સંઘ લોકસેવા આયોગ (યુપીએસસી)

• સ્થાપિત: બંધારણના અનુચ્છેદ 315 દ્વારા
• કાર્ય: સંઘ સેવાઓમાં ભરતી માટે પરીક્ષાઓ યોજવી અને નિમણૂકો અંગે સરકારને સલાહ આપવી
• રચના:
  • અધ્યક્ષ: રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિમણૂક
  • સભ્યો: અધ્યક્ષ સાથે 9-12 સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે, બધાની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ કરે છે
• મુખ્ય કાર્યો:
  • સિવિલ સેવાઓ પરીક્ષા (સીએસઈ) યોજવી
  • ભારતીય વન સેવા પરીક્ષા યોજવી
  • સંયુક્ત રક્ષા સેવાઓ પરીક્ષા યોજવી
• મહત્વપૂર્ણ તારીખ: ભારત સરકાર અધિનિયમ 1935 દ્વારા 1937માં સ્થાપિત, અને 1950માં બંધારણાત્મક બન્યું
• રાજ્ય પીએસસીથી તફાવત: યુપીએસસી સંઘ સેવાઓ માટે છે, જ્યારે રાજ્ય પીએસસીઓ રાજ્ય સેવાઓ માટે છે

રાજ્ય લોકસેવા આયોગ (એસપીએસસી)

• સ્થાપિત: બંધારણના અનુચ્છેદ 315 દ્વારા
• કાર્ય: રાજ્ય સેવાઓમાં ભરતી માટે પરીક્ષાઓ યોજવી અને નિમણૂકો અંગે સરકારને સલાહ આપવી
• રચના:
  • અધ્યક્ષ: રાજ્યપાલ દ્વારા નિમણૂક
  • સભ્યો: રાજ્યપાલ દ્વારા નિમણૂક પામેલા 2 સભ્યો
• મુખ્ય કાર્યો:
  • રાજ્ય સેવાઓમાં ભરતી માટે પરીક્ષાઓ યોજવી
  • રાજ્ય સરકારને નિમણૂકો અંગે સલાહ આપવી
• મહત્વપૂર્ણ તારીખ: 1954માં સ્થાપિત
• યુપીએસસીથી તફાવત: એસપીએસસી રાજ્ય સેવાઓ માટે છે, જ્યારે યુપીએસસી સંઘ સેવાઓ માટે છે

ભારતના ચૂંટણી આયોગ (ઇસીઆઈ)

• સ્થાપિત: બંધારણના અનુચ્છેદ ૩૨૪ દ્વારા
• કાર્ય: સંસદ, રાજ્ય વિધાનસભાઓ અને રાષ્ટ્રપતિ તથા ઉપરાષ્ટ્રપતિના કાર્યાલયો માટે ચૂંટણીઓ યોજવી
• રચના:
  • મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC): રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત
  • ચૂંટણી કમિશનરો: ૨ સભ્યો રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત
• મુખ્ય કાર્યો:
  • મુક્ત અને ન્યાયસંગત ચૂંટણીઓ યોજવી
  • મતદાર યાદીને અદ્યતન રાખવી
  • આચાર સંહિતાનું પાલન કરાવવું
• મહત્વપૂર્ણ તારીખ: ૧૯૫૦માં સ્થાપિત
• મહત્વપૂર્ણ શબ્દ: આચાર સંહિતા (MCC) ચૂંટણી પંચ દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવે છે
• ઉદાહરણ: ચૂંટણી પંચે ૨૦૧૯ લોકસભા ચૂંટણી યોજી

નાણા આયોગ

• સ્થાપિત: બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૮૦ દ્વારા
• કાર્ય: કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે નાણાકીય સંસાધનોના વિતરણની ભલામણ કરવી
• રચના:
  • અધ્યક્ષ: રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત
  • સભ્યો: અન્ય ૨ સભ્યો રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત
• મુખ્ય કાર્યો:
  • રાજ્યોને અનુદાનની ભલામણ કરવી
  • કેન્દ્ર અને રાજ્યોની નાણાકીય સ્થિતિની સમીક્ષા કરવી
• મહત્વપૂર્ણ તારીખ: પ્રથમ નાણા આયોગ ૧૯૫૧માં સ્થાપિત
• મહત્વપૂર્ણ શબ્દ: અનુદાનો રાજ્યોને આપવામાં આવતી નાણાકીય સહાય છે
• ઉદાહરણ: ૧૪મો નાણા આયોગ (૨૦૧૦-૨૦૨૦)એ રાજ્યોને કરના ૧૪% હિસ્સાની ભલામણ કરી

ભારતના નિયંત્રક અને લેખાપરીક્ષક (CAG)

• સ્થાપિત: બંધારણના અનુચ્છેદ 148 દ્વારા
• કાર્ય: કેન્દ્ર અને રાજ્યોના ખાતાની લેણદેણ ઓડિટ કરે છે અને જાહેર નાણાના યોગ્ય ખર્ચની ખાતરી કરે છે
• રચના:
  • CAG: રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિમણૂક
• મુખ્ય કાર્યો:
  • કેન્દ્ર અને રાજ્યોના ખાતાની લેણદેણ ઓડિટ કરે છે
  • ઓડિટ રિપોર્ટ રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલને સુપરત કરે છે
• મહત્વપૂર્ણ તારીખ: 1950 માં સ્થાપિત
• મુખ્ય શબ્દ: CAG ભારતનું બંધારણીય ઓડિટર છે
• ઉદાહરણ: CAG રક્ષા મંત્રાલયના ખર્ચની ઓડિટ કરે છે

રાષ્ટ્રીય આયોગો એસસી, એસટી, પછાત વર્ગો માટે

અનુસૂચિત જાતિ માટેનો રાષ્ટ્રીય આયોગ (NCSC)

• સ્થાપિત: 1989 (સંસદના અધિનિયમ દ્વારા)
• કાર્ય: અનુસૂચિત જાતિના હકો અને હિતોની રક્ષા માટે
• રચના:
  • અધ્યક્ષ: રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિમણૂક
  • સભ્યો: 10 સભ્યો (જેમાં 1 મહિલા અને 1 એસસી વ્યક્તિ સમાવિષ્ટ)
• મુખ્ય કાર્યો:
  • ભેદભાવની ફરિયાદોની તપાસ કરે છે
  • સામાજિક અને આર્થિક ઉન્નતિ માટે પગલાંની ભલામણ કરે છે
• મહત્વપૂર્ણ તારીખ: 1989 માં સ્થાપિત

અનુસૂચિત જનજાતિ માટેનો રાષ્ટ્રીય આયોગ (NCST)

• સ્થાપના: 1990 (સંસદના અધિનિયમ દ્વારા)
• કાર્ય: અનુસૂચિત જનજાતિઓના હકો અને હિતોની રક્ષા કરવી
• રચના:
  • અધ્યક્ષ: રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત
  • સભ્યો: 10 સભ્યો (જેમાં 1 મહિલા અને 1 અનુસૂચિત જનજાતિનો વ્યક્તિ હોય)
• મુખ્ય કાર્યો:
  • ભેદભાવની ફરિયાદોની તપાસ કરવી
  • સામાજિક અને આર્થિક ઉન્નતિ માટે પગલાંની ભલામણ કરવી
• મહત્વપૂર્ણ તારીખ: 1990માં સ્થાપિત

રાષ્ટ્રીય પછાત વર્ગ આયોગ (NCBC)

• સ્થાપના: 2002 (સંસદના અધિનિયમ દ્વારા)
• કાર્ય: અન્ય પછાત વર્ગો (OBCs)ના હકો અને હિતોની રક્ષા કરવી
• રચના:
  • અધ્યક્ષ: રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત
  • સભ્યો: 10 સભ્યો (જેમાં 1 મહિલા અને 1 OBC વ્યક્તિ હોય)
• મુખ્ય કાર્યો:
  • ભેદભાવની ફરિયાદોની તપાસ કરવી
  • સામાજિક અને આર્થિક ઉન્નતિ માટે પગલાંની ભલામણ કરવી
• મહત્વપૂર્ણ તારીખ: 2002માં સ્થાપિત

ભારતના અટોર્ની જનરલ

• સ્થાપના: બંધારણના અનુચ્છેદ 165 દ્વારા
• કાર્ય: ભારત સરકારના સૌથી વરિષ્ઠ કાયદાકાર્ય અધિકારી, સરકારને કાનૂની બાબતોમાં સલાહ આપે છે
• નિયુક્તિ:
  • રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત
  • સામાન્ય રીતે સુપ્રીમ કોર્ટ અથવા હાઈકોર્ટના ન્યાયમૂર્તિ રહેલ વ્યક્તિ
• મુખ્ય કાર્યો:
  • સરકારની રજૂઆત સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટમાં કરવી
  • સરકારને કાનૂની બાબતોમાં સલાહ આપવી
• મહત્વપૂર્ણ તારીખ: પ્રથમ AG 1950માં નિયુક્ત થયા
• મુખ્ય પદ: AG સરકારના કાનૂની સલાહકાર છે

માલ અને સેવાઓ કર પરિષદ (જીએસટી પરિષદ)

• સ્થાપિત: બંધારણની કલમ 279A દ્વારા (122મી બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 2015 દ્વારા ઉમેરાયેલી)
• કાર્ય: જીએસટીના દરો, મુક્તિઓ અને અન્ય પાસાઓ નક્કી કરવો
• રચના:
  • અધ્યક્ષ: કેન્દ્રીય નાણાં મંત્રી
  • સભ્યો: નાણાં માટેના કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી, 3 રાજ્ય સરકારો અને રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નામાંકિત 2 સભ્યો
• મુખ્ય કાર્યો:
  • જીએસટીના દરો નક્કી કરે છે
  • મુક્તિઓ અને મર્યાદાઓ વિશે નિર્ણય લે છે
  • જીએસટીની રચના વિશે ભલામણ કરે છે
• મહત્વપૂર્ણ તારીખ: 2017માં સ્થાપિત
• મહત્વપૂર્ણ શબ્દ: જીએસટી પરિષદ જીએસટી પર આંતરસરકારી સંકલન માટેની બંધારણીય સંસ્થા છે
• ઉદાહરણ: જીએસટી પરિષદે વિવિધ માલ અને સેવાઓ માટે 5% અને 12%ના કર દરો નક્કી કર્યા