ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤੀ, ਉਦਯੋਗ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੱਕੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।

ਸਥਿਤੀ

ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਾਰਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ (ਚਿੱਤਰ 1.1) ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ਾਂ $8^{\circ} 4^{\prime} \mathrm{N}$ ਅਤੇ $37^{\circ} 6^{\prime} \mathrm{N}$ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰਾਂ $68^{\circ} 7^{\prime} \mathrm{E}$ ਅਤੇ $97^{\circ} 25^{\prime} \mathrm{E}$ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਰਕ ਰੇਖਾ $\left(23^{\circ} 30^{\prime} \mathrm{N}\right)$ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਦੋ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਅਤੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਦੀਪ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀਪ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਆਪਣੇ ਐਟਲਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਕਰੋ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਛੋਰ ‘ਇੰਦਿਰਾ ਪੁਆਇੰਟ’ 2004 ਵਿੱਚ ਸੁਨਾਮੀ ਦੌਰਾਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਸੀ।

ਆਕਾਰ

ਭਾਰਤ ਦੇ ਭੂਮੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 3.28 ਮਿਲੀਅਨ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਫਲ ਦਾ ਲਗਭਗ 2.4 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੈ।

ਚਿੱਤਰ 1.1 : ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਚਿੱਤਰ 1.2 ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੂਮੀ ਸੀਮਾ ਲਗਭਗ $15,200 \mathrm{~km}$ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਦੀ ਤਟ ਰੇਖਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਦੀਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, $7,516.6 \mathrm{~km}$ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਵਲ਼ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲਗਭਗ $22^{\circ}$ ਉੱਤਰੀ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੰਕਰਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵੱਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਦੋ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ।

ਚਿੱਤਰ 1.3 ਵੱਲ ਦੇਖੋ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਦੀ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਲਗਭਗ $30^{\circ}$ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਵਿਆਪਕਤਾ ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਵਿਆਪਕਤਾ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਗੁਜਰਾਤ ਤੋਂ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੱਕ, ਦੋ ਘੰਟੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅੰਤਰਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਿਆਰੀ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ $\left(82^{\circ} 30^{\prime}\right.$ ਪੂਰਬ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਜੋ ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ) ਤੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਸਮੂਚੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਤਾ ਕਰੋ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਿਆਰੀ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਵਜੋਂ $82^{\circ} 30^{\prime} \mathrm{E}$ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ?
ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ?

ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ

ਭਾਰਤੀ ਭੂਮੀ ਖੰਡ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ। ਟ੍ਰਾਂਸ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰੀ ਮਾਰਗ, ਜੋ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਤਟ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਤਟ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੰਪਰਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ‘ਤੇ ਭਾਰਤ ਜਿੰਨੀ ਲੰਬੀ ਤਟ ਰੇਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਉੱਘੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
1869 ਵਿੱਚ ਸੁਏਜ਼ ਨਹਿਰ ਦੇ ਖੁੱਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਦੂਰੀ $7,000 \mathrm{~km}$ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

ਸਰੋਤ : ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਜਨਸੰਖਿਆ ਸਾਲ ਪੁਸਤਕ 2015

ਚਿੱਤਰ 1.2 : ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼

ਚਿੱਤਰ 1.3 : ਭਾਰਤ : ਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਮਿਆਰੀ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ

ਚਿੱਤਰ 1.4 : ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਵਣਜ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੜਕ ‘ਤੇ ਭਾਰਤ

ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਯੁਗਾਂ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਭੂਮੀ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸਦੇ ਸੰਬੰਧ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੰਪਰਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਰਾਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਹਾਸਾਗਰਾਂ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅੰਤਰਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਇਹ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਪੰਚਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਭਾਰਤੀ ਅੰਕ ਅਤੇ ਦਸ਼ਮਲਵ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ। ਮਸਾਲੇ, ਮਲਮਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਪਾਰਕ ਸਮਾਨ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਏ ਗਏ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਯੂਨਾਨੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਗੁੰਬਦ ਅਤੇ ਮੀਨਾਰਾਂ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸ਼ੈਲੀ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼

ਭਾਰਤ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਣਨੀਤਕ ਸਥਿਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ 28 ਰਾਜ ਅਤੇ ਅੱਠ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਨ (ਚਿੱਤਰ 1.5)।

ਪਤਾ ਕਰੋ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਤਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।
ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?
ਉਹ ਰਾਜ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਾਂ ਤਟ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।
ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰੇਕ ਦੀ
(i) ਪਾਕਿਸਤਾਨ, (ii) ਚੀਨ, (iii) ਮਿਆਂਮਾਰ, ਅਤੇ (iv) ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਸਰਹੱਦ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ, ਚੀਨ (ਤਿੱਬਤ), ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਿਆਂਮਾਰ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਸਾਡੇ ਦੱਖਣੀ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੀਪ ਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ? 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਸਨ - ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤਾਂ। ਸੂਬਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਿਆਸਤਾਂ ‘ਤੇ ਸਥਾਨਕ, ਵੰਸ਼ਾਨੁਗਤ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ, ਜੋ ਸਥਾਨੀ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰਵਭੌਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।

ਚਿੱਤਰ 1.5 : ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਦੇਸ਼

ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਅਤੇ ਮਾਲਦੀਵ। ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਪਾਕ ਜਲਡਮਰੂਮੱਧ ਅਤੇ ਮੰਨਾਰ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਇੱਕ ਤੰਗ ਚੈਨਲ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਾਲਦੀਵ ਦੀਪ ਲਕਸ਼ਦੀਪ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਬੰਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਐਟਲਸ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਨਕਸ਼ੇ ਨੂੰ ਦੇਖੋ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਭਾਰਤ ਬਾਕੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ? ਸਕੂਲ ਭੁਵਨ ਇੱਕ ਪੋਰਟਲ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਨਕਸ਼ਾ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੁਵਨ - ਐਨਆਰਐਸਸੀ/ਇਸਰੋ ਦੀ ਐਨਸੀਈਆਰਟੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਪਹਿਲ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ https:/bhuvan-app1.nrsc.gov.in/mhrd_ncert/ ‘ਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪੜਾਅ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਅਭਿਆਸ

1. ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਚਾਰ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਚੁਣੋ।

(i) ਕਰਕ ਰੇਖਾ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦੀ
(a) ਰਾਜਸਥਾਨ $\qquad$ (c) ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ
(b) ਓਡੀਸ਼ਾ $\qquad$ (d) ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ

(ii) ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਛੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਹੈ
(a) $97^{\circ} 25^{\prime} \mathrm{E}$ $\qquad$ (c) $77^{\circ} 6^{\prime} \mathrm{E}$
(b) $68^{\circ} 7^{\prime} \mathrm{E}$ $\qquad$ (d) $82^{\circ} 32^{\prime} \mathrm{E}$

(iii) ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਸਿੱਕਮ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸਰਹੱਦ ਹੈ
(a) ਚੀਨ $\qquad$ (c) ਨੇਪਾਲ
(b) ਭੂਟਾਨ $\qquad$ (d) ਮਿਆਂਮਾਰ

(iv) ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਕਵਾਰਤੀ ਜਾਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਿਸ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਵੋਗੇ
(a) ਪੁਡੂਚੇਰੀ $\qquad$ (c) ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ
(b) ਲਕਸ਼ਦੀਪ $\qquad$ (d) ਦਮਨ ਅਤੇ ਦੀਉ

(v) ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਭੂਮੀ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੋ।
(a) ਭੂਟਾਨ $\qquad$ (c) ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼
(b) ਤਾਜਿਕਿਸਤਾਨ $\qquad$ (d) ਨੇਪਾਲ

2. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਉੱਤਰ ਦਿਓ।
(i) ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਦਾ ਨਾਮ ਦੱਸੋ।
(ii) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੋ ਜੋ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਨ।
(iii) ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ?
(iv) ਕਿਹੜੇ ਦੀਪ ਦੇਸ਼ ਸਾਡੇ ਦੱਖਣੀ ਗੁਆਂਢੀ ਹਨ?

3. ਸੂਰਜ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਘੜੀਆਂ ਇੱਕੋ ਸਮਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

4. ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਸਿਰੇ ‘ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂ?

ਨਕਸ਼ਾ ਹੁਨਰ

1. ਨਕਸ਼ਾ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੋ।
(i) ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੀਪ ਸਮੂਹ।
(ii) ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼।
(iii) ਉਹ ਰਾਜ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਰਕ ਰੇਖਾ ਲੰਘਦੀ ਹੈ।
(iv) ਡਿਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਛੋਰ ਦਾ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼।
(v) ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਛੋਰ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਡਿਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚ।
(vi) ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਛੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਡਿਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚ।
(vii) ਤਿੰਨ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਸਥਾਨ।
(viii) ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਲਡਮਰੂਮੱਧ।
(ix) ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼।

ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ/ਗਤੀਵਿਧੀ

(i) ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰੀ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਪਤਾ ਕਰੋ।
(ii) ‘ਸਿਲਕ ਰੂਟ’ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰੋ। ਨਵੇਂ ਵਿਕਾਸਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪਤਾ ਕਰੋ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਉਚਾਈ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਰਹੇ ਹਨ।