মোগল যুগ

১. মোগল যুগৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু প্ৰথম পানিপতৰ যুদ্ধ

• প্ৰথম পানিপতৰ যুদ্ধ (১৫২৬):
  • বাবৰ (মোগল) আৰু ইব্ৰাহিম লোদী (দিল্লী সালতানত)ৰ মাজত যুদ্ধ হৈছিল।
  • ফলাফল: বাবৰৰ বিজয়ে ভাৰতত মোগল শাসনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
  • তাৎপৰ্য্য: ভাৰতত মোগল সাম্ৰাজ্যৰ আৰম্ভণি চিহ্নিত কৰিছিল।
  • বাবৰৰ বিজয়ৰ মুখ্য কাৰণসমূহ:
    • কামন আৰু বাৰুদৰ ব্যৱহাৰ।
    • উৎকৃষ্ট কৌশল আৰু মনোবল।
    • ছাফাভিদ সাম্ৰাজ্য আৰু কাবুলৰ সহায়।

২. শাসকসকল - বাবৰ আৰু হুমায়ুন

বাবৰ (১৫২৬–১৫৩০)

• মোগল সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক।
• উৎপত্তি: উজবেকিস্তান, তৈমুৰ আৰু চেঙ্গিজ খানৰ বংশধৰ।
• মুখ্য কৃতিত্বসমূহ:
  • দিল্লী আৰু আগ্ৰা জয় কৰিছিল।
  • বাবৰনামা (আত্মজীৱনী) লিখিছিল।
• মৃত্যু: ১৫৩০ ত মৃত্যু হৈছিল, হুমায়ুনৰ দ্বাৰা উত্তৰাধিকাৰী হৈছিল।

হুমায়ুন (১৫৩০–১৫৪০)

• চ্যালেঞ্জসমূহ:
  • ১৫৪০ ত শ্বৰ শাহ শ্বুৰীয়ে দিল্লী হেৰুৱাইছিল।
  • সমৰকণ্ডলৈ নির্বাসিত হৈছিল।
• পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা:
  • পাৰস্য ছাফাভিদসকলৰ সহায়ত ১৫৫৫ ত দিল্লী পুনৰ উদ্ধাৰ কৰিছিল।
  • ১৫৫৬ ত মৃত্যু হৈছিল, আকবৰ উত্তৰাধিকাৰী হৈছিল।

৩. শ্বৰ শাহ শ্বুৰীৰ উত্থান - বিলগ্ৰাম আৰু কান্নৌজৰ যুদ্ধ, শ্বুৰী সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠা

• শেৰ শাহ সুৰী:
  • হুমায়ুনৰ পৰাজয়ৰ পিছত ক্ষমতালৈ উত্থান হোৱা এজন আফগান শাসক।
• যুদ্ধ:
  • বিলগ্ৰামৰ যুদ্ধ (১৫২৯): শেৰ শাহে হুমায়ুনক পৰাস্ত কৰে।
  • কান্নৌজৰ যুদ্ধ (১৫৪০): শেৰ শাহে হুমায়ুনক পৰাস্ত কৰে।
• সুৰী সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠা:
  • ৰাজধানী: দিল্লী আৰু শাসাৰাম।
  • সংস্কাৰ: ভূমি ৰাজস্ব ব্যৱস্থা, ৰাস্তা, মুদ্ৰা।
  • ১৫৪৫ ত মৃত্যু হোৱাৰ পিছত জালালুদ্দিন ফিৰোজ শাহৰ উত্তৰাধিকাৰী হোৱা।

৪. সুৰী সাম্ৰাজ্য - অৰ্থনীতি, সমাজ, ৰাজনীতি

৫. মুঘল সাম্ৰাজ্যৰ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা আৰু দ্বিতীয় পানিপতৰ যুদ্ধ

• দ্বিতীয় পানিপতৰ যুদ্ধ (১৫৫৬):
  • আকবৰ (মুঘল) আৰু হেমু (সুৰী)ৰ মাজত যুদ্ধ হৈছিল।
  • ফলাফল: আকবৰৰ বিজয়ে মুঘল শাসন পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা কৰে।
  • তাৎপৰ্য্য: সুৰী সাম্ৰাজ্যৰ অৱসান আৰু মুঘল শাসনৰ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা চিহ্নিত কৰে।
• মুখ্য কাৰক:
  • আকবৰৰ কৌশলগত পৰিকল্পনা আৰু সামৰিক শক্তি।
  • হেমুৰ উচ্চাকাংক্ষা আৰু সমৰ্থনৰ অভাৱ।

৬. শাসকসকল - আকবৰ, জাহাংগীৰ, শাহজাহান, আওৰংজেব

আকবৰ (১৫৫৬–১৬০৫)

• প্ৰধান নীতিসমূহ:
  • দিন-ই-ইলাহি (দিৱ্য ধৰ্ম)।
  • ভূমি ৰাজস্ব ব্যৱস্থা (জবটি ব্যৱস্থা)।
  • মনসবদাৰী ব্যৱস্থা।
• উপলব্ধিসমূহ:
  • মুঘল শাসন সুদৃঢ় কৰিলে।
  • ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা উৎসাহিত কৰিলে।
  • ফতেপুৰ সিক্ৰি নিৰ্মাণ কৰিলে।
• মৃত্যু: ১৬০৫, জাহাঙ্গীৰৰ দ্বাৰা উত্তৰাধিকাৰী হ’ল।

জাহাঙ্গীৰ (১৬০৫–১৬২৭)

• প্ৰধান নীতিসমূহ:
  • ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা অব্যাহত ৰাখিলে।
  • জাগিৰদাৰী ব্যৱস্থা।
  • কলা আৰু সংস্কৃতি উৎসাহিত কৰিলে।
• মৃত্যু: ১৬২৭, শাহজাহানৰ দ্বাৰা উত্তৰাধিকাৰী হ’ল।

শাহজাহান (১৬২৮–১৬৫৮)

• প্ৰধান নীতিসমূহ:
  • তাজমহল নিৰ্মাণ কৰিলে।
  • মুঘল স্থাপত্য বিস্তাৰ কৰিলে।
  • কেন্দ্ৰীভূত প্ৰশাসন অব্যাহত ৰাখিলে।
• মৃত্যু: ১৬৫৮, অৰংজেবৰ দ্বাৰা উত্তৰাধিকাৰী হ’ল।

অৰংজেব (১৬৫৮–১৭০৭)

• প্ৰধান নীতিসমূহ:
  • কঠোৰ ইছলামী আইন।
  • জিজিয়া কৰ অমুছলমানৰ ওপৰত।
  • অমুছলমানৰ শাস্তি।
• উপলব্ধিসমূহ:
  • মুঘল সাম্ৰাজ্য গুজৰাট আৰু দক্ষিণ ভাৰতলৈ বিস্তাৰ কৰিলে।
  • বাদশাহী মছজিদ নিৰ্মাণ কৰিলে।
• মৃত্যু: ১৭০৭, মুহাম্মদ আজমৰ দ্বাৰা উত্তৰাধিকাৰী হ’ল।

৭. মনসবদাৰী আৰু জাগিৰদাৰী ব্যৱস্থা

মনসবদাৰী ব্যৱস্থা

• সংজ্ঞা: সামৰিক আৰু প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা।
• প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ:
  • পদ (মনসব) নিৰ্ধাৰণ কৰিলে সামৰিক শক্তিৰ দ্বাৰা।
  • জাত আৰু সওয়াৰ পদ।
  • মনসবদাৰসকলক ভূমি ৰাজস্বৰ দ্বাৰা বেতন দিয়া হৈছিল।
• উদ্দেশ্য: কেন্দ্ৰীভূত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সামৰিক শক্তি ৰক্ষা কৰা।

জাগিৰদাৰী প্ৰথা

• সংজ্ঞা: ভূমি অনুদান প্ৰথা।
• প্ৰধান বৈশিষ্ট্য:
  • জাগিৰদাৰসকলে বেতনৰ বিকল্পত ভূমি লাভ কৰিছিল।
  • ভূমিৰ পৰা অহা ৰাজস্ব সামৰিক আৰু প্ৰশাসনিক খৰচৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
  • মানসবদাৰ আৰু জাগিৰদাৰৰ দ্বৈত প্ৰথা।
• উদ্দেশ্য: প্ৰশাসনত বিশ্বাসযোগ্যতা আৰু দক্ষতা নিশ্চিত কৰা।

৮. মুঘল যুগৰ সমাজ আৰু অৰ্থনীতি

সমাজ

• সামাজিক গঠন:
  • জমিদাৰ, মানসবদাৰ, জাগিৰদাৰ, কৃষক, শিল্পী, ধৰ্মীয় পণ্ডিত।
• সাংস্কৃতিক অৱদান:
  • ফাৰ্ছী ভাষা আৰু সাহিত্য।
  • স্থাপত্য (উদাহৰণস্বৰূপে, তাজমহল)।
  • চিত্ৰকলা আৰু সংগীত।

অৰ্থনীতি

• প্ৰধান বৈশিষ্ট্য:
  • ভূমি ৰাজস্ব প্ৰথা (জবতী প্ৰথা)।
  • ব্যৱসায় আৰু বাণিজ্য বিস্তৃত হৈছিল।
  • মুদ্ৰা মানকৰণ কৰা হৈছিল।
  • নগৰায়ণ আৰু বজাৰ নগৰ।
• গুৰুত্বপূৰ্ণ কৰ:
  • চৌথ, সৰদেশমুখী, জিজিয়া, খৰাজ।

৯. পিছৰ মুঘলসকল

• প্ৰধান শাসক:
  • মুহম্মদ শাহ (১৭১৯–১৭৪৮): মুঘল ক্ষমতাৰ পতন।
  • আহমদ শাহ দুৰ্ৰানী (১৭৪৮–১৭৫৪): আফগান আক্ৰমণ।
  • শাহ আলম দ্বিতীয় (১৭৫৪–১৮০৬): দুৰ্বল কেন্দ্ৰীয় কৰ্তৃত্ব।
• পতনৰ কাৰণ:
  • অভ্যন্তৰীণ সংঘৰ্ষ।
  • কেন্দ্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণৰ অভাৱ।
  • বাহ্যিক আক্ৰমণ (উদাহৰণস্বৰূপে, আহমদ শাহ দুৰ্ৰানী)।
  • অৰ্থনৈতিক পতন।

১০. মুঘল যুগৰ পুথি আৰু লেখক

গুৰুত্বপূৰ্ণ লেখক:

• আবুল-ফজল: আকবৰৰ ৰাজত্বৰ ইতিহাসলেখক।
• গুলবদন বেগম: মহিলা ইতিহাসলেখিকা।
• মিৰ্জা হায়দাৰ দিল্লী: মুঘল ইতিহাসৰ চিত্ৰলেখক।