A.8.2 గుప్తుల అనంతర కాలం

పుష్యభూతి వంశం

• స్థాపకుడు: పుష్యభూతి (క్రీ.శ. 500–550)
• రాజధాని: థానేశ్వర (ఇప్పటి హర్యానాలోని థానేశ్వర), తరువాత కన్నౌజ్‌కు మార్చబడింది
• ప్రముఖ పాలకుడు: సామ్రాట్ హర్షవర్ధనుడు (క్రీ.శ. 606–647)
• ప్రధాన సాధనలు:
  • గుప్తుల పతనం తరువాత ఉత్తర భారతాన్ని మళ్లీ ఏకం చేశాడు
  • బెంగాల్ ప్రయాణం: గౌడ (బెంగాల్) రాజు శశాంకుడిని ఓడించాడు; శశాంకుడు హర్షుని బావను చంపాడు; బెంగాల్, ఒడిశాలను తన నియంత్రణలోకి తెచ్చుకున్నాడు
  • పులికేశిన్ IIతో ఘర్షణ: దక్షిణ దిశగా విస్తరించే ప్రయత్నాన్ని చాళుక్య రాజు పులికేశిన్ II నర్మదా నది వద్ద (క్రీ.శ. 618-620) అడ్డుకున్నాడు; ఇది హర్షుని సామ్రాజ్యానికి దక్షిణ సరిహద్దుగా నిలిచింది
  • హిందూ, బౌద్ధ మతాలను ప్రోత్సహించాడు; బౌద్ధమతానికి రక్షకుడయ్యాడు; కన్నౌజ్, ప్రయాగలలో మహా సభలు నిర్వహించాడు
  • నాందా విశ్వవిద్యాలయాన్ని (ఇప్పటికే ఉన్నదే) ఆదరించి విద్యకు మద్దతు ఇచ్చాడు
  • హర్షచరిత (బాణభట్ట రచించిన జీవిత చరిత్ర) మరియు చైనా యాత్రికుడు హ్యూన్‌త్సాంగ్ వివరాల ద్వారా ప్రసిద్ధి చెందాడు
• సంబంధాలు:
  • చైనా తాంగ్ వంశంతో రాజకీయ సంబంధాలు ఉంచాడు
  • కన్నౌజ్ మౌఖరి పాలకులతో ఘర్షణలు జరిగాయి; తరువాత వివాహ సంబంధం ద్వారా ఏకం చేశాడు
  • ఉత్తర భారతంలోని వివిధ రాజ్యాలతో వసూలు సంబంధాలు ఏర్పరచాడు
• పతనం:
  • హర్ష మరణం (క్రీ.శ. 647) తరువాత బలమైన వారసుడు లేక పతనం వేగంగా జరిగింది
  • సామ్రాజ్యం చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది
  • చివరికి రాజపుత్ర వంశాలు మరియు ఇతర ప్రాంతీయ శక్తులు ఎదిగి స్థానంలో నిలిచాయి

కన్నౌజ్ మౌఖరులు

• స్థాపకులు: మౌఖరి వంశం (సుమారు 500–600 CE)
• రాజధాని: కన్నౌజ్ (ఇప్పటి ఉత్తరప్రదేశ్)
• ప్రముఖ పాలకుడు: ధ్రువగుప్తుడు (సుమారు 535–550 CE)
• ముఖ్య సాధనలు:
  • ఉత్పత్తిశీలమైన గంగా మైదానాలను నియంత్రించారు
  • గుప్త తరువాత రాజకీయ దృశ్యంలో ముఖ్య పాత్ర పోషించారు
  • బలమైన సైనిక, పరిపాలనా వ్యవస్థ కలిగి ఉండేవారు
• సంబంధాలు:
  • ఉత్తర భారతదేశంపై నియంత్రణ కోసం పుష్యభూతులతో పోరాడారు
  • మగధలోని హర్యంక వంశంతో సహకరించారు
• పతనం:
  • హున్నిక జాతులు మరియుగుప్త పునరుజ్జీవనం దండయాత్రల వల్ల పతనమయ్యారు
  • చివరికి శకులు మరియుయాదవులు స్థానంలోకి వచ్చారు

చాళుక్యులు

• స్థాపకుడు: పులికేశిన్ I (సుమారు 543–566 CE)
• రాజధాని: వాటాపి (ఆధునిక కర్ణాటకలోని బదామి)
• మూడు శాఖలు:
  • వాటాపి (బదామి) చాళుక్యులు (543–753 CE) – బదామి నుండి పాలించారు, దక్షిణ భారతాన్ని ఆధిపత్యం చేశారు
  • తూర్పు చాళుక్యులు (624–1075 CE) – వెంగి (ఆంధ్రప్రదేశ్) నుండి పాలించారు, పులికేశిన్ II సోదరుడిచే స్థాపించబడ్డారు
  • పశ్చిమ చాళుక్యులు (973–1189 CE) – తరువాత పునరుజ్జీవనం, కల్యాణి నుండి పాలించారు
• ప్రధాన పాలకులు:
  • పులికేశిన్ II (సుమారు 609–642 CE) – అత్యంత శక్తివంతుడైన పాలకుడు
  • కీర్తివర్మన్ I (సుమారు 567–598 CE)
  • విక్రమాదిత్య I (సుమారు 655–680 CE)
• పులికేశిన్ II యుద్ధ విజయాలు:
  • దక్షిణ ఘర్షణలు: మహేంద్రవర్మన్ I నేతృత్వంలోని పల్లవులను ఓడించాడు, వెంగిని జయించాడు, మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్ భాగాలతో సహా దక్షిణ భారతంలో ఎక్కువ భాగాలపై ఆధిపత్యం స్థాపించాడు
  • హర్ష విజయం: నర్మదా నది తీరంలో హర్షవర్ధన చక్రవర్తిని విజయవంతంగా ఓడించాడు (సుమారు 618–620 CE), దక్షిణ భారతంలో ఉత్తర విస్తరణను అడ్డుకున్నాడు, ఉత్తర మరియు దక్షిణ భారతాల మధ్య సరిహద్దుగా నర్మదాను స్థాపించాడు
  • తన సామ్రాజ్యాన్ని అరేబియా సముద్రం నుండి బెంగాల్ ఖాతం వరకు విస్తరించాడు
• ముఖ్య సాధనలు:
  • దక్షిణ భారతంలో రెండు శతాబ్దాల పాటు ఆధిపత్యం చేశారు
  • బదామి గుహ దేవాలయాలు (హిందూ మరియు జైన రాతి కోత దేవాలయాలు) నిర్మించారు
  • ప్రత్యేకమైన చాళుక్య శిల్ప శైలిని అభివృద్ధి చేశారు
  • కళ, సాహిత్యం, సంస్కృత మరియు కన్నడ భాషలను ప్రోత్సహించారు
• సంబంధాలు:
  • దక్షిణ భారతంలో భూభాగ నియంత్రణ కోసం పల్లవులతో దీర్ఘకాల ప్రత్యర్థత ఉంది
  • కలచూరులతో మరియు ఇతర ప్రాంతీయ శక్తులతో పోరాడారు
  • పర్షియన్ ససానిడ్ సామ్రాజ్యంతో దౌత్య సంబంధాలు ఉంచారు
• పతనం:
  • పల్లవుల చేతిలో ఓటమి తర్వాత వాటాపి చాళుక్యులు పతనమయ్యారు (642 CE) మరియు అంతర్గత ఘర్షణలు
  • చివరికి రాష్ట్రకూటులు 753 CEలో అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నారు
  • తూర్పు మరియు పశ్చిమ శాఖలు మరికొన్ని శతాబ్దాల పాటు కొనసాగాయి

పల్లవులు

• స్థాపకుడు: సింహవిష్ణు (సుమారు 575–600 CE)
• రాజధాని: కాంచి (ఆధునిక కాంచీపురం, తమిళనాడు)
• ప్రధాన పాలకులు:
  • మహేంద్రవర్మన్ I (సుమారు 600–630 CE)
  • నరసింహవర్మన్ I (సుమారు 630–668 CE) – మామల్ల అని ప్రసిద్ధి
  • నరసింహవర్మన్ II (సుమారు 695–728 CE) – రాజసింహ అని ప్రసిద్ధి
• ముఖ్య సాధనలు:
  • దక్షిణ భారత చరిత్రలో ప్రముఖ రాజవంశం
  • మహాబలిపురంలోని శిలా కట్టడాల దేవాలయాలు నిర్మించారు, షోర్ టెంపుల్, పంచ రథాలు సహా
  • ద్రావిడ శైలి దేవాలయ వాస్తుశిల్పాన్ని అభివృద్ధి చేశారు
  • సంస్కృతం మరియుతమిళ సాహిత్యాలను ప్రోత్సహించారు,హిందూ మతం మరియుబౌద్ధ మతం రెండింటికీ ఆశ్రయమిచ్చారు
• చాళుక్యులతో ఘర్షణలు:
  • మహేంద్రవర్మన్ I: చాళుక్య రాజు పులకేశిన్ II చేతిలో ఓడిపోయి ఉత్తర ప్రాంతాలు కోల్పోయాడు
  • నరసింహవర్మన్ I (మామల్ల): తండ్రి ఓటమికి ప్రతీకారంగా పులకేశిన్ IIని నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించి చంపాడు; 642 CEలో చాళుక్య రాజధాని**వాటాపి (బదామి)**ని స్వాధీనం చేసుకుని నాశనం చేశాడు,వాటాపికొండ (వాటాపి విజేత) అనే బిరుదు పొందాడు
  • వేంగి ప్రాంతం నియంత్రణ మరియు దక్కన్‌లో ఆధిపత్యం కోసం చాళుక్యులతో తరతరాలుగా కొనసాగిన ప్రత్యర్థత
  • దక్షిణ భారతంలో భౌగోళిక ఆధిపత్యం కోసం అనేక తరాలుగా అనేక యుద్ధాలు జరిగాయి
• సంబంధాలు:
  • చాళుక్యులతో మరియు తరువాతరాష్ట్రకూటులతో దీర్ఘకాల ప్రత్యర్థత ఉండేది
  • దక్షిణ తూర్పు ఆసియా రాజ్యాలతో సముద్ర వాణిజ్య సంబంధాలు కొనసాగించారు
• పతనం:
  • చాళుక్యులతో,పాండ్యులతో నిరంతర ఘర్షణలు మరియు అంతర్గత బలహీనతల వల్ల పతనమైంది
  • చివరికి 9వ శతాబ్దంలో చోళులు స్థానంలో నిలిచారు

పుష్యభూతులు, మౌఖరులు, చాళుక్యులు, పల్లవులు పోలిక పట్టిక

పోటీ పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన విషయాలు

• హర్షవర్ధనుడు పుష్యభూతుల గొప్ప చక్రవర్తి, కళలకు సాహిత్యానికి అతని అనుకూలతకు ప్రసిద్ధి.
• కాంచీ పల్లవుల రాజధాని, దాని చారిత్రక మతపరమైన ప్రాముఖ్యతకు ప్రసిద్ధి.
• బదామి గుహలు యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ స్థలం, చాళుక్యులు వాటిని నిర్మించారు.
• మౌఖరులు గుప్తుల తరువాత కాలంలో గంగా మైదానాలను నియంత్రిస్తూ గణనీయమైన శక్తిగా ఉన్నారు.
• చాళుక్యులు మరియుపల్లవులు కావేరీ నదీ లోయంపై దీర్ఘ ప్రత్యర్థతను కలిగి ఉన్నారు.
• పుష్యభూతులు వారి సైనిక బలం, సాంస్కృతిక అనుకూలతకు ప్రసిద్ధి.
• మౌఖరులు చివరికిశకులు మరియుయాదవులు చేత ప్రతిస్థాపించబడ్డారు.
• చాళుక్యులు చివరికిరాష్ట్రకూటులు చేత ప్రతిస్థాపించబడ్డారు.
• పల్లవులు చివరికిచోళులు చేత ప్రతిస్థాపించబడ్డారు.

ముఖ్యమైన తేదీలు

• పుష్యభూతులు: సుమారు 500–550 CE (పుష్యభూతి), సుమారు 606–647 CE (హర్షవర్ధనుడు)
• మౌఖరులు: సుమారు 500–606 CE
• చాళుక్యులు: సుమారు 543–566 CE (పులకేశిన్ I), సుమారు 609–642 CE (పులకేశిన్ II)
• పల్లవులు: సుమారు 575–600 CE (సింహవిష్ణు), సుమారు 600–630 CE (మహేంద్రవర్మన్ I), సుమారు 630–668 CE (నరసింహవర్మన్ I), సుమారు 695–728 CE (నరసింహవర్మన్ II)