ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ઇસરો)
1. ઇસરો એક નજરમાં
| સંપૂર્ણ નામ | સ્થાપના | મુખ્યાલય | અધ્યક્ષ (માર્ચ-24) | સૂત્રવાક્ય |
|---|---|---|---|---|
| ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા | 15 ઓગસ્ટ 1969 | બેંગલુરુ | શ્રી એસ. સોમનાથ | “રાષ્ટ્રીય વિકાસ માટે અવકાશ ટેકનોલોજી” |
- મૂળ સંસ્થા: અવકાશ વિભાગ (DoS), ભારત સરકાર
- વાર્ષિક બજેટ 2024-25: ₹7,200 કરોડ
- કર્મચારીઓ: ≈ 17,000
- વ્યાપારી શાખા: NSIL (ન્યૂસ્પેસ ઇન્ડિયા લિમિટેડ) – 2019માં સમાવેશ
- જ્ઞાન શાખા: એન્ટ્રિક્સ (હવે NSILમાં વિલીન)
2. મહત્વના પગલાં અને મિશન સમયરેખા
| વર્ષ | મિશન / ઘટના | મુખ્ય તથ્ય |
|---|---|---|
| 1963 | પ્રથમ રોકેટ (નાઇક-અપાચે) | થુંબા ઇક્વેટોરિયલ રોકેટ લોન્ચ સ્ટેશન (TERLS), કેરળ |
| 1975 | આર્યભટ્ટ | પ્રથમ ભારતીય ઉપગ્રહ (USSR દ્વારા લોન્ચ) |
| 1980 | SLV-3 | પ્રથમ સ્વદેશી લોન્ચ; રોહિણી ઉપગ્રહ સ્થાપિત (19 એપ્રિલ 1980) |
| 1981 | APPLE | પ્રથમ પ્રાયોગિક સંચાર ઉપગ્રહ (એરિયન દ્વારા લોન્ચ) |
| 1993 | PSLV-D1 | પ્રથમ વિકાસાત્મક ઉડાન (આંશિક નિષ્ફળતા) |
| 2008 | ચંદ્રયાન-1 | ચંદ્ર પર પાણીના અણુઓ શોધ્યા; 11 ઉપકરણો |
| 2013 | મંગળયાન (MOM) | સૌથી સસ્તું મંગળ મિશન: ₹450 કરોડ; 24 સપ્ટેમ્બર 2014 ઓર્બિટ ઇન્સર્શન |
| 2017 | PSLV-C37 | વિશ્વ રેકોર્ડ: એક જ ઉડાનમાં 104 ઉપગ્રહો |
| 2019 | મિશન શક્તિ | DRDO-ASAT પરીક્ષણ; ભારત 4થું ASAT રાષ્ટ્ર બન્યું |
| 2019 | ચંદ્રયાન-2 | ઓર્બિટર 100% સફળ; વિક્રમ લેન્ડર હાર્ડ-લેન્ડિંગ |
| 2022 | SSLV-D1 | નવા સ્મોલ-લિફ્ટ વાહનની પ્રથમ ઉડાન |
| 2023 | આદિત્ય-એલ1 | પ્રથમ સૌર વેધશાળા; L1 પોઇન્ટ ઇન્સર્શન 6 જાન્યુઆરી 2024 |
| 2024 | ગગનયાન TV-D1 | ક્રૂ-એસ્કેપ સિસ્ટમ પરીક્ષણ સફળ (21 ઓક્ટોબર 2023) |
| 2025 (યોજના) | ગગનયાન-1 | પ્રથમ બિન-સંચાલિત ઓર્બિટલ ફ્લાઇટ |
3. લોન્ચ વાહનો – ઝડપી સંદર્ભ
| વાહન | સ્ટેજ | પેલોડ (કિગ્રા) | નોંધપાત્ર |
|---|---|---|---|
| SLV-3 | 4 સોલિડ | 40 (LEO) | પ્રથમ સ્વદેશી |
| ASLV | 5 સોલિડ | 150 (LEO) | ઓગમેન્ટેડ વર્ઝન |
| PSLV | 4 (સોલિડ+લિક્વિડ+2×લિક્વિડ) | 1,750 (SSO) | “વર્ક-હોર્સ”; 98% સફળતા |
| GSLV Mk-II | 3 (સોલિડ+લિક્વિડ+ક્રાયો) | 2,500 (GTO) | સ્વદેશી ક્રાયો (C-25) |
| LVM3/Mk-III | 2 સોલિડ+1 ક્રાયો | 4,000 (GTO) / 8,000 (LEO) | ચંદ્રયાન-2 અને 3 લોન્ચર |
| SSLV | 3 સોલિડ + 1 VTM | 500 (SSO) | 72-કલાક ટર્નઅરાઉન્ડ, 6 દિવસ એસેમ્બલ |
4. ઉપગ્રહ સિસ્ટમ્સ
| શ્રેણી | હેતુ | પ્રથમ લોન્ચ | સંખ્યા* |
|---|---|---|---|
| IRS (ઇન્ડિયન રિમોટ સેન્સિંગ) | પૃથ્વી અવલોકન | IRS-1A (1988) | 25+ |
| INSAT/GSAT | સંચાર અને હવામાનશાસ્ત્ર | INSAT-1A (1982) | 20+ |
| કાર્ટોસેટ | હાઈ-રેઝ કાર્ટોગ્રાફી | કાર્ટોસેટ-1 (2005) | 8 |
| RISAT | રડાર ઇમેજિંગ (બધા હવામાન) | RISAT-2 (2009) | 4 |
| ઓશનસેટ | સમુદ્રશાસ્ત્ર | ઓશનસેટ-1 (1999) | 2 |
| NavIC/IRNSS | ભારતીય પ્રાદેશિક નેવિગેશન | IRNSS-1A (2013) | 9 (7+2 સ્પેર) |
| એસ્ટ્રોસેટ | અવકાશ ખગોળશાસ્ત્ર | 2015 | ભારતની પ્રથમ મલ્ટી-વેવલેંથ ઓબ્ઝર્વેટરી |
*જાન્યુઆરી 2024 સુધી સંચાલિત ફ્લીટ.
5. આગામી / ભવિષ્યના પ્રોજેક્ટ્સ
| મિશન | ઉદ્દેશ્ય | લક્ષ્ય |
|---|---|---|
| ચંદ્રયાન-4 | ચંદ્રનો નમૂના-પરત | 2027 |
| LUPEX | ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર ભારત-જાપાન રોવર | 2028 |
| ગગનયાન | 3 ભારતીય અવકાશયાત્રી, 3-દિવસનું મિશન | 2025 |
| ભારતીય અંતરિક્ષ સ્ટેશન | 20-ટન મોડ્યુલર અવકાશ સ્ટેશન | 2035 |
| ISRO-NASA NISAR | ડ્યુઅલ-બેન્ડ SAR પૃથ્વી-અવલોકન | 2024 લોન્ચ (US) |
| શુક્ર ઓર્બિટર મિશન (શુક્રયાન-1) | શુક્રની સપાટી અને વાતાવરણનો અભ્યાસ | ડિસેમ્બર 2028 |
6. સ્પેસપોર્ટ્સ / લોન્ચ પેડ્સ
| સ્થળ | સ્થાન | ઉપયોગ |
|---|---|---|
| શ્રીહરિકોટા (SHAR), આંધ્ર | 13° N, 80° E | PSLV, GSLV, LVM3, SSLV |
| થુંબા (TERLS), કેરળ | 8.5° N | સાઉન્ડિંગ રોકેટ્સ, તાલીમ |
| કુલસેકરપટ્ટીનમ (વિકાસ હેઠળ) | તમિલનાડુ | SSLV એક્સક્લુસિવ (પ્રથમ લોન્ચ 2025) |
7. એક-વાક્ય રેપિડ-ફાયર (રેલવે-અનુકૂળ)
- ઇસરોની સ્થાપના સ્વતંત્રતા દિવસ 1969ના રોજ થઈ.
- વિક્રમ સારાભાઈ ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમના પિતા છે.
- સતીશ ધવનએ ઇસરોને PSLV વિશ્વસનીયતા સંસ્કૃતિ આપી.
- ભારતનો પ્રથમ ઉપગ્રહ: આર્યભટ્ટ (1975).
- પ્રથમ સફળ સ્વદેશી લોન્ચ વાહન: SLV-3 (1980).
- PSLV-C37 એ 104 ઉપગ્રહોનો વિશ્વ રેકોર્ડ ધરાવે છે.
- મંગળયાનની કિંમત હોલિવુડ મૂવી ગ્રેવિટી કરતા ઓછી હતી.
- ચંદ્રયાન-1એ મૂન ઇમ્પેક્ટ પ્રોબ (MIP) નો ઉપયોગ કરી ચંદ્ર પર પાણી શોધ્યું.
- આદિત્ય-એલ1 સૂર્ય-પૃથ્વી L1 લેગ્રેન્જ પોઇન્ટ (~1.5 મિલિયન કિમી) પર સ્થિત છે.
- NavIC ભારત + 1,500 કિમી આગળ સુધી આવરે છે; ઓર્બિટમાં 7 ઉપગ્રહો.
- ગગનયાન LVM3 લોન્ચર અને ક્રૂ એસ્કેપ ટાવરનો ઉપયોગ કરશે.
- NSIL 2022માં એન્ટ્રિક્સની જગ્યાએ વ્યાપારી શાખા બની.
- SSLV એ 6 દિવસમાં 10-સભ્ય ટીમ દ્વારા એસેમ્બલ કરી શકાય છે.
- ઇસરોના ક્રાયોજેનિક એન્જિનનું નામ: CE-20 (20-ટન થ્રસ્ટ).
- સ્પેસ એપ્લિકેશન્સ સેન્ટર (SAC) અમદાવાદમાં સ્થિત છે.
- URSC (યુ. આર. રાવ સેટેલાઇટ સેન્ટર) બેંગલુરુ-આધારિત ઉપગ્રહ હબ છે.
8. 15+ રેલવે-શૈલીના MCQs
Q1. ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમના પિતા તરીકે કોણ ઓળખાય છે? A. ડૉ. એ. પી. જે. અબ્દુલ કલામ B. ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ C. ડૉ. કે. કસ્તુરિરંગન D. પ્રો. સતીશ ધવન જવાબ: B
Q2. ઇસરોની સ્થાપના કયા વર્ષે થઈ? A. 1962 B. 1965 C. 1969 D. 1972 જવાબ: C
Q3. પ્રથમ ભારતીય ઉપગ્રહ આર્યભટ્ટ 1975માં કઈ એજન્સી દ્વારા લોન્ચ કરવામાં આવ્યો હતો? A. NASA B. ESA C. USSR D. ISRO જવાબ: C
Q4. કયા લોન્ચ વાહને 18 જુલાઈ 1980ના રોજ રોહિણી ઉપગ્રહ ઓર્બિટમાં મૂક્યો? A. ASLV B. PSLV C. SLV-3 D. GSLV જવાબ: C
Q5. સૌથી સસ્તું મંગળ મિશન મંગળયાન મંગળીય ઓર્બિટમાં ક્યારે દાખલ થયું? A. 24 સપ્ટેમ્બર 2014 B. 5 નવેમ્બર 2013 C. 15 ઓગસ્ટ 2012 D. 8 જૂન 2015 જવાબ: A
Q6. 2024-25માં અવકાશ વિભાગ માટે કુલ બજેટ ફાળવણી કેટલી છે? A. ₹6,000 કરોડ B. ₹7,200 કરોડ C. ₹10,000 કરોડ D. ₹13,500 કરોડ જવાબ: B
Q7. કઈ PSLV ફ્લાઇટ 104 ઉપગ્રહો લોન્ચ કરવાનો વિશ્વ રેકોર્ડ ધરાવે છે? A. PSLV-C34 B. PSLV-C35 C. PSLV-C36 D. PSLV-C37 જવાબ: D
Q8. ભારતની પ્રથમ સૌર વેધશાળા આદિત્ય-એલ1 ક્યાં મૂકવામાં આવશે? A. L2 પોઇન્ટ B. L3 પોઇન્ટ C. L1 પોઇન્ટ D. જીઓસ્ટેશનરી ઓર્બિટ જવાબ: C
Q9. ક્રાયોજેનિક એન્જિન CE-20 કયા લોન્ચ વાહનમાં વપરાય છે? A. GSLV Mk-II B. LVM3 C. SSLV D. ASLV જવાબ: B
Q10. NavIC તારાવલયમાં કેટલા સંચાલિત ઉપગ્રહો છે? A. 5 B. 7 C. 9 D. 12 જવાબ: B
Q11. ઇસરોનું રોકેટ લોન્ચિંગ પોર્ટ ક્યાં સ્થિત છે? A. બેંગલુરુ B. તિરુવનંતપુરમ C. શ્રીહરિકોટા D. મહેન્દ્રગિરિ જવાબ: C
Q12. નીચેનામાંથી કઈ ઇસરોની વ્યાપારી શાખા છે? A. DRDO B. NSIL C. HAL D. BHEL જવાબ: B
Q13. ચંદ્રયાન-1 મિશને ચંદ્ર પર પાણી કયા ઉપકરણનો ઉપયોગ કરી શોધ્યું? A. ટેરેઇન મેપિંગ કેમેરા B. મૂન ઇમ્પેક્ટ પ્રોબ C. ઓર્બિટર હાઈ-રેઝ કેમેરા D. લેસર રેટ્રો-રિફ્લેક્ટર જવાબ: B
Q14. SSLV લગભગ ___ કિગ્રા પેલોડને 500 કિમી SSOમાં મૂકી શકે છે. A. 100 B. 300 C. 500 D. 1,000 જવાબ: C
Q15. ભારત દ્વારા પ્રસ્તાવિત અવકાશ સ્ટેશન કયા વર્ષ માટે લક્ષિત છે? A. 2028 B. 2030 C. 2035 D. 2040 જવાબ: C
Q16. ચંદ્રયાન-3 લેન્ડિંગ સફળતા (ઓગસ્ટ 2023) દરમિયાન ઇસરોના અધ્યક્ષ કોણ હતા? A. એ. એસ. કિરણ કુમાર B. કે. શિવન C. એસ. સોમનાથ D. પી. એસ. વીરરાઘવન જવાબ: C
Q17. ગગનયાન મિશન કયા માનવ-રેટેડ લોન્ચ વાહનનો ઉપયોગ કરશે? A. PSLV B. GSLV Mk-II C. LVM3 D. SSLV જવાબ: C
Q18. ભારતનો પ્રથમ મલ્ટી-વેવલેંથ ખગોળશાસ્ત્ર ઉપગ્રહ કયો છે? A. એસ્ટ્રોસેટ B. કાર્ટોસેટ-3 C. INSAT-3DR D. GSAT-30 જવાબ: A
Q19. ઇસરો દ્વારા પ્રસ્તાવિત શુક્ર મિશનનું નામ શું છે? A. મંગળયાન-2 B. શુક્રયાન-1 C. ચંદ્રયાન-4 D. આકાશ-1 જવાબ: B
Q20. તમિલનાડુમાં વિકાસ હેઠળનું નવું સ્પેસપોર્ટ ક્યાં સ્થિત છે? A. કુલસેકરપટ્ટીનમ B. અરકોનમ C. તૂતિકોરીન D. રામેશ્વરમ જવાબ: A
BETA
