ભારતના વડાપ્રધાનો
મુખ્ય ખ્યાલો
| # | ખ્યાલ | સમજૂતી |
|---|---|---|
| 1 | પ્રથમ વડાપ્રધાન | જવાહરલાલ નેહરુ (15 ઓગસ્ટ 1947 – 27 મે 1964) – સૌથી લાંબા સમય સુધી સેવા આપનાર (17 વર્ષ). |
| 2 | એકમાત્ર મહિલા વડાપ્રધાન | ઇંદિરા ગાંધી (1966-77 અને 1980-84) – ભારતના પ્રથમ મહિલા વડાપ્રધાન. |
| 3 | વડાપ્રધાન વિરુદ્ધ રાષ્ટ્રપતિ | વડાપ્રધાન સરકારના વડા હોય છે; રાષ્ટ્રપતિ સાંવિધાનિક વડા હોય છે. |
| 4 | નિમણૂંક | વડાપ્રધાનની નિમણૂંક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે; તે લોકસભામાં બહુમતી પક્ષ/યુતિના નેતા હોવા જોઈએ. |
| 5 | શપથ | વડાપ્રધાન રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ કાર્યાલય અને ગુપ્તતાનો શપથ લે છે. |
| 6 | અનુચ્છેદ 75 | વડાપ્રધાનના નેતૃત્વ હેઠળના મંત્રીપરિષદની નિમણૂંક, કાર્યકાળ અને સામૂહિક જવાબદારી માટેની જોગવાઈઓ ધરાવે છે. |
| 7 | સૌથી ટૂંકો કાર્યકાળ | અટલ બિહારી વાજપેયી (13 દિવસ, મે 1996). |
| 8 | બિન-કોંગ્રેસ વડાપ્રધાન | મોરારજી દેસાઈ (પ્રથમ બિન-કોંગ્રેસ વડાપ્રધાન, 1977-79, જનતા પાર્ટી). |
15 અભ્યાસ બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો
-
સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન કોણ હતા? A) સરદાર પટેલ
B) સી. રાજગોપાલાચારી
C) જવાહરલાલ નેહરુ
D) બી. આર. આંબેડકર
જવાબ: C) જવાહરલાલ નેહરુ
ઉકેલ: નેહરુએ 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ શપથ લીધા હતા.
શૉર્ટકટ: “નેહરુ = 15-8-47” (તારીખ-મેચ).
ખ્યાલ ટૅગ: પ્રથમ વડાપ્રધાન -
કાર્યાલયમાં રહેતા ભારત રત્નથી સન્માનિત થનાર એકમાત્ર વડાપ્રધાન હતા: A) ઇંદિરા ગાંધી
B) લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી
C) અટલ બિહારી વાજપેયી
D) રાજીવ ગાંધી
જવાબ: A) ઇંદિરા ગાંધી (1971)
ઉકેલ: તેમના બીજા કાર્યકાળ દરમિયાન એનાયત કરવામાં આવ્યું.
શૉર્ટકટ: “ઇજી = બીઆર-71” (ઇંદિરા ગાંધી, ભારત રત્ન 1971).
ખ્યાલ ટૅગ: પુરસ્કારો -
તાશકંદ ખાતે લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીના અવસાન પછી કોણ વડાપ્રધાન તરીકે સફળ થયા? A) ગુલઝારીલાલ નંદા
B) ઇંદિરા ગાંધી
C) મોરારજી દેસાઈ
D) ચરણ સિંહ
જવાબ: B) ઇંદિરા ગાંધી
ઉકેલ: 24 જાન્યુઆરી 1966ના રોજ શપથ લીધા.
શૉર્ટકટ: “શાસ્ત્રી-66 → ઇંદિરા-66” (સમાન વર્ષ સ્વિચ).
ખ્યાલ ટૅગ: ઉત્તરાધિકાર -
ભારતના પ્રથમ બિન-કોંગ્રેસ વડાપ્રધાન હતા: A) મોરારજી દેસાઈ
B) વી. પી. સિંહ
C) ચંદ્રશેખર
D) એચ. ડી. દેવેગૌડા
જવાબ: A) મોરારજી દેસાઈ
ઉકેલ: જનતા પાર્ટી સરકારના નેતા (1977-79).
શૉર્ટકટ: “મોરારજી = જનતા = 1977” (કોંગ્રેસનો પ્રથમ વિરામ).
ખ્યાલ ટૅગ: પક્ષ પરિવર્તન -
સૌથી ટૂંકા ગાળા (13 દિવસ) માટે વડાપ્રધાન તરીકે કોણ હતા? A) ચંદ્રશેખર
B) અટલ બિહારી વાજપેયી
C) દેવેગૌડા
D) આઈ. કે. ગુજરાલ
જવાબ: B) અટલ બિહારી વાજપેયી
ઉકેલ: મે 1996, બહુમતી સાબિત કરી શક્યા નહીં.
શૉર્ટકટ: “13-દિવસ વાજપેયી” (તુકબંધી).
ખ્યાલ ટૅગ: સૌથી ટૂંકો કાર્યકાળ -
અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ ગુમાવ્યા પછી રાજીનામું આપનાર પ્રથમ વડાપ્રધાન હતા: A) વી. પી. સિંહ
B) મોરારજી દેસાઈ
C) અટલ બિહારી વાજપેયી
D) એચ. ડી. દેવેગૌડા
જવાબ: B) મોરારજી દેસાઈ
ઉકેલ: જુલાઈ 1979; મત પહેલાં રાજીનામું આપ્યું.
શૉર્ટકટ: “મોરારજી = રાજીનામું આપનાર પ્રથમ” (વિકલ્પોમાં મૂળાક્ષર પ્રથમ).
ખ્યાલ ટૅગ: અવિશ્વાસ -
1971નું ભારત-પાક યુદ્ધ, જેણે બાંગ્લાદેશનું સર્જન કર્યું, તે દરમિયાન વડાપ્રધાન કોણ હતા? A) લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી
B) ઇંદિરા ગાંધી
C) રાજીવ ગાંધી
D) મોરારજી દેસાઈ
જવાબ: B) ઇંદિરા ગાંધી
ઉકેલ: ડિસેમ્બર 1971માં વિજય.
શૉર્ટકટ: “ઇજી-71 = બાંગ્લાદેશ” (સમાન વર્ષ).
ખ્યાલ ટૅગ: યુદ્ધ અને વડાપ્રધાન -
1960ના દાયકામાં “હરિત ક્રાંતિ” કાર્યક્રમ શરૂ કરનાર વડાપ્રધાન: A) નેહરુ
B) શાસ્ત્રી
C) ઇંદિરા ગાંધી
D) રાજીવ ગાંધી
જવાબ: B) લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી
ઉકેલ: “જય જવાન જય કિસાન”નું નારું આપ્યું.
શૉર્ટકટ: “શાસ્ત્રી = કિસાન” (કિસાન સાથે જોડાણ).
ખ્યાલ ટૅગ: યોજનાઓ -
1989-90ની રાષ્ટ્રીય મોરચા સરકારના વડા કોણ હતા? A) વી. પી. સિંહ
B) ચંદ્રશેખર
C) દેવેગૌડા
D) આઈ. કે. ગુજરાલ
જવાબ: A) વી. પી. સિંહ
ઉકેલ: મંડલ કમિશન અહેવાલ અમલમાં મૂક્યો.
શૉર્ટકટ: “વીપી = મંડલ-89” (વીપી અને વર્ષ).
ખ્યાલ ટૅગ: યુતિ યુગ -
સ્વતંત્રતા પછી (1949) જન્મેલા પ્રથમ વડાપ્રધાન છે: A) મનમોહન સિંહ
B) નરેન્દ્ર મોદી
C) રાજીવ ગાંધી
D) એચ. ડી. દેવેગૌડા
જવાબ: B) નરેન્દ્ર મોદી (જ. 17 સપ્ટેમ્બર 1950)
ઉકેલ: યાદીમાં 1947 પછી જન્મેલા એકમાત્ર.
શૉર્ટકટ: “મોદી-50” (50 યાદ રાખો).
ખ્યાલ ટૅગ: જન્મ વર્ષ -
બે વાર ટૂંકા ગાળા માટે (1964 અને 1966) કાર્યકારી વડાપ્રધાન કોણ હતા? A) ગુલઝારીલાલ નંદા
B) ચરણ સિંહ
C) ચંદ્રશેખર
D) આઈ. કે. ગુજરાલ
જવાબ: A) ગુલઝારીલાલ નંદા
ઉકેલ: નેહરુ અને શાસ્ત્રીના અવસાન પછી.
શૉર્ટકટ: “નંદા = 2-વાર કાર્યકારી” (નંબર-2 માટે એન).
ખ્યાલ ટૅગ: કાર્યકારી વડાપ્રધાન -
“ગરીબી હટાઓ”નું નારું કોણે આપ્યું હતું? A) નેહરુ
B) ઇંદિરા ગાંધી
C) રાજીવ ગાંધી
D) વી. પી. સિંહ
જવાબ: B) ઇંદિરા ગાંધી (1971 ચૂંટણી)
ઉકેલ: ગરીબી ઉન્મૂલન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત.
શૉર્ટકટ: “ઇજી-71 = ગરીબી” (બંને માટે જી).
ખ્યાલ ટૅગ: નારાં -
કયા વડાપ્રધાને 1991ના આર્થિક ઉદારીકરણના બજેટને વિત્ત મંત્રી તરીકે આગળ ધપાવ્યું હતું? A) પી. વી. નરસિંહ રાવ
B) મનમોહન સિંહ
C) અટલ બિહારી વાજપેયી
D) આઈ. કે. ગુજરાલ
જવાબ: A) પી. વી. નરસિંહ રાવ
ઉકેલ: વડાપ્રધાન 1991-96; વિત્ત મંત્રીની ભૂમિકા પ્રતિનિધિત્વમાં આપી પણ તેમના નેતૃત્વ હેઠળ સુધારાઓ.
શૉર્ટકટ: “રાવ = સુધારો-91” (આર-આર).
ખ્યાલ ટૅગ: આર્થિક સુધારો -
મે 1998માં ભારતે પોખરણ-II પરમાણુ પરીક્ષણો કર્યા ત્યારે વડાપ્રધાન કોણ હતા? A) દેવેગૌડા
B) આઈ. કે. ગુજરાલ
C) અટલ બિહારી વાજપેયી
D) મનમોહન સિંહ
જવાબ: C) અટલ બિહારી વાજપેયી
ઉકેલ: 11-13 મે 1998.
શૉર્ટકટ: “વાજપેયી-98 = અણુ” (વી વિસ્ફોટની ફનલ જેવો દેખાય છે).
ખ્યાલ ટૅગ: પરમાણુ પરીક્ષણો -
ભારતના પ્રથમ શીખ વડાપ્રધાન: A) મનમોહન સિંહ
B) ચરણ સિંહ
C) આઈ. કે. ગુજરાલ
D) દેવેગૌડા
જવાબ: A) મનમોહન સિંહ (2004-14)
ઉકેલ: 10-વર્ષનો કાર્યકાળ.
શૉર્ટકટ: “એમ-સિંહ = શીખ” (સમાન શબ્દ મૂળ).
ખ્યાલ ટૅગ: ધર્મ
ઝડપી ટ્રિક્સ
| પરિસ્થિતિ | શૉર્ટકટ | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| પ્રથમ 5 વડાપ્રધાનો યાદ રાખવા | “એન-એસ-એન-આઈ-આર” | નેહરુ, શાસ્ત્રી, નંદા (કાર્યકારી), ઇંદિરા, રાજીવ |
| યુતિ યુગ ક્રમ (1989-99) | “વી-સી-વી-જી” | વી. પી. સિંહ → ચંદ્રશેખર → વાજપેયી → ગુજરાલ |
| પરમાણુ પરીક્ષણોના વર્ષો | “74-98” | 1974 (ઇંદિરા હેઠળ સ્માઇલિંગ બુદ્ધ), 1998 (વાજપેયી હેઠળ પોખરણ-II) |
| વડાપ્રધાનોને ભારત રત્ન | “એન-આઈ-આર-વી-એમ” | નેહરુ (1955), ઇંદિરા (1971), રાવ (મરણોત્તર), વાજપેયી (2015), મનમોહન (2021) |
| ટૂંકા/લાંબા | “13-17” | 13 દિવસ (વાજપેયી 1996), 17 વર્ષ (નેહરુ કુલ) |
ઝડપી સમીક્ષા
| મુદ્દો | વિગત |
|---|---|
| 1 | જવાહરલાલ નેહરુ – 1લા અને સૌથી લાંબા સમય સુધી (17 વર્ષ). |
| 2 | ગુલઝારીલાલ નંદા – એકમાત્ર બે વાર કાર્યકારી વડાપ્રધાન. |
| 3 | લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી – “જય જવાન જય કિસાન”; તાશકંદ ખાતે અવસાન. |
| 4 | ઇંદિરા ગાંધી – પ્રથમ મહિલા વડાપ્રધાન; કાર્યાલયમાં રહેતા ભારત રત્ન મેળવનાર પ્રથમ વડાપ્રધાન. |
| 5 | મોરારજી દેસાઈ – પ્રથમ બિન-કોંગ્રેસ વડાપ્રધાન; જન્મ 1896 (વડાપ્રધાન બનવા માટે સૌથી વધુ ઉંમરના). |
| 6 | રાજીવ ગાંધી – સૌથી યુવાન વડાપ્રધાન (40 વર્ષ); કમ્પ્યુટર અને ટેલિકોમ પુશ. |
| 7 | વી. પી. સિંહ – મંડલ કમિશન અમલીકરણ. |
| 8 | અટલ બિહારી વાજપેયી – ભાજપના પ્રથમ વડાપ્રધાન; 13-દિવસ, 13-મહિના અને સંપૂર્ણ કાર્યકાળની સેવા. |
| 9 | પી. વી. નરસિંહ રાવ – ભારતીય આર્થિક સુધારાઓના પિતા (1991). |
| 10 | નરેન્દ્ર મોદી – સ્વતંત્રતા પછી જન્મેલા પ્રથમ વડાપ્રધાન; જીએસટી, સ્વચ્છ ભારત શરૂ કર્યું. |