ਡਰੇਨੇਜ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਨਕਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵੇਖੋ। ਤੁਸੀਂ ਦੇਖੋਗੇ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜਲ ਸਰੋਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਝੀਲ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਂ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਵਹਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਡਰੇਨੇਜ ਬੇਸਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਨਿਰੀਖਣ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲੇਗਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਉੱਚਾ ਖੇਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਾੜ ਜਾਂ ਉੱਚਾ ਭੂਮੀ ਖੇਤਰ, ਦੋ ਡਰੇਨੇਜ ਬੇਸਿਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਉੱਚੇ ਭੂਮੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਾਟਰ ਡਿਵਾਈਡ (ਜਲ ਵਿਭਾਜਕ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਚਿੱਤਰ 3.1)।

ਚਿੱਤਰ 3.1 : ਵਾਟਰ ਡਿਵਾਈਡ (ਜਲ ਵਿਭਾਜਕ)

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਰੇਨੇਜ ਬੇਸਿਨ ਅਮੇਜ਼ਨ ਨਦੀ ਦਾ ਹੈ।

ਪਤਾ ਕਰੋ?
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬੇਸਿਨ ਕਿਸ ਨਦੀ ਦਾ ਹੈ?

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡਰੇਨੇਜ ਸਿਸਟਮ

ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਡਰੇਨੇਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂ-ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤੀ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

• ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਨਦੀਆਂ; ਅਤੇ
• ਪ੍ਰਾਇਦੀਪੀ ਨਦੀਆਂ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਭੌਤਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪੀ ਨਦੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਨਦੀਆਂ ਸਦਾਬਹਾਰ (ਪਰੈਨੀਅਲ) ਹਨ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਪਾਣੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਬਰਫ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋ ਮੁੱਖ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਨਦੀਆਂ, ਸਿੰਧੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਗਾਰਜ (ਸੰਕਰੇ ਦਰੇ) ਬਣਾਏ ਹਨ। ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਲੰਬੇ ਰਾਹ ਹਨ।

ਚਿੱਤਰ 3.2: ਇੱਕ ਗਾਰਜ (ਸੰਕਰਾ ਦਰਾ)

ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਪਰਲੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰ ਕਟਾਅ ਗਤੀਵਿਧੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਾਰੇ ਅਤੇ ਰੇਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਾਰ ਢੋਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੱਧ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਆਪਣੇ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਐਂਡਰ (ਟੇਢੇ-ਮੇਢੇ ਮੋੜ), ਔਕਸਬੋ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਨਿਖੇਪੀ ਲੱਛਣ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਡੈਲਟਾ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਚਿੱਤਰ 3.3)।

ਚਿੱਤਰ 3.3 : ਨਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕੁਝ ਲੱਛਣ

ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪੀ ਨਦੀਆਂ ਮੌਸਮੀ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਹਾਅ ਬਾਰਿਸ਼ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਇਦੀਪੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਡੂੰਘੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਕੇਂਦਰੀ ਉੱਚੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਪ੍ਰਾਇਦੀਪੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਦੀਆਂ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਨਦੀਆਂ

ਮੁੱਖ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਨਦੀਆਂ ਸਿੰਧੂ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਨਦੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਲਦਾਖ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਗਾਰਜ (ਸੰਕਰਾ ਦਰਾ) ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ, ਜ਼ਸਕਰ, ਨੁਬਰਾ, ਸ਼ਿਓਕ ਅਤੇ ਹੁੰਜ਼ਾ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੰਧੂ ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਗਿਲਗਿਤ ਵਿੱਚੋਂ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਟਕ ‘ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ, ਰਾਵੀ, ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਝੇਲਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿਠਾਂਕੋਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਿੰਧੂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਲਈ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੰਧੂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਧੂ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬਹੁਤ ਹਲਕਾ ਢਲਾਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ $2900 \mathrm{~km}$ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਿੰਧੂ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਸਿੰਧੂ ਬੇਸਿਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਆਦਾ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ (ਲਦਾਖ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਸਿੰਧੂ ਪਾਣੀ ਸੰਧੀ (1960) ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਜਾਏ ਗਏ ਕੁੱਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 20 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੀ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

ਗੰਗਾ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਭਾਗੀਰਥੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੰਗੋਤਰੀ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ ‘ਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹਰਿਦੁਆਰ ‘ਤੇ, ਗੰਗਾ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਚਿੱਤਰ 3.4: ਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ

ਚਿੱਤਰ 3.5 : ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ ‘ਤੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਦਾ ਸੰਗਮ

ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯਮੁਨਾ, ਘਾਘਰਾ, ਗੰਡਕ ਅਤੇ ਕੋਸੀ। ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਯਮੁਨੋਤਰੀ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਵਜੋਂ ਇਲਾਹਾਬਾਦ (ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ) ‘ਤੇ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਘਾਘਰਾ, ਗੰਡਕ ਅਤੇ ਕੋਸੀ ਨੇਪਾਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਉੱਤਰੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਾਨ ਅਤੇ ਮਾਲ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਉਪਜਾਊ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪੀ ਉੱਚੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਚੰਬਲ, ਬੇਤਵਾ ਅਤੇ ਸੋਨ ਹਨ। ਇਹ ਅਰਧ-ਸੁੱਕੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਛੋਟੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਤਾ ਕਰੋ ਕਿ ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਨਮਾਮੀ ਗੰਗੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਇੱਕ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟਿਡ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਦੀ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਿਵਾਰਣ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ‘ਫਲੈਗਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ’ ਵਜੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਬਾਰੇ http:/nmcg.nic.in/ NamamiGanga.sspx# ‘ਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਹੋ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਫਰੱਕਾ ਤੱਕ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਡੈਲਟਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਬਿੰਦੂ ਹੈ। ਨਦੀ ਇੱਥੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਭਾਗੀਰਥੀ-ਹੁਗਲੀ (ਇੱਕ ਵੰਡਣ ਵਾਲੀ ਨਦੀ) ਡੈਲਟਾਈ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿੰਦਿਆਂ, ਇਸਨੂੰ ਮੇਘਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨਦੀ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਡੈਲਟਾ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਬਨ ਡੈਲਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਸੁੰਦਰਬਨ ਡੈਲਟਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਦਲਦਲੀ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਡੈਲਟਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਇਲ ਬੰਗਾਲ ਟਾਈਗਰ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਹੈ।

ਗੰਗਾ ਦੀ ਲੰਬਾਈ $2500 \mathrm{~km}$ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ 3.4 ਵੇਖੋ; ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਡਰੇਨੇਜ ਪੈਟਰਨ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਅੰਬਾਲਾ ਸਿੰਧੂ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਟਰ ਡਿਵਾਈਡ (ਜਲ ਵਿਭਾਜਕ) ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅੰਬਾਲਾ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰਬਨ ਤੱਕ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਲਗਭਗ $1800 \mathrm{~km}$ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਢਲਾਨ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ 300 ਮੀਟਰ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ $6 \mathrm{~km}$ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੀਟਰ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਨਦੀ ਵੱਡੇ ਮੀਐਂਡਰ (ਟੇਢੇ-ਮੇਢੇ ਮੋੜ) ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਝੀਲ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਧੂ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਸੋਤਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੰਧੂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਆਦਾ ਲੰਬੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਹ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਮਚਾ ਬਰਵਾ $(7757 \mathrm{~m})$ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਇਹ ਇੱਕ ‘$U$’ ਮੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਰਜ (ਸੰਕਰੇ ਦਰੇ) ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਇਸਨੂੰ ਦਿਹਾਂਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਿਬਾਂਗ, ਲੋਹਿਤ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂਗਪੋ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ, ਨਦੀ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਾਰਾ ਢੋਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਠੰਡਾ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਉੱਚੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਗਾਰਾ ਢੋਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਰੇਡਿਡ ਚੈਨਲ (ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਰਾਹ) ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀ ਦੀਆਂ ਟਾਪੂਆਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਦੀ ਟਾਪੂ ਦਾ ਨਾਮ ਯਾਦ ਹੈ?

ਹਰ ਸਾਲ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਨਦੀ ਆਪਣੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਸਾਮ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਵਿਆਪਕ ਤਬਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਇਸਦੇ ਤਲ ‘ਤੇ ਗਾਰੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਖੇਪਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਨਦੀ ਦਾ ਤਲ ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਦੀ ਅਕਸਰ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਵੀ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਇਦੀਪੀ ਨਦੀਆਂ

ਪ੍ਰਾਇਦੀਪੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਾਟਰ ਡਿਵਾਈਡ (ਜਲ ਵਿਭਾਜਕ) ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਨਦੀ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਕਾਵੇਰੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ‘ਤੇ ਡੈਲਟਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਨਰਮਦਾ ਅਤੇ ਤਾਪੀ ਇਕਲੌਤੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਹਾਨੇ (ਐਸਚੂਅਰੀਜ਼) ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਇਦੀਪੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਡਰੇਨੇਜ ਬੇਸਿਨ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਹਨ।

ਨਰਮਦਾ ਬੇਸਿਨ

ਨਰਮਦਾ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਮਰਕੰਟਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫਾਲਟਿੰਗ (ਭੂ-ਚਾਲ) ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਇੱਕ ਰਿਫਟ ਵੈਲੀ (ਦਰਾਰ ਘਾਟੀ) ਵਿੱਚ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਨਰਮਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ‘ਮਾਰਬਲ ਰੌਕਸ’, ਜਬਲਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਜਿੱਥੇ ਨਰਮਦਾ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਗਾਰਜ (ਸੰਕਰੇ ਦਰੇ) ਵਿੱਚੋਂ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਧੁਆਧਰ ਝਰਨੇ, ਜਿੱਥੇ ਨਦੀ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਉੱਤੇੋਂ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਉਲੇਖਣਯੋਗ ਹਨ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਸੰਭਾਲ ਮਿਸ਼ਨ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਮਾਮੀ ਦੇਵੀ ਨਰਮਦੇ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ http:/www.namamidevinarmade.mp.gov.in ‘ਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਨਰਮਦਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸਮਕੋਣ ‘ਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਰਮਦਾ ਬੇਸਿਨ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਾਪੀ ਬੇਸਿਨ

ਤਾਪੀ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੇਤੁਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਤਪੁੜਾ ਲੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਇੱਕ ਰਿਫਟ ਵੈਲੀ (ਦਰਾਰ ਘਾਟੀ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਬੇਸਿਨ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੱਟਵਰਤੀ ਮੈਦਾਨ ਬਹੁਤ ਸੰਕਰੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਤੱਟਵਰਤੀ ਨਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰ