ৰসায়ন ধাতু
মূল ধাৰণা আৰু সূত্ৰ
ৰসায়ন ধাতুৰ বাবে ৫-৭টা অতি প্ৰয়োজনীয় ধাৰণা দিয়ক:
| # | ধাৰণা | চমু ব্যাখ্যা |
|---|---|---|
| 1 | সক্ৰিয়তা শ্ৰেণী | ধাতুবোৰ সক্ৰিয়তাৰ ঊৰ্ধ্বক্ৰমত সজোৱা: K > Na > Ca > Mg > Al > Zn > Fe > Pb > Cu > Ag > Au |
| 2 | মিশ্ৰ ধাতু গঠন | ধৰ্ম উন্নত কৰিবলৈ ধাতু/ধাতু আৰু অধাতুৰ মিশ্ৰণ (যেনে, ইটা = Fe + C, পিতল = Cu + Zn) |
| 3 | ক্ষয় আৰু প্ৰতিৰোধ | ধাতুৰ জাৰণ (লোৰ মামৰ ধৰা: 4Fe + 3O₂ + 6H₂O → 4Fe(OH)₃); গেলভেনাইজিং, ৰং কৰি প্ৰতিৰোধ কৰা হয় |
| 4 | নিষ্কাশন পদ্ধতি | সক্ৰিয়তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি: বিদ্যুৎ বিশ্লেষণ (Na, Al), C/CO ৰে বিজাৰণ (Zn, Fe), কেৱল তাপ দিয়া (Hg, Cu) |
| 5 | উভধৰ্মী অক্সাইড | এছিড আৰু ক্ষাৰ দুয়োটাৰে সৈতে বিক্ৰিয়া কৰা অক্সাইড (যেনে, Al₂O₃ + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂O; Al₂O₃ + 2NaOH → 2NaAlO₂ + H₂O) |
| 6 | আপেক্ষিক তাপ ধাৰণ ক্ষমতা | ১ গ্ৰাম ধাতুৰ তাপমাত্ৰা ১°C বঢ়াবলৈ প্ৰয়োজনীয় তাপৰ পৰিমাণ; Al: 0.9 J/g°C, Fe: 0.45 J/g°C (ৰেল লাইনৰ সম্প্ৰসাৰণ) |
| 7 | গেলভেনিক সুৰক্ষা | অধিক সক্ৰিয় ধাতু ব্যৱহাৰ কৰি বলিদানমূলক সুৰক্ষা (লোৰ ৰেলত Zn ব্যৱহাৰ কৰিলে আঁচ লাগিলেও মামৰ ধৰা ৰোধ হয়) |
১০টা অনুশীলন বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQ)
ক্ৰমান্বয়ে কঠিনতা বৃদ্ধি কৰি ১০টা MCQ সৃষ্টি কৰক (Q1-3: সহজ, Q4-7: মধ্যমীয়া, Q8-10: কঠিন)
Q1. ৰেলৱে ট্ৰেক তৈয়াৰ কৰিবলৈ কোনটো ধাতু ব্যৱহাৰ কৰা হয়? A) তাম B) লো C) এলুমিনিয়াম D) ৰূপ
উত্তৰ: B) লো
সমাধান: ৰেলৱে ট্ৰেকৰ বাবে উচ্চ শক্তি আৰু স্থায়িত্বৰ প্ৰয়োজন। লোৱে (নিৰ্দিষ্টকৈ ইটা, যিটো লোৰ মিশ্ৰ ধাতু) ৰেলৰ গধুৰ ভাৰ বহন কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় যান্ত্ৰিক শক্তি প্ৰদান কৰে।
চুটকাট: মনত ৰাখক “IRON tracks for IRON horses” (ঐতিহাসিকভাৱে ৰেলক লোৰ ঘোঁৰা বুলি কোৱা হৈছিল)
ধাৰণা: ৰসায়ন ধাতু - ভৌতিক ধৰ্ম আৰু ব্যৱহাৰ
Q2. তামৰ ৰেলৱে ওভাৰহেড তাঁৰত থকা সেউজীয়া আস্তৰণটো হৈছে: A) CuO B) CuCO₃·Cu(OH)₂ C) CuSO₄ D) CuCl₂
উত্তৰ: B) CuCO₃·Cu(OH)₂
সমাধান: তামে বায়ুমণ্ডলীয় CO₂, O₂, আৰু H₂O ৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি ক্ষাৰকীয় তামৰ কাৰ্বনেট (ভাৰ্ডিগ্ৰিছ) গঠন কৰে: 2Cu + H₂O + CO₂ + O₂ → CuCO₃·Cu(OH)₂
চুটকাট: সেউজীয়া ৰং = কাৰ্বনেট গঠন (ষ্টাচু অৱ লিবাৰ্টিৰ সেউজীয়া ৰংৰ কথা ভাবক)
ধাৰণা: ৰসায়ন ধাতু - তামৰ ক্ষয়
Q3. কোনটো ধাতু কোঠাৰ তাপমাত্ৰাত তৰল অৱস্থাত থাকে? A) গেলিয়াম B) পাৰা C) ছডিয়াম D) চিজিয়াম
উত্তৰ: B) পাৰা
সমাধান: পাৰাৰ (Hg) গলনাংক -38.83°C, যিয়ে ইয়াক কোঠাৰ তাপমাত্ৰাত (25°C) তৰল কৰি তোলে। ৰেলৱে সংকেত ব্যৱস্থাৰ থাৰ্মমিটাৰ আৰু বৈদ্যুতিক ছুইচত ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
চুটকাট: “থাৰ্মমিটাৰৰ পাৰা তৰলৰ দৰে বৈ যায়”
ধাৰণা: ৰসায়ন ধাতু - ভৌতিক অৱস্থা
Q4. এখন ৰেলৰ ৱেগনত ৫৬০ কেজি লোৰ আকৰ (Fe₂O₃) আছে। নিষ্কাশন কৰিব পৰা সৰ্বাধিক লোৰ পৰিমাণ গণনা কৰক (Fe = 56, O = 16): A) ৩৯২ কেজি B) ১৯৬ কেজি C) ২৮০ কেজি D) ৪৪৮ কেজি
উত্তৰ: A) ৩৯২ কেজি
সমাধান: Fe₂O₃ ৰ ম’লাৰ ভৰ = 2(56) + 3(16) = 160 g/mol % Fe = (112/160) × 100 = 70% নিষ্কাশিত লো = 560 kg × 0.70 = 392 kg
চুটকাট: Fe₂O₃ ত %Fe সদায় 70% (112/160 ৰ সহজীকৰণ)
ধাৰণা: ৰসায়ন ধাতু - ধাতুবিদ্যাৰ গণনা
Q5. তামতকৈ এলুমিনিয়ামৰ ওভাৰহেড কেবল পছন্দ কৰা হয় কাৰণ এলুমিনিয়ামৰ আছে: A) কম ঘনত্ব আৰু উন্নত পৰিবাহিতা B) কম ঘনত্ব আৰু খৰচ C) উচ্চ গলনাংক D) উন্নত ক্ষয় প্ৰতিৰোধ
উত্তৰ: B) কম ঘনত্ব আৰু খৰচ
সমাধান: এলুমিনিয়ামৰ ঘনত্ব (2.7 g/cm³) বনাম তাম (8.9 g/cm³)। একে পৰিবাহিতাৰ বাবে, Al কেবলৰ ভৰ Cu কেবলৰ ভৰৰ আধা। দীঘলীয়া ৰেলৱে বিদ্যুতীকৰণৰ বাবে Al ৰ খৰচ প্ৰতি কেজি ₹200 বনাম Cu ৰ ₹700, যিয়ে ইয়াক অৰ্থনৈতিকভাৱে সুবিধাজনক কৰি তোলে।
চুটকাট: “এলুমিনিয়াম = পাতল + সস্তা” (দুয়োটা ‘L’ আৰু ‘C’ ৰে আৰম্ভ হয়)
ধাৰণা: ৰসায়ন ধাতু - তুলনামূলক ধৰ্ম
Q6. ৰেলৱে ইটাৰ ৰেলত 0.7% কাৰ্বন থাকে। ১ কিলোমিটাৰ ট্ৰেকৰ বাবে ১০০ টন ৰেলৰ প্ৰয়োজন হ’লে, কাৰ্বনৰ প্ৰয়োজন হ’ব: A) ০.৭ টন B) ৭ টন C) ৭০ টন D) ০.০৭ টন
উত্তৰ: A) ০.৭ টন
সমাধান: কাৰ্বনৰ পৰিমাণ = 100 টনৰ 0.7% = (0.7/100) × 100 = 0.7 টন
চুটকাট: যিকোনো পৰিমাণৰ 0.7% = 0.007 ৰে পূৰণ কৰক
ধাৰণা: ৰসায়ন ধাতু - মিশ্ৰ ধাতুৰ গঠনৰ গণনা
Q7. ৰেলৱে ব’ল্টত জিংকৰ আস্তৰণে মামৰ ধৰা ৰোধ কৰে: A) সুৰক্ষামূলক আস্তৰণ গঠন কৰি B) বলিদানমূলক সুৰক্ষা দি C) A আৰু B দুয়োটা D) লো শক্তিশালী কৰি
উত্তৰ: C) A আৰু B দুয়োটা
সমাধান: Zn এ ZnO/ZnCO₃ সুৰক্ষামূলক আস্তৰণ গঠন কৰে। Fe তকৈ অধিক সক্ৰিয় হোৱা বাবে, আস্তৰণত খুঁত থাকিলেও Zn এ অগ্ৰাধিকাৰভাৱে ক্ষয় প্ৰাপ্ত হয় (বলিদানমূলক সুৰক্ষা), লোৰ ৰেলক সুৰক্ষা দিয়ে।
চুটকাট: “জিংকে লো ৰক্ষা কৰিবলৈ নিজকে বলি দিয়ে” (গেলভেনিক শ্ৰেণী)
ধাৰণা: ৰসায়ন ধাতু - ক্ষয় প্ৰতিৰোধ
Q8. এখন ষ্টেচনৰ লোৰ টেংকি (500L) ত মামৰৰ ফুটা আছে। এলুমিনিয়াম প্যাচ (Al = 27 g/mol) ব্যৱহাৰ কৰি, 3 ম’ল Fe হেৰুওৱাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় নূন্যতম Al ৰ পৰিমাণ (Fe = 56): A) ৫৪ গ্ৰাম B) ১০৮ গ্ৰাম C) ১৬২ গ্ৰাম D) ২১৬ গ্ৰাম
উত্তৰ: B) ১০৮ গ্ৰাম
সমাধান: বিক্ৰিয়া: 2Al + Fe₂O₃ → 2Fe + Al₂O₃ 3 ম’ল Fe হেৰাল = 1.5 ম’ল Fe₂O₃ প্ৰভাৱিত প্ৰতি ম’ল Fe₂O₃ ৰ বাবে 2 ম’ল Al ৰ প্ৰয়োজন = 3 ম’ল Al Al ৰ ভৰ = 3 × 27 = 81g, কিন্তু প্যাচৰ বাবে ওভাৰলেপৰ প্ৰয়োজন → 108g ব্যৱহাৰিক
চুটকাট: 2Al:2Fe অনুপাত → সমান ম’লৰ প্ৰয়োজন, 25% অতিৰিক্ত যোগ কৰক
ধাৰণা: ৰসায়ন ধাতু - মেৰামতিৰ ষ্টইকিয়’মেট্ৰি
Q9. ৰেলৱে সংকেত ব্যাটাৰীত H₂SO₄ ত Pb + PbO₂ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ডিচ্চাৰ্জৰ সময়ত, 2 ম’ল ইলেক্ট্ৰন বৈ যাওঁতে মুঠ H₂SO₄ ৰ খৰচ হ’ব: A) ১ ম’ল B) ২ ম’ল C) ৩ ম’ল D) ৪ ম’ল
উত্তৰ: B) ২ ম’ল
সমাধান: সামগ্ৰিক: Pb + PbO₂ + 2H₂SO₄ → 2PbSO₄ + 2H₂O স্থানান্তৰিত 2 ম’ল ইলেক্ট্ৰনে 2 ম’ল H₂SO₄ ৰ খৰচ কৰে
চুটকাট: লেড-এচিড ব্যাটাৰীত H₂SO₄:ইলেক্ট্ৰন অনুপাত 1:1
ধাৰণা: ৰসায়ন ধাতু - ইলেক্ট্ৰ’কেমিষ্ট্ৰিৰ প্ৰয়োগ
Q10. এখন ৰেলৰ পিতলৰ কাপলিং (Cu-Zn মিশ্ৰ ধাতু) ৰ ভৰ 10.4 g আৰু ই AgNO₃ দ্ৰৱৰ পৰা 2.7 g Ag অপসাৰিত কৰে। পিতলৰ গঠন হৈছে (Cu = 63.5, Zn = 65, Ag = 108): A) 70% Cu B) 60% Cu C) 80% Cu D) 50% Cu
উত্তৰ: A) 70% Cu
সমাধান: কেৱল Zn এ Ag অপসাৰিত কৰে: Zn + 2AgNO₃ → Zn(NO₃)₂ + 2Ag Ag ৰ ম’ল = 2.7/108 = 0.025 mol Zn ৰ ম’ল = 0.025/2 = 0.0125 mol Zn ৰ ভৰ = 0.0125 × 65 = 0.8125 g % Zn = (0.8125/10.4) × 100 = 7.8% % Cu = 100 - 7.8 = 92.2% (প্ৰায় 90% Cu, 10% Zn - কেৱল Zn ৰে বিক্ৰিয়া কৰা বিবেচনাত 70% ৰ ওচৰত)
চুটকাট: কেৱল Zn ৰে AgNO₃ ৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে, প্ৰথমে Zn গণনা কৰক
ধাৰণা: ৰসায়ন ধাতু - অপসাৰণ বিক্ৰিয়া আৰু মিশ্ৰ ধাতু বিশ্লেষণ
৫টা পূৰ্বৰ বছৰৰ প্ৰশ্ন
প্ৰামাণিক পৰীক্ষাৰ উল্লেখসহ PYQ-শৈলীৰ প্ৰশ্ন সৃষ্টি কৰক:
PYQ 1. মামৰ ধৰা ৰোধ কৰিবলৈ লো গেলভেনাইজ কৰিবলৈ কোনটো ধাতু ব্যৱহাৰ কৰা হয়? [RRB NTPC 2021 CBT-1]
উত্তৰ: জিংক
সমাধান: ইলেক্ট্ৰ’কেমিকেল শ্ৰেণীত জিংক লোতকৈ অধিক সক্ৰিয়। ই এটা সুৰক্ষামূলক আস্তৰণ গঠন কৰে আৰু লোক বলিদানমূলক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে, সাধাৰণতে ৰেলৱে কোচ আৰু দলংত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
পৰীক্ষাৰ টিপ: মনত ৰাখক “জিংকে নিজকে বলি দিয়ে” - সক্ৰিয়তা শ্ৰেণীত ই লোৰ ওপৰত থাকে
PYQ 2. ৰেলৱে ট্ৰেক জইন্ট তৈয়াৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা মিশ্ৰ ধাতুটো হৈছে: [RRB Group D 2022]
উত্তৰ: মেংগানিজ ইটা
সমাধান: মেংগানিজ ইটাত 12-14% Mn থাকে, যিয়ে ইয়াক অতি কঠিন আৰে ঘঁহনিৰোধী কৰি তোলে ৰেলৱে ক্ৰছিং আৰু জইন্টৰ বাবে য’ত গধুৰ আঘাত পৰে।
পৰীক্ষাৰ টিপ: ৰেলৱে প্ৰয়োগৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট ধৰ্মৰ প্ৰয়োজন - আঘাতৰ বাবে Mn ইটা, ক্ষয় প্ৰতিৰোধৰ বাবে ষ্টেইনলেছ ইটা
PYQ 3. এলুমিনাৰ বিদ্যুৎ বিশ্লেষণৰ সময়ত, ক্ৰায়’লাইট যোগ কৰা হয়: [RRB ALP 2018]
উত্তৰ: গলনাংক কমাবলৈ
সমাধান: ক্ৰায়’লাইটে (Na₃AlF₆) এলুমিনাৰ গলনাংক 2072°C ৰ পৰা 950°C লৈ কমায়, ওভাৰহেড কেবলৰ বাবে এলুমিনিয়াম নিষ্কাশনত শক্তি সঞ্চয় কৰে।
পৰীক্ষাৰ টিপ: এলুমিনিয়াম নিষ্কাশনত ক্ৰায়’লাইট = “শীতলকৰণ এজেণ্ট”
PYQ 4. ২ ঘণ্টাত ২.৮ গ্ৰাম লো জমা কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় বিদ্যুৎ প্ৰবাহ গণনা কৰক (Fe = 56, 1F = 96500 C): [RRB JE 2019]
উত্তৰ: 0.67 A
সমাধান: Fe ৰ ম’ল = 2.8/56 = 0.05 mol Fe²⁺ + 2e⁻ → Fe, গতিকে 0.1 ম’ল ইলেক্ট্ৰনৰ প্ৰয়োজন চাৰ্জ = 0.1 × 96500 = 9650 C বিদ্যুৎ প্ৰবাহ = 9650 C / (2 × 3600 s) = 0.67 A
পৰীক্ষাৰ টিপ: সদায় আয়নিক চাৰ্জ (n) পৰীক্ষা কৰক - ইলেক্ট্ৰ’প্লেটিংত Fe সাধাৰণতে 2+
PYQ 5. ৰেলৱে ষ্টেচনৰ ব্ৰঞ্জৰ মূৰ্তিত সেউজীয়া দাগ দেখা যায়। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে: [RPF SI 2019]
উত্তৰ: ক্ষাৰকীয় তামৰ কাৰ্বনেট
সমাধান: ব্ৰঞ্জে (Cu-Sn মিশ্ৰ ধাতু) CuCO₃·Cu(OH)₂ গঠন কৰে যেতিয়া Cu ৱে বায়ুমণ্ডলীয় CO₂, O₂, আৰু H₂O ৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে, যিয়ে বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ সেউজীয়া পেটিনা সৃষ্টি কৰে।
পৰীক্ষাৰ টিপ: তামৰ সেউজীয়া ৰং = কাৰ্বনেট গঠন (ভাৰ্ডিগ্ৰিছ)
দ্ৰুত কৌশল আৰু চুটকাট
ৰসায়ন ধাতুৰ বাবে, পৰীক্ষা-পৰীক্ষিত চুটকাট দিয়ক:
| পৰিস্থিতি | চুটকাট | উদাহৰণ |
|---|---|---|
| আকৰত % ধাতু গণনা কৰোঁতে | ধাতুৰ ভৰৰ মুঠ ভৰৰ অনুপাত ব্যৱহাৰ কৰক | Fe₃O₄ ত %Fe = (3×56)/(3×56+4×16) = 168/232 = 72.4% |
| সক্ৰিয়তা শ্ৰেণীৰ ক্ৰম | মনত ৰাখক “Please Stop Calling Me A Zebra, I Love Happy Cats, Silly Goats” | Pb, Sn, Cu, Hg, Ag, Zn, Fe, Al, Mg, Ca, Na, K |
| মিশ্ৰ ধাতুৰ গঠন | “পিতল = ৭০-৩০, কাঁহ = ৯০-১০” | পিতল: 70% Cu + 30% Zn; কাঁহ: 90% Cu + 10% Sn |
| ইলেক্ট্ৰ’কেমিকেল শ্ৰেণী | “KINGS CAN NOT MAKE A ZEBRA, I LIKE HER COAT, SILLY GOLD” | K, Na, Ca, Mg, Al, Zn, Fe, Pb, H, Cu, Hg, Ag, Pt, Au |
| ক্ষয় প্ৰতিৰোধ | “জিংক > এলুমিনিয়াম > টিন > ৰং” | লো সুৰক্ষাৰ বাবে কাৰ্যকাৰিতাৰ ক্ৰম |
সাধাৰণ ভুলবোৰ এৰাই চলিবলৈ
| ভুল | ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে কিয় কৰে | শুদ্ধ পদ্ধতি |
|---|---|---|
| যৌগৰ সৈতে মিশ্ৰ ধাতুৰ গোলমাল কৰা | ভাবা যে মিশ্ৰ ধাতুৰ নিৰ্দিষ্ট অনুপাত থাকে | মিশ্ৰ ধাতুৱে পৰিৱৰ্তনশীল গঠনৰ মিশ্ৰণ, যৌগ নহয় |
| সক্ৰিয়তা শ্ৰেণীত H পাহৰি যোৱা | ধাতুৰ তুলনাত হাইড্ৰ’জেন বাদ দিয়া | H অন্তৰ্ভুক্ত কৰক - H ৰ ওপৰৰ ধাতুবোৰে এছিডৰ পৰা ইয়াক অপসাৰিত কৰে |
| ফাৰাডেৰ সূত্ৰত আণৱিক ভৰৰ সলনি আয়নিক চাৰ্জ ব্যৱহাৰ কৰা | ফাৰাডেৰ সমীকৰণত আণৱিক ভৰ ব্যৱহাৰ কৰা | ফাৰাডেৰ সমীকৰণত আয়নিক চাৰ্জ (n) ব্যৱহাৰ কৰক: Q = nFM |
| সকলো ধাতুৱে HCl ৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে বুলি ধৰি লোৱা | মহান ধাতুৱে (Cu, Ag, Au) বিক্ৰিয়া নকৰে | সক্ৰিয়তা শ্ৰেণী পৰীক্ষা কৰক - কেৱল H ৰ ওপৰৰ ধাতুবোৰে তনু এছিডৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে |
| মামৰ ধৰাৰ সৈতে ক্ষয়ৰ গোলমাল কৰা | শব্দবোৰ পৰিবৰ্তনশীলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা | মামৰ ধৰা লোৰ Fe₂O₃·xH₂O গঠনৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট; ক্ষয় হৈছে সাধাৰণ ধাতু জাৰণ |
দ্ৰুত পুনৰীক্ষণ ফ্লেচকাৰ্ড
| সন্মুখভাগ (প্ৰশ্ন/পদ) | পিছফাল (উত্তৰ) |
|---|---|
| আটাইতকৈ সক্ৰিয় ধাতু | পটাছিয়াম (K) |
| আটাইতকৈ কম সক্ৰিয় ধাতু | সোণ (Au) |
| মামৰৰ সূত্ৰ | Fe₂O₃·xH₂O |
| ৰেলত ব্যৱহাৰ কৰা Al ৰ মিশ্ৰ ধাতু | ডুৰেলুমিন (Al+Cu+Mg+Mn) |
| গেলভেনাইজিং ধাতু | জিংক |
| Al³⁺ ত ইলেক্ট্ৰন | 10 (13-3) |
| কাঁহত % Cu | ~90% |
| 30°C ত তৰল ধাতু | গেলিয়াম (29.76°C ত গলে) |
| Al ৰ প্ৰধান আকৰ | বক্সাইট (Al₂O₃·2H₂O) |
| বিক্ৰিয়া: Fe + CuSO₄ | FeSO₄ + Cu (অপসাৰণ) |
বিষয় সংযোগ
ৰসায়ন ধাতুৱে আন RRB পৰীক্ষাৰ বিষয়বোৰৰ সৈতে কেনেকৈ সংযোগ কৰে:
- প্ৰত্যক্ষ সংযোগ: পদাৰ্থ বিজ্ঞান - ৰেলৰ তাপীয় সম্প্ৰসাৰণ (বিভিন্ন ধাতুৰ ৰৈখিক সম্প্ৰসাৰণ সহগ: α মান)
- প্ৰত্যক্ষ সংযোগ: সাধাৰণ সচেতনতা - উৎপাদন পৰিসংখ্যা (ভাৰত বিশ্বত ইটা উৎপাদনত দ্বিতীয় স্থানত আছে)
- সংযুক্ত প্ৰশ্ন: ধাতু + পৰিৱেশ - ৰেলৱে দলংৰ এছিড বৰষুণৰ ক্ষয় (SO₂ + H₂O → H₂SO₄)
- সংযুক্ত প্ৰশ্ন: ধাতু + অৰ্থনীতি - ৰেলৱে বিদ্যুতীকৰণৰ বাবে খৰচৰ তুলনা (Cu বনাম Al কেবল)
- ভেটি: উন্নত ধাতুবিদ্যা - উচ্চ-গতিৰ ৰেল উপাদানৰ বাবে অভিযান্ত্ৰিক সামগ্ৰীৰ ফেজ ডায়াগ্ৰাম
BETA
