ચૂંટણી પંચ
મુખ્ય ખ્યાલો
| # | ખ્યાલ | સમજૂતી |
|---|---|---|
| 1 | સાંવિધાનિક સંસ્થા | ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ECI) એ કલમ 324 હેઠળ સ્થાપિત એક કાયમી અને સ્વતંત્ર સાંવિધાનિક સંસ્થા છે. |
| 2 | રચના | 1 મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) + 2 ચૂંટણી કમિશનર (ECs) ની નિમણૂંક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા; 6 વર્ષ અથવા 65 વર્ષની ઉંમર, જે પહેલાં આવે, તે સુધીનો નિયત કાર્યકાળ. |
| 3 | હટાવવું | CEC ને સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશની જેમ (કલમ 124) હટાવી શકાય – સંસદનો ઠરાવ; ECs ને CEC ની ભલામણ પર હટાવી શકાય. |
| 4 | પ્રથમ અને વર્તમાન | સુકુમાર સેન – પ્રથમ CEC (1950); રાજીવ કુમાર – વર્તમાન CEC (2023 થી). |
| 5 | ચિહ્નો આદેશ | ચૂંટણી ચિહ્નો (રિઝર્વેશન અને વિતરણ) આદેશ, 1968 – પક્ષના ચિહ્નોને રાષ્ટ્રીય/રાજ્ય/નોંધાયેલ-અમાન્ય તરીકે નક્કી કરે છે. |
| 6 | આદર્શ આચાર સંહિતા | ચૂંટણી તારીખો જાહેર થયાની ક્ષણથી અમલમાં આવે છે; ECI દ્વારા લાગુ પાડવામાં આવે છે, કાયદાકીય નહીં પરંતુ નૈતિક. |
| 7 | ઇવીએમ અને વીવીપીએટી | ઇવીએમનો પ્રથમ વખત 1982 (કેરળ)માં ઉપયોગ; વીવીપીએટી સ્લિપ 2019 થી બધા પીસીમાં ફરજિયાત; ‘SLU’ પ્રત્યેક AC માં 5 રેન્ડમ બૂથ ગણે છે. |
| 8 | 60:40 નિયમ | રાષ્ટ્રીય પક્ષ તરીકે માન્યતા માટે – 4 રાજ્યોમાં 6% મત + 4 લોકસભા સીટો અથવા 3 રાજ્યોમાંથી 2% લોકસભા સીટો (11); રાજ્ય પક્ષ – 6% મત + 1 સીટ અથવા LA માં 3% સીટો. |
15 અભ્યાસ બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો
-
ભારતીય ચૂંટણી પંચ એ __________ સંસ્થા છે. A. કાયદાકીય
B. સાંવિધાનિક
C. કાર્યકારી
D. સલાહકારી
જવાબ. B
કલમ 324 સીધી ECI ની રચના કરે છે; તેથી સાંવિધાનિક.
યુક્તિ: “324 = C for Constitution & Commission”.
ટેગ: સાંવિધાનિક સ્થિતિ -
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની નિમણૂંક કોણ કરે છે? A. વડા પ્રધાન
B. રાષ્ટ્રપતિ
C. સંસદ
D. નિમણૂંક સમિતિ
જવાબ. B
રાષ્ટ્રપતિ કલમ 324(2) હેઠળ CEC અને ECs ની નિમણૂંક કરે છે.
યુક્તિ: “President picks Poll boss”.
ટેગ: નિમણૂંક -
ચૂંટણી પંચની વર્તમાન સંખ્યા છે A. 1
B. 2
C. 3
D. 5
જવાબ. C
1 CEC + 2 ECs = 3 (CEC & Other ECs Act, 1991 દ્વારા નિશ્ચિત).
યુક્તિ: “1+2 = 3 in ECI”.
ટેગ: રચના -
ભારતમાં પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણી ક્યારે યોજાઈ હતી? A. 1947
B. 1950
C. 1951-52
D. 1957
જવાબ. C
1951-52; સુકુમાર સેન CEC હતા.
યુક્તિ: “51 = 1st”.
ટેગ: ઐતિહાસિક -
નીચેનામાંથી કઈ શરત રાષ્ટ્રીય પક્ષ માટે નથી? A. 4 રાજ્યોમાં 6% મત
B. કોઈપણ રાજ્યમાં 4 લોકસભા સીટો
C. 3 રાજ્યોમાંથી 2% લોકસભા સીટો (11)
D. 4 રાજ્યોમાં માન્યતા
જવાબ. B
એ 4 રાજ્યોમાં 4 લોકસભા સીટો જીતવી જોઈએ જ્યાં 6% મત મળ્યા હોય, “કોઈપણ રાજ્ય” નહીં.
યુક્તિ: “4+4+4” નિયમ – 4 રાજ્યો, 6%, 4 સીટો.
ટેગ: પક્ષ માન્યતા -
બીએસપીના ચૂંટણી ચિહ્નમાં દીવાનો રંગ કયો છે? A. લાલ
B. સફેદ
C. વાદળી
D. લીલો
જવાબ. C
હાથી + વાદળી દીવો.
યુક્તિ: “BSP = Blue SaPa”.
ટેગ: ચિહ્નો -
આદર્શ આચાર સંહિતા ક્યારે અમલમાં આવે છે? A. રાષ્ટ્રપતિ લોકસભા ભંગ કરે ત્યારે
B. CEC સૂચના જારી કરે ત્યારે
C. ચૂંટણીની તારીખ જાહેર થાય ત્યારે
D. નામાંકનની છેલ્લી તારીખ પૂરી થાય ત્યારે
જવાબ. C
પ્રેસ કોન્ફરન્સ પૂરી થયાની ક્ષણથી, MCC અમલમાં આવે છે.
યુક્તિ: “Date = MATE”.
ટેગ: MCC -
લોકસભાની બે સત્રો વચ્ચેનો મહત્તમ અંતર કેટલો હોઈ શકે? A. 3 મહિના
B. 4 મહિના
C. 5 મહિના
D. 6 મહિના
જવાબ. D
કલમ 85 – 6 મહિના; ECI તે મુજબ ચૂંટણીનું કાર્યક્રમ નક્કી કરે છે.
યુક્તિ: “6 = half dozen = half year”.
ટેગ: સાંવિધાનિક અંતર -
કયા રાજ્યે લોકસભા ઉપ-ચૂંટણીમાં પ્રથમ વખત ઇવીએમનો ઉપયોગ કર્યો હતો? A. કેરળ
B. પશ્ચિમ બંગાળ
C. ગુજરાત
D. ગોઆ
જવાબ. A
પરવુર (કેરળ) 1982.
યુક્તિ: “EVM = Elephant Via Malabar”.
ટેગ: ટેકનોલોજી -
2024 સામાન્ય ચૂંટણીમાં વીવીપીએટી સ્લિપ ગણતરી કઈ માટે ફરજિયાત છે? A. બધા બૂથ માટે
B. પ્રત્યેક AC માં 1 રેન્ડમ બૂથ
C. પ્રત્યેક AC માં 5 રેન્ડમ બૂથ
D. પ્રત્યેક PC માં 10% બૂથ
જવાબ. C
સુપ્રીમ કોર્ટ 2024 ઓર્ડર – પ્રત્યેક AC માં 5 ઇવીએમ.
યુક્તિ: “High-five VVPAT”.
ટેગ: VVPAT -
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને કોણ હટાવી શકે છે? A. વડા પ્રધાનની સલાહ પર રાષ્ટ્રપતિ
B. સંસદ ઠરાવ દ્વારા
C. સુપ્રીમ કોર્ટ
D. રાષ્ટ્રપતિ એકલા
જવાબ. B
સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ જેવી જ પ્રક્રિયા – બંને ગૃહોમાં વિશેષ બહુમતી.
યુક્તિ: “CEC = SC judge treatment”.
ટેગ: હટાવવું -
91મા સંવિધાન સુધારા અધિનિયમ, 2003 એ રાજ્યમાં મંત્રી પરિષદની મહત્તમ સંખ્યા કેટલી નક્કી કરી છે? A. LA સંખ્યાના 10%
B. 12%
C. 15%
D. 20%
જવાબ. C
15% (ન્યૂનતમ 12 મુખ્યમંત્રી સહિત).
યુક્તિ: “15 = 1 hand + 5 fingers”.
ટેગ: દલબદલ વિરોધી -
સંવિધાનની કયી અનુસૂચિ રાજ્યસભામાં સીટોના વિતરણ સાથે સંબંધિત છે? A. 3જી
B. 4થી
C. 5મી
D. 6ઠ્ઠી
જવાબ. B
4થી અનુસૂચિ – રાજ્યસભા સીટો; ECI રાજ્યસભા ચૂંટણી પણ યોજે છે.
યુક્તિ: “Rajya = 4 walls of House”.
ટેગ: અનુસૂચિઓ -
પંચાયત ચૂંટણી લડવા માટે ન્યૂનતમ ઉંમર કેટલી છે? A. 18
B. 21
C. 25
D. 30
જવાબ. B
કલમ 243K – 21 વર્ષ; ECI ફક્ત MP/MLA/PR/ULB ની દેખરેખ કેટલાક રાજ્યોમાં કરે છે.
યુક્તિ: “21 = adult + responsibility”.
ટેગ: સ્થાનિક સંસ્થાઓ -
ચૂંટણી પંચ રાષ્ટ્રીય મતદાર દિવસ ક્યારે ઉજવે છે? A. 24 જાન્યુઆરી
B. 25 જાન્યુઆરી
C. 26 જાન્યુઆરી
D. 30 જાન્યુઆરી
જવાબ. B
25 જાન્યુઆરી 2011 થી; ECI સ્થાપના દિવસ.
યુક્તિ: “25 = 2 hand 5 fingers = Vote!”
ટેગ: દિવસો
ઝડપી યુક્તિઓ
| પરિસ્થિતિ | શોર્ટકટ | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| રાષ્ટ્રીય vs રાજ્ય પક્ષ | 6-4-4 અથવા 2-3-11 | 4 રાજ્યોમાં 6% મત + 4 સીટો અથવા 3 રાજ્યોમાંથી 2% લોકસભા સીટો (11) |
| CEC હટાવવો | સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ જેવું જ – 2/3 + 50% ગૃહ સંખ્યા | યાદ રાખો “CEC = SC” |
| ઇવીએમ પ્રથમ ઉપયોગ | 1982 કેરળ | 82 = EVe-ning 2 (Kerala sunset) |
| વીવીપીએટી ગણતરી | પ્રત્યેક AC માં 5 ઇવીએમ | “High-Five” |
| MCC શરૂઆત | તારીખ જાહેરાત | “Date = MATE” – MCC Automatically Takes Effect |
ઝડપી સમીક્ષા
| મુદ્દો | વિગત |
|---|---|
| કલમ 324 | સંસદ, રાજ્ય વિધાનસભાઓ, રાષ્ટ્રપતિ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીઓની ઉપરી દેખરેખ, દિશા અને નિયંત્રણ. |
| 3-સભ્ય ECI | CEC + 2 ECs; સમાન અધિકાર, પરંતુ CEC અધ્યક્ષતા કરે છે. |
| કાર્યકાળ | 6 વર્ષ અથવા 65 વર્ષની ઉંમર, જે પહેલાં આવે. |
| પગાર | ભારતના સંચિત નિધિમાંથી લેવાય છે; સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ જેટલો. |
| પ્રથમ CEC | સુકુમાર સેન (1950-58). |
| પક્ષ ચિહ્નો | રાષ્ટ્રીય: BJP – કમળ; INC – હાથ; BSP – હાથી + વાદળી દીવો; CPI(M) – હથોડો-દાતર-તારો. |
| ઇવીએમ ઉત્પાદન | BEL (બેંગલુરુ) અને ECIL (હૈદરાબાદ). |
| વીવીપીએટી | મતદાર ચકાસણીય કાગળ ઑડિટ ટ્રેલ; SC 2013, 2019 થી ફરજિયાત; સ્લિપ સીલબંધ બોક્સમાં પડે છે. |
| NOTA | 2013 SC નિર્ણય; પ્રથમ લોકસભા ઉપયોગ 2014. |
| રાષ્ટ્રીય મતદાર દિવસ | 25 જાન્યુઆરી (2011 થી) – થીમ 2025 “Nothing Like Voting, I Vote for Sure”. |
BETA
