथम

५. श्रेणीनुसार यादी (१९५४-२०२४)

६. एकाच वर्षी एकापेक्षा जास्त प्राप्तकर्ते

७. द्रुत-संदर्भ सारणी (वर्णक्रमानुसार)

८. एक-ओळीत पुनरावलोकन तथ्ये

• भारत रत्नाची स्थापना २ जानेवारी १९५४ रोजी डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी केली.
• प्रथम त्रयी: राजाजी, राधाकृष्णन, रमण.
• एकमेव भारतीय नसलेले: खान अब्दुल गफार खान (१९८७).
• प्रथम क्रीडापटू आणि सर्वात तरुण: सचिन तेंडुलकर, २०१४, वय ४१.
• प्रथम गायिका: एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी (१९९८).
• प्रथम शिक्षणतज्ज्ञ: धोंडो केशव कर्वे (१९५८).
• प्रथम वैज्ञानिक: सी. व्ही. रमण (१९५४).
• प्रथम उद्योगपती: जे. आर. डी. टाटा (१९९२).
• प्रथम पत्रकार: एम. जी. रामचंद्रन (१९८८).
• कोणतेही आर्थिक अनुदान नाही—फक्त पदक आणि प्रमाणपत्र.
• दरवर्षी कमाल ३ नियम २०१५ पासून.
• २०२४ मध्ये ५ पुरस्कार—एका वर्षातील सर्वाधिक.
• कलम १८(१) हे त्याला “पदवी” होण्यापासून रोखते.
• फीत साधी पांढरी आहे—रंगीत पट्टी नाही.
• पदक सोन्याचे नाही—ते प्लॅटिनम-टोनसह कांस्याचे आहे.

रेल्वे परीक्षांसाठी बहुपर्यायी प्रश्न

पुनरावलोकन करा → लक्षात ठेवा → रेल्वे परीक्षा उत्तीर्ण करा!