মূল ধাৰণা আৰু সূত্ৰ

ৰসায়ন বিজ্ঞান জৈৱিকৰ বাবে ৫-৭টা অতি প্ৰয়োজনীয় ধাৰণা দিয়ক:

১০টা অনুশীলন বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন

Q1. এলকেনৰ সাধাৰণ সূত্ৰ হৈছে: A) CₙH₂ₙ B) CₙH₂ₙ₋₂ C) CₙH₂ₙ₊₂ D) CₙH₂ₙ₊₄

উত্তৰ: C) CₙH₂ₙ₊₂

সমাধান: এলকেনবোৰ হৈছে কেৱল একবন্ধন থকা সম্পৃক্ত হাইড্ৰকাৰ্বন। n সংখ্যক কাৰ্বন পৰমাণুৰ বাবে, প্ৰতিটো কাৰ্বনে ৪টা বন্ধন গঠন কৰে। হাইড্ৰজেন পৰমাণুৰ সৰ্বোচ্চ সংখ্যা ঘটে যেতিয়া কাৰ্বন শৃংখল সম্পৃক্ত হয়, যাৰ ফলত CₙH₂ₙ₊₂ দিয়ে।

চমু পথ: এলকেনৰ বাবে “2n plus 2” মনত ৰাখক

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান জৈৱিক - মৌলিক হাইড্ৰকাৰ্বন শ্ৰেণীবিভাজন

Q2. তলৰ কোনটো এলকাইন? A) C₂H₄ B) C₃H₆ C) C₄H₆ D) C₅H₁₂

উত্তৰ: C) C₄H₆

সমাধান: এলকাইনৰ সাধাৰণ সূত্ৰ CₙH₂ₙ₋₂। প্ৰতিটো বিকল্প পৰীক্ষা কৰি চাওক:

• C₂H₄: n=2, 2n-2=2 ✓ (কিন্তু এইটো এলকিন)
• C₃H₆: n=3, 2n-2=4 ✗
• C₄H₆: n=4, 2n-2=6 ✓ (শুদ্ধ এলকাইন সূত্ৰ)
• C₅H₁₂: n=5, 2n+2=12 ✓ (এলকেন)

চমু পথ: এলকাইনবোৰৰ সদায় সংশ্লিষ্ট এলকিনতকৈ ২টা হাইড্ৰজেন কম থাকে

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান জৈৱিক - হাইড্ৰকাৰ্বন চিনাক্তকৰণ

Q3. CH₃-CH₂-CH₂-CH₃ ৰ IUPAC নাম হৈছে: A) বিউটেন B) প্ৰ’পেন C) পেন্টেন D) হেক্সেন

উত্তৰ: A) বিউটেন

সমাধান: অবিচ্ছিন্ন শৃংখলত কাৰ্বন পৰমাণু গণনা কৰক: ৪টা কাৰ্বন পৰমাণু। সকলো একবন্ধনৰ সৈতে, এইটো এটা এলকেন। ৪টা কাৰ্বনৰ বাবে উপসৰ্গ হৈছে “বিউট-” আৰু এলকেনৰ বাবে প্ৰত্যয় হৈছে “-এন”।

চমু পথ: C1=মিথ, C2=ইথ, C3=প্ৰ’প, C4=বিউট, C5=পেন্ট

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান জৈৱিক - IUPAC নামকৰণৰ মৌলিক বিষয়

Q4. C₅H₁₀ আণৱিক সূত্ৰৰ হাইড্ৰকাৰ্বন এটা অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে: A) এলকেন B) এলকিন C) এলকাইন D) বেনজিন

উত্তৰ: B) এলকিন

সমাধান: সাধাৰণ সূত্ৰবোৰ:

• এলকেন: CₙH₂ₙ₊₂ → C₅ হ’ব C₅H₁₂
• এলকিন: CₙH₂ₙ → C₅ হ’ব C₅H₁₀ ✓
• এলকাইন: CₙH₂ₙ₋₂ → C₅ হ’ব C₅H₈ দিয়া সূত্ৰ C₅H₁₀ এলকিন সূত্ৰৰ লগত মিলে।

চমু পথ: হাইড্ৰজেনৰ যুগ্ম সংখ্যা = অসম্পৃক্ত (দ্বিবন্ধন/ত্ৰিবন্ধন)

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান জৈৱিক - আণৱিক সূত্ৰ বিশ্লেষণ

Q5. কোনটো যৌগে জ্যামিতিক সমাবয়বতা দেখুৱাব? A) 2-বিউটিন B) 1-বিউটিন C) 2-মিথাইলপ্ৰ’পিন D) প্ৰ’পিন

উত্তৰ: A) 2-বিউটিন

সমাধান: জ্যামিতিক (চিচ-ট্ৰান্স) সমাবয়বতাৰ প্ৰয়োজন: ১) সীমিত ঘূৰ্ণন (দ্বিবন্ধন) ২) দ্বিবন্ধনৰ প্ৰতিটো কাৰ্বনত বেলেগ বেলেগ গোট 2-বিউটিন: CH₃-CH=CH-CH₃ ৰ দ্বিবন্ধনৰ প্ৰতিটো কাৰ্বনত দুটা বেলেগ গোট (H আৰু CH₃) আছে।

চমু পথ: C=C চাওক য’ত প্ৰতিটো কাৰ্বনত দুটা বেলেগ গোট আছে

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান জৈৱিক - স্থানীয় সমাবয়বতা

Q6. C₄H₁₀ ৰ বাবে সম্ভাব্য সমাবয়বৰ সংখ্যা হৈছে: A) 2 B) 3 C) 4 D) 5

উত্তৰ: A) 2

সমাধান: C₄H₁₀ হৈছে বিউটেন। শৃংখল সমাবয়ববোৰ হৈছে: ১) n-বিউটেন: CH₃-CH₂-CH₂-CH₃ (সৰল শৃংখল) ২) আইছ’বিউটেন: CH₃-CH(CH₃)-CH₃ (শাখাযুক্ত)

চমু পথ: C4 ৰ বাবে, সদায় ২টা সমাবয়ব সম্ভৱ

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান জৈৱিক - শৃংখল সমাবয়বতা

Q7. এটা ইন্ধন টেঙ্কাৰে 40,000L অক্টেন (C₈H₁₈) কঢ়িয়ায়। STP ত উৎপাদিত CO₂ গণনা কৰক: A) 224,000L B) 320,000L C) 448,000L D) 560,000L

উত্তৰ: C) 448,000L

সমাধান: দহন সমীকৰণ: 2C₈H₁₈ + 25O₂ → 16CO₂ + 18H₂O STP ত, 1 ম’ল গেছ = 22.4L অক্টেনৰ ম’ল = 40,000L ÷ (তৰল অক্টেনৰ ম’লাৰ আয়তন ≈ গণনাৰ বাবে প্ৰতি ম’লত 1L) সমীকৰণৰ পৰা: 2 আয়তন অক্টেন → 16 আয়তন CO₂ সেয়েহে: 40,000L অক্টেন → (16/2) × 40,000L = 320,000L CO₂ অপেক্ষা কৰক, পুনৰ গণনা কৰক: 2 ম’ল অক্টেন → 16 ম’ল CO₂ 40,000L অক্টেন ≈ 40,000 ম’ল (ঘনত্ব ≈ 1g/mL ধৰি লৈ) CO₂ ৰ ম’ল = 40,000 × (16/2) = 320,000 ম’ল CO₂ ৰ আয়তন = 320,000 × 22.4L = 7,168,000L

চমু পথ: হাইড্ৰকাৰ্বনবোৰৰ বাবে, কাৰ্বন পৰমাণু → CO₂ অণু (1:1 অনুপাত)

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান জৈৱিক - দহনৰ ষ্টইকিয়’মেট্ৰি

Q8. ৰেলৱে ৰাসায়নিক লেবৰেটৰী এটাই এটা অজ্ঞাত হাইড্ৰকাৰ্বন বিশ্লেষণ কৰে। 0.5g ৰ পৰা 1.54g CO₂ আৰু 0.63g H₂O উৎপন্ন হয়। ইয়াৰ প্ৰায়োগিক সূত্ৰ হৈছে: A) CH₂ B) CH₃ C) C₂H₅ D) C₃H₈

উত্তৰ: A) CH₂

সমাধান: CO₂ ত C ৰ ভৰ: (12/44) × 1.54g = 0.42g H₂O ত H ৰ ভৰ: (2/18) × 0.63g = 0.07g C ৰ ম’ল: 0.42 ÷ 12 = 0.035 H ৰ ম’ল: 0.07 ÷ 1 = 0.07 C:H অনুপাত = 0.035:0.07 = 1:2 প্ৰায়োগিক সূত্ৰ = CH₂

চমু পথ: শতাংশক ম’ললৈ ৰূপান্তৰিত কৰক, সৰলতম অনুপাত বিচাৰক

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান জৈৱিক - প্ৰায়োগিক সূত্ৰ নিৰ্ধাৰণ

Q9. ৰেলৰ মেৰামতিৰ সময়ত, মেকানিকসকলে C₆H₁₂ সূত্ৰৰ দ্ৰাবক ব্যৱহাৰ কৰে যিয়ে ব্ৰ’মিন পানীৰ ৰং নাইকিয়া কৰে। যৌগটো হৈছে: A) চাইক্ল’হেক্সেন B) হেক্সিন C) হেক্সেন D) বেনজিন

উত্তৰ: B) হেক্সিন

সমাধান: C₆H₁₂ সূত্ৰই চাইক্ল’হেক্সেন (সম্পৃক্ত চক্ৰীয়) বা হেক্সিন (অসম্পৃক্ত) বুজায়। ব্ৰ’মিন পানীৰ ৰং নাইকিয়া কৰাটোৱে অসম্পৃক্ততা (দ্বিবন্ধন) সূচায়। সেয়েহে, এইটো হেক্সিন হ’ব লাগিব (এটা দ্বিবন্ধনৰ সৈতে C₆H₁₂)।

চমু পথ: ব্ৰ’মিন পানী পৰীক্ষা = অসম্পৃক্ততা পৰীক্ষা (C=C বা C≡C)

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান জৈৱিক - অসম্পৃক্ততা পৰীক্ষা

Q10. ৰেলৱে ইন্ধন সংযোজন এটাৰ ভৰ অনুসৰি 81.8% কাৰ্বন আৰু 18.2% হাইড্ৰজেন আছে। ইয়াৰ বাষ্প ঘনত্ব 22। ইয়াৰ আণৱিক সূত্ৰ গণনা কৰক: A) C₃H₈ B) C₄H₁₀ C) C₅H₁₂ D) C₆H₁₄

উত্তৰ: A) C₃H₈

সমাধান: C ৰ ম’ল: 81.8 ÷ 12 = 6.82 H ৰ ম’ল: 18.2 ÷ 1 = 18.2 C:H অনুপাত = 6.82:18.2 ≈ 1:2.67 ≈ 3:8 প্ৰায়োগিক সূত্ৰ = C₃H₈ প্ৰায়োগিক সূত্ৰ ভৰ = 3×12 + 8×1 = 44 আণৱিক ভৰ = 2 × বাষ্প ঘনত্ব = 2 × 22 = 44 n = আণৱিক ভৰ ÷ প্ৰায়োগিক ভৰ = 44 ÷ 44 = 1 আণৱিক সূত্ৰ = C₃H₈

চমু পথ: বাষ্প ঘনত্ব × 2 = আণৱিক ভৰ

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান জৈৱিক - বিশ্লেষণাত্মক তথ্যৰ পৰা আণৱিক সূত্ৰ

৫টা পূৰ্বৰ বছৰৰ প্ৰশ্ন

PYQ 1. ইথেন (C₂H₆) ত থকা সমযোজী বন্ধনৰ সংখ্যা হৈছে: [RRB NTPC 2021 CBT-1]

উত্তৰ: 7

সমাধান: ইথেনৰ গঠন: CH₃-CH₃

• ১টা C-C বন্ধন
• ৬টা C-H বন্ধন মুঠ = ৭টা সমযোজী বন্ধন

পৰীক্ষাৰ টিপ: গঠন আঁকি প্ৰতিটো বন্ধন পৃথকে গণনা কৰক

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান জৈৱিক - হাইড্ৰকাৰ্বনত সমযোজী বন্ধন

PYQ 2. তলৰ কোনটো এলকেনৰ ধৰ্ম নহয়? A) পানীত অদ্ৰৱণীয় B) প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়া কৰে C) ব্ৰ’মিন পানীৰ ৰং নাইকিয়া কৰে D) নিম্ন উতলাংক থাকে [RRB Group D 2022]

উত্তৰ: C) ব্ৰ’মিন পানীৰ ৰং নাইকিয়া কৰে

সমাধান: এলকেনবোৰ হৈছে সম্পৃক্ত হাইড্ৰকাৰ্বন। সেইবোৰ:

• পানীত অদ্ৰৱণীয় (অ-মেৰুযুক্ত)
• প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়া কৰে (সংযোজন নহয়)
• ব্ৰ’মিন পানীৰ ৰং নাইকিয়া নকৰে (দ্বিবন্ধন নাই)
• তুলনামূলকভাৱে নিম্ন উতলাংক থাকে

পৰীক্ষাৰ টিপ: “ব্ৰ’মিন পানীৰ ৰং নাইকিয়া কৰে” = অসম্পৃক্ততা পৰীক্ষা = কেৱল এলকিন/এলকাইন

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান জৈৱিক - ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্ম

PYQ 3. CH₃-CH(CH₃)-CH₂-CH₃ যৌগটোৰ IUPAC নাম হৈছে: [RRB ALP 2018]

উত্তৰ: 2-মিথাইলবিউটেন

সমাধান: দীৰ্ঘতম শৃংখল: ৪টা কাৰ্বন (বিউটেন) ২ নং স্থানত মিথাইল গোট নাম: 2-মিথাইলবিউটেন

পৰীক্ষাৰ টিপ: সদায় প্ৰথমে দীৰ্ঘতম অবিচ্ছিন্ন কাৰ্বন শৃংখল চিনাক্ত কৰক

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান জৈৱিক - শাখাযুক্ত IUPAC নামকৰণ

PYQ 4. হাইড্ৰকাৰ্বন এটা ক’লা ধোঁৱাযুক্ত শিখাৰে জ্বলে। সম্ভৱতঃ এইটো হ’ব: [RRB JE 2019]

উত্তৰ: এটা এৰ’মেটিক হাইড্ৰকাৰ্বন

সমাধান: ক’লা ধোঁৱাযুক্ত শিখাই উচ্চ কাৰ্বন উপাদানৰ বাবে অপূৰ্ণ দহন সূচায়। বেনজিনৰ দৰে এৰ’মেটিক যৌগবোৰৰ উচ্চ C:H অনুপাত থাকে আৰু ক’লা ধোঁৱাযুক্ত শিখাৰে জ্বলে।

পৰীক্ষাৰ টিপ: “ক’লা ধোঁৱাযুক্ত শিখা” = উচ্চ কাৰ্বন উপাদানৰ সৈতে এৰ’মেটিক/অসম্পৃক্ত

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান জৈৱিক - দহনৰ বৈশিষ্ট্য

PYQ 5. কাৰ্বক্সিলিক এছিডত থকা কাৰ্যকৰী গোট হৈছে: [RPF SI 2019]

উত্তৰ: -COOH

সমাধান: কাৰ্বক্সিলিক এছিডবোৰত কাৰ্বক্সিল কাৰ্যকৰী গোট থাকে: -COOH (অক্সিজেনলৈ দ্বিবন্ধনযুক্ত কাৰ্বন আৰু OH গোটলৈ একবন্ধনযুক্ত)

পৰীক্ষাৰ টিপ: মনত ৰাখক “COOH” দুটা চকু আৰু এটা মুখৰ দৰে দেখা যায়

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান জৈৱিক - কাৰ্যকৰী গোট চিনাক্তকৰণ

দ্ৰুত কৌশল আৰু চমু পথ

ৰসায়ন বিজ্ঞান জৈৱিকৰ বাবে, পৰীক্ষাত পৰীক্ষিত চমু পথবোৰ দিয়ক:

সাধাৰণ ভুলবোৰ এৰাই চলিবলৈ

দ্ৰুত পুনৰীক্ষণ ফ্লেচকাৰ্ড

বিষয় সংযোগ

ৰসায়ন বিজ্ঞান জৈৱিক আন RRB পৰীক্ষাৰ বিষয়বোৰৰ সৈতে কেনেকৈ সংযুক্ত হৈছে:

• প্ৰত্যক্ষ সংযোগ: পৰিৱেশ ৰসায়ন - ৰেল ইঞ্জিনৰ পৰা হাইড্ৰকাৰ্বনবোৰ প্ৰদূষক, গ্ৰীণহাউছ গেছ হিচাপে
• সংযুক্ত প্ৰশ্ন: জৈৱিক + অজৈৱিক - ৰেলৱে সামগ্ৰীত জৈৱিক বনাম অজৈৱিক যৌগৰ ধৰ্ম তুলনা কৰা
• ভেটি হিচাপে: উদ্যোগিক ৰসায়ন - পেট্ৰ’লিয়াম শোধন, লোক’ম’টিভৰ বাবে ইন্ধন সংযোজন, ৰেল উপাদানৰ বাবে কৃত্ৰিম সামগ্ৰী