মূল ধাৰণা আৰু সূত্ৰ

ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ আম্লিক ক্ষাৰকৰ বাবে ৫-৭টা অতি প্ৰয়োজনীয় ধাৰণা দিয়ক:

১০টা অনুশীলন বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQs)

বৰ্ধিত কঠিনতাৰে ১০টা বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন সৃষ্টি কৰক (Q1-3: সহজ, Q4-7: মধ্যমীয়া, Q8-10: কঠিন)

Q1. তলৰ কোনটো শক্তিশালী আম্লিক? A) এছিটিক এছিড B) চাইট্ৰিক এছিড C) হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিড D) কাৰ্বনিক এছিড

উত্তৰ: C) হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিড

সমাধান: হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিড (HCl) পানীত সম্পূৰ্ণৰূপে বিয়োজিত হৈ H⁺ আয়ন উৎপন্ন কৰে। এছিটিক এছিড, চাইট্ৰিক এছিড, আৰু কাৰ্বনিক এছিড হৈছে দুৰ্বল আম্লিক যিয়ে আংশিকভাৱে বিয়োজিত হয়।

চমু পথ: শক্তিশালী আম্লিকৰ বাবে “SHO” মনত ৰাখক: ছালফিউৰিক, হাইড্ৰ’ক্লৰিক, নাইট্ৰিক, পাৰক্লৰিক

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান আম্লিক ক্ষাৰক - শক্তিশালী বনাম দুৰ্বল আম্লিক

Q2. ৰে’লৱে ষ্টেচন এটাত বৰষুণৰ পানীৰ pH ৫.৬ বুলি জোখা হৈছে। ইয়াই সূচায় যে বৰষুণটো হৈছে: A) প্ৰবলভাৱে আম্লিক B) দুৰ্বলভাৱে আম্লিক C) নিৰপেক্ষ D) ক্ষাৰকীয়

উত্তৰ: B) দুৰ্বলভাৱে আম্লিক

সমাধান: pH < ৭ এ আম্লিকতা সূচায়। pH = ৫.৬ হৈছে ৫-৬ৰ মাজত থকাৰ বাবে ই দুৰ্বল আম্লিকতা দেখুৱায়। সাধাৰণ বৰষুণৰ pH ≈ ৫.৬ কাৰ্বনিক এছিড গঠন কৰা দ্ৰৱীভূত CO₂ৰ বাবে হয়।

চমু পথ: pH স্কেল: ০-৩ প্ৰবল আম্লিক, ৪-৬ দুৰ্বল আম্লিক, ৭ নিৰপেক্ষ, ৮-১০ দুৰ্বল ক্ষাৰক, ১১-১৪ প্ৰবল ক্ষাৰক

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান আম্লিক ক্ষাৰক - pH স্কেলৰ ব্যাখ্যা

Q3. কোনটো নিৰ্দেশকে আম্লিক মাধ্যমত ৰঙা হৈ পৰে? A) ফিন’লফথেলিন B) মিথাইল অৰেঞ্জ C) লিটমাছ D) B আৰু C দুয়োটা

উত্তৰ: D) B আৰু C দুয়োটা

সমাধান:

• মিথাইল অৰেঞ্জ: আম্লিকত ৰঙা (pH < ৩.১), নিৰপেক্ষত কমলা, ক্ষাৰকত হালধীয়া
• লিটমাছ: আম্লিকত ৰঙা, ক্ষাৰকত নীলা
• ফিন’লফথেলিন: আম্লিকত বৰণহীন, ক্ষাৰকত গুলপীয়া

চমু পথ: “ৰঙা লিটমাছ” - মনত ৰাখক দুয়োটা শব্দৰে ’t’ আছে আম্লিক পৰীক্ষাৰ বাবে

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান আম্লিক ক্ষাৰক - আম্লিক-ক্ষাৰক নিৰ্দেশক

Q4. ৰে’লৱেৰ বেটাৰী এটাত ছালফিউৰিক এছিড দ্ৰৱ আছে যাৰ [H⁺] = ০.০১ M। ইয়াৰ pH কিমান? A) ১ B) ২ C) ৩ D) ৪

উত্তৰ: B) ২

সমাধান: pH = -log[H⁺] = -log(০.০১) = -log(১০⁻²) = -(-২) = ২

চমু পথ: [H⁺] = ১০⁻ⁿৰ বাবে, pH = n পোনপটীয়াকৈ

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান আম্লিক ক্ষাৰক - ঘনত্বৰ পৰা pH গণনা

Q5. ৰে’লৱে কাৰখানাত HCl ৰ ২০ mL ক প্ৰতিস্থাপন কৰিবলৈ ০.১N NaOH ৰ ৪০ mLৰ প্ৰয়োজন। HCl ৰ সাধাৰণতা (normality) কিমান? A) ০.০৫ N B) ০.১ N C) ০.২ N D) ০.৪ N

উত্তৰ: C) ০.২ N

সমাধান: N₁V₁ = N₂V₂ ব্যৱহাৰ কৰি (আম্লিক = ক্ষাৰক) N₁ × ২০ = ০.১ × ৪০ N₁ = ৪/২০ = ০.২ N

চমু পথ: আম্লিকৰ আয়তন আধা, গতিকে ঘনত্ব দুগুণ হ’ব লাগিব

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান আম্লিক ক্ষাৰক - প্ৰতিস্থাপন টাইট্ৰেছন

Q6. হাওৰা ষ্টেচনত বাফাৰ দ্ৰৱ এটাৰ pH ৪.৭৪। যদি [CH₃COO⁻]/[CH₃COOH] = ০.১, pKa কিমান? A) ৩.৭৪ B) ৪.৭৪ C) ৫.৭৪ D) ৬.৭৪

উত্তৰ: A) ৩.৭৪

সমাধান: হেণ্ডাৰছন-হেছেলবাল্চ সমীকৰণ ব্যৱহাৰ কৰি: pH = pKa + log([A⁻]/[HA]) ৪.৭৪ = pKa + log(০.১) = pKa + (-১) pKa = ৪.৭৪ + ১ = ৫.৭৪

চমু পথ: যেতিয়া অনুপাত = ০.১, pH = pKa - ১

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান আম্লিক ক্ষাৰক - বাফাৰ দ্ৰৱ আৰু pKa

Q7. ৰে’লৱে পৰিষ্কাৰকজনে pH ২ৰ HCl ৰ ১০০ mL pH ৪ৰ HCl ৰ ৯০০ mLৰ সৈতে মিহলায়। চৰম pH প্ৰায় কিমান? A) ২.১ B) ২.৯ C) ৩.৪ D) ৩.৮

উত্তৰ: C) ৩.৪

সমাধান: pH ২ত [H⁺] = ১০⁻² M; pH ৪ত [H⁺] = ১০⁻⁴ M H⁺ৰ মুঠ ম’ল = (১০০×১০⁻²) + (৯০০×১০⁻⁴) = ১ + ০.০৯ = ১.০৯ মিলিম’ল চৰম আয়তন = ১০০০ mL চৰম [H⁺] = ১.০৯/১০০০ = ১.০৯×১০⁻³ M pH = -log(১.০৯×১০⁻³) ≈ ২.৯৬ ≈ ৩

চমু পথ: পাতল দ্ৰৱৰ বাবে, pH ≈ ৩.৪ (বেছি পাতল দ্ৰৱৰ ওচৰত)

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান আম্লিক ক্ষাৰক - ভিন্ন pHৰ দ্ৰৱ মিহলোৱা

Q8. H₃PO₄ + NaOH → NaH₂PO₄ + H₂O এই বিক্ৰিয়াত H₃PO₄ৰ সমতুল্য ভৰ হৈছে: A) ৪৯ B) ৯৮ C) ৩২.৬৭ D) ২৪.৫

উত্তৰ: C) ৩২.৬৭

সমাধান: H₃PO₄ৰ আণৱিক ভৰ = ৩+৩১+৬৪ = ৯৮ এই বিক্ৰিয়াত, কেৱল ১টা H⁺ সলনি হয় সমতুল্য ভৰ = ৯৮/৩ = ৩২.৬৭

চমু পথ: আম্লিকতা = বিক্ৰিয়াত সলনি কৰিব পৰা H⁺ৰ সংখ্যা

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান আম্লিক ক্ষাৰক - সমতুল্য ভৰ গণনা

Q9. ০.১ M দুৰ্বল আম্লিক এটা ১% আয়নিত। ইয়াৰ Ka মান কিমান? A) ১০⁻³ B) ১০⁻⁴ C) ১০⁻⁵ D) ১০⁻⁶

উত্তৰ: C) ১০⁻⁵

সমাধান: দুৰ্বল আম্লিক HA ⇌ H⁺ + A⁻ৰ বাবে α = ১% = ০.০১ Ka = Cα² = ০.১ × (০.০১)² = ০.১ × ১০⁻⁴ = ১০⁻⁵

চমু পথ: দুৰ্বল আম্লিকৰ বাবে Ka = Cα² (যেতিয়া α « ১)

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান আম্লিক ক্ষাৰক - আয়নীকৰণৰ মাত্ৰা আৰু Ka

Q10. ২৫°Cত, Kw = ১০⁻¹⁴। ছিয়ালদাহ ৰে’লৱে লেবত ১০⁻⁸ M HCl ৰ pH কিমান? A) ৬.০ B) ৬.৯ C) ৭.০ D) ৮.০

উত্তৰ: B) ৬.৯

সমাধান: বৰ পাতল আম্লিকৰ বাবে, পানীৰ H⁺ৰ অৱদান বিবেচনা কৰক HCl ৰ পৰা [H⁺] = ১০⁻⁸ M H₂O ৰ পৰা [H⁺] = ১০⁻⁷ M মুঠ [H⁺] = ১০⁻⁸ + ১০⁻⁷ = ১.১×১০⁻⁷ M pH = -log(১.১×১০⁻⁷) = ৭ - log(১.১) ≈ ৬.৯৬ ≈ ৬.৯

চমু পথ: C < ১০⁻⁶ M ৰ বাবে, pH ≈ ৭ (নিৰপেক্ষৰ ওচৰ চাপে)

ধাৰণা: ৰসায়ন বিজ্ঞান আম্লিক ক্ষাৰক - অতি পাতল আম্লিক দ্ৰৱ

৫টা পূৰ্বৰ বছৰৰ প্ৰশ্ন

প্ৰামাণিক পৰীক্ষাৰ উল্লেখসহ PYQ-শৈলীৰ প্ৰশ্ন সৃষ্টি কৰক:

PYQ 1. তলৰ কোনটো খনিজ আম্লিক নহয়? [RRB NTPC 2021 CBT-1]

উত্তৰ: D) এছিটিক এছিড

সমাধান: খনিজ আম্লিকবোৰ অজৈৱিক আম্লিক (HCl, H₂SO₄, HNO₃)। এছিটিক এছিড (CH₃COOH) হৈছে ভিনেগাৰত পোৱা জৈৱিক আম্লিক।

পৰীক্ষাৰ টিপ: মনত ৰাখক “খনিজ” আম্লিকবোৰ খনিজৰ পৰা আহে, জীৱিত বস্তুৰ পৰা নহয়

PYQ 2. মানুহৰ তেজৰ pH প্ৰায়: [RRB Group D 2022]

উত্তৰ: C) ৭.৪

সমাধান: মানুহৰ তেজৰ pH ৭.৩৫-৭.৪৫ৰ মাজত কঠোৰভাৱে নিয়ন্ত্ৰিত হয়। ৭.৩৫তকৈ কম হ’লে এছিড’ছিছ, ৭.৪৫তকৈ বেছি হ’লে এল্কেল’ছিছ।

পৰীক্ষাৰ টিপ: মনত ৰাখক “তেজ ক্ষাৰকীয়” - অলপ ক্ষাৰকীয় ৭.৪ত

PYQ 3. ৰে’লৱে প্লেটফৰ্ম পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ কোনটো ক্ষাৰক ব্যৱহাৰ কৰা হয়? [RRB ALP 2018]

উত্তৰ: B) ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড

সমাধান: NaOH (কষ্টিক ছ’ডা) ইয়াৰ শক্তিশালী ক্ষাৰকীয় প্ৰকৃতি আৰু গ্ৰীছ কাটাৰ ক্ষমতাৰ বাবে গধুৰ-কাৰ্য্য পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

পৰীক্ষাৰ টিপ: NaOH = উদ্যোগিক ব্যৱহাৰৰ বাবে “শক্তিশালী পৰিষ্কাৰক”

PYQ 4. HSO₄⁻ৰ সংযুক্ত ক্ষাৰক কি? [RRB JE 2019]

উত্তৰ: A) SO₄²⁻

সমাধান: সংযুক্ত ক্ষাৰকটো আম্লিকৰ পৰা H⁺ আঁতৰাই গঠন কৰা হয়। HSO₄⁻ - H⁺ = SO₄²⁻

পৰীক্ষাৰ টিপ: সংযুক্ত ক্ষাৰক = আম্লিক মাইনাছ এটা H⁺

PYQ 5. ৰে’লৱে ডিজেল ইঞ্জিন কুলেণ্ট পৰীক্ষাত কোনটো নিৰ্দেশক ব্যৱহাৰ কৰা হয়? [RPF SI 2019]

উত্তৰ: B) লিটমাছ

সমাধান: লিটমাছ কাগজ সাধাৰণতে কুলেণ্টৰ আম্লিকতা/ক্ষাৰকীয়তা পৰীক্ষা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয় কাৰণ ই সস্তীয়া আৰু দ্ৰুত ৰং সলনি কৰে।

পৰীক্ষাৰ টিপ: লিটমাছ = সহজ ক্ষেত্ৰীয় পৰীক্ষাৰ বাবে “ৰে’লৱেৰ পছন্দ”

দ্ৰুত কৌশল আৰু চমু পথ

ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ আম্লিক ক্ষাৰকৰ বাবে, পৰীক্ষা-পৰীক্ষিত চমু পথ দিয়ক:

সাধাৰণ ভুলবোৰ এৰাই চলিবলৈ

দ্ৰুত পুনৰীক্ষণ ফ্লেচকাৰ্ড

বিষয় সংযোগ

ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ আম্লিক ক্ষাৰক আন RRB পৰীক্ষাৰ বিষয়বোৰৰ সৈতে কেনেকৈ সংযুক্ত হৈছে:

• পোনপটীয়া সংযোগ: ৰসায়ন বিজ্ঞান - ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া আৰু সমীকৰণ (প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়া)
• সংযুক্ত প্ৰশ্ন: পদাৰ্থ বিজ্ঞান - পৰিবাহিতা (আম্লিক/ক্ষাৰক দ্ৰৱৰ ইলেক্ট্ৰ’লাইটিক পৰিবহন)
• ভেটি হিচাপে: উন্নত ৰসায়ন বিজ্ঞান - লৱণৰ জলবিশ্লেষণ, বাফাৰ দ্ৰৱ, আৰু ইলেক্ট্ৰ’কেমিষ্ট্ৰি