ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲੇ
ਅਖਬਾਰ ਅਤੇ ਰਸਾਲੇ
1. ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਖਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ
- ਕਾਰਜ: ਅਖਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਫੈਲਾਉਣ, ਜਨਤਾ ਦੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਰਚਾ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰਪੂਰਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
- ਪ੍ਰਭਾਵ: ਇਹ ਖੇਤਰਾਂ ਪਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁਟ ਕਰਨ, ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋਏ।
- ਚੁਣੌਤੀਆਂ: ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ, ਸਰਕਾਰੀ ਦਮਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
2. ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਖਬਾਰ ਅਤੇ ਰਸਾਲੇ
2.1. ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖਬਾਰ
| ਅਖਬਾਰ | ਸੰਸਥਾਪਕ | ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ | ਮਹੱਤਤਾ |
|---|---|---|---|
| ਦਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪਤ੍ਰਿਕਾ | ਐਸ ਕੇ ਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਮੋਤੀਲਾਲ ਘੋਸ਼ | ਕੋਲਕਾਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ | ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ; ਮਾਧਿਊਮਿਕ ਅਤੇ ਚਰਮਪੰਥੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। |
| ਦਿ ਬੰਬਈ ਕ੍ਰਾਨਿਕਲ | ਮਹਾਦੇਵ ਗੋਵਿੰਦ ਰਾਨਾਡੇ | ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ | ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। |
| ਦਿ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਇੰਡੀਆ | ਆਰ ਐਨ ਦਿਨਾਨਾਥ ਵੇਲਕਰ | ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ | ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ। |
| ਦਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼ | ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਿਆਲਪੁਰੀ | ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ | ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਿਆ। |
| ਦਿ ਹਿੰਦੂ | ਅੰਨਾਮਲਾਈ ਚੈੱਟੀ | ਮਦਰਾਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ | ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। |
| ਬੰਗਾਲ ਗਜ਼ਟ | ਜੇਮਜ਼ ਅਗਸਟਸ ਹਿਕੀ | ਕੋਲਕਾਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ | ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲੇਖਕਾਂ ਲਈ ਮੰਚ ਬਣਿਆ। |
| ਦਿ ਮਦਰਾਸ ਮੇਲ | ਵਿਲੀਅਮ ਈ ਐਚ ਜੀ | ਮਦਰਾਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ | ਤਮਿਲ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ। |
2.2. ਬੰਗਾਲੀ ਅਖਬਾਰ
| ਅਖਬਾਰ | ਸੰਸਥਾਪਕ | ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ | ਮਹੱਤਤਾ |
|---|---|---|---|
| ਸੰਬਾਦ ਕੌਮੁਦੀ | ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਮੋਹਨ ਰਾਏ | ਕੋਲਕਾਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ | ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। |
2.3. ਉਰਦੂ ਅਖਬਾਰ
| ਅਖਬਾਰ | ਸੰਸਥਾਪਕ | ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ | ਮਹੱਤਤਾ |
|---|---|---|---|
| Al-Hilal | ਮੌਲਾਨਾ ਅਬੁਲ ਕਲਾਮ ਆਜ਼ਾਦ | ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ | ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਇਕਤਾ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। |
| Al-Badaye | ਮੌਲਾਨਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ | ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ | ਖਿਲਾਫਤ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਇਕਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। |
2.4. ਮੈਗਜ਼ੀਨ
| ਮੈਗਜ਼ੀਨ | ਸੰਸਥਾਪਕ | ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ | ਮਹੱਤਤਾ |
|---|---|---|---|
| Bharat Mata | ਸਰਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ | ਕੋਲਕਾਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ | ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ। |
| New India | ਐਨੀ ਬਿਸੈਂਟ | ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ | ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਚਰਚਾ ਲਈ ਮੰਚ ਦਿੱਤਾ। |
| Young India | ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ | ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ | ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਮੰਚ। |
| The Indian Sociologist | ਐਸ ਏ ਡਾਂਗੇ | ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ | ਸਵਰਾਜ ਅਤੇ ਜਨ-ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। |
| Al-Badaye | ਮੌਲਾਨਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ | ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ | ਖਿਲਾਫਤ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਇਕਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। |
3. ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੱਥ (SSC, RRB)
- ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਜ਼ਾਰ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੀ।
- ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਸੀ।
- ਦਿ ਹਿੰਦੂ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।
- ਅਲ-ਹਿਲਾਲ ਅਤੇਅਲ-ਬਦਾਏ ਖਿਲਾਫਤ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਰਦੂ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਸਨ।
- ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਇੱਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਵਜੋਂ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਬਣਾਇਆ।
- ਦਿ ਬੰਬਈ ਕ੍ਰਾਨਿਕਲ ਅਤੇਦਿ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।
- ਸੰਬਾਦ ਕੌਮੁਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਬੰਗਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।
- ਦਿ ਪੀਪਲਜ਼ ਵੌਇਸ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੁਧਾਰ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕੀਤਾ।
4. ਅੰਤਰ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
- ਅਖ਼ਬਾਰ: ਇੱਕ ਆਵਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਘਟਨਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਮੈਗਜ਼ੀਨ: ਇੱਕ ਆਵਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਲੇਖ, ਨਿਬੰਧ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਥੀਮ ਜਾਂ ਫੋਕਸ ਨਾਲ।
- ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ: ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਦਬਾਸ਼, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ, ਜਨਤਕ ਰਾਏ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ।
- ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ: ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਣੇ ਅਤੇ ਸਾਰਵਭੌਮਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ।
- ਮਾਧੋਮ vs. ਚਰਮਪੰਥੀ: ਮਾਧੋਮ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਸੁਧਾਰ ਚਾਹੇ, ਜਦਕਿ ਚਰਮਪੰਥੀਆਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਜਨ-ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ।
5. ਸੰਦਰਭ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ
- ਮੱਧਮ ਅਖ਼ਬਾਰ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪਤ੍ਰਿਕਾ, ਦ ਬੰਬੇ ਕ੍ਰਾਨਿਕਲ।
- ਚਰਮਪੰਥੀ ਅਖ਼ਬਾਰ: ਦ ਪੀਪਲਜ਼ ਵੌਇਸ, ਦ ਹਿੰਦੂ।
- ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਰਸਾਲੇ: ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ, ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ।
- ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਰਸਾਲੇ: ਅਲ-ਹਿਲਾਲ, ਅਲ-ਬਦਾਏ।
- ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਰਸਾਲੇ: ਦ ਪੀਪਲਜ਼ ਵੌਇਸ, ਦ ਹਿੰਦੂ।
6. ਮੁੱਖ ਤਾਰੀਖਾਂ
- 1857: ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਖ਼ਬਾਰ,ਦ ਬੰਗਾਲ ਗਜ਼ਟ, ਜੇਮਜ਼ ਅਗਸਟਸ ਹਿਕੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- 1878:ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਮੁਰਾਰੀ ਗੁਪਤਾ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- 1905:ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ ਰਸਾਲਾ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- 1910:ਅਲ-ਹਿਲਾਲ ਰਸਾਲਾ ਮੌਲਾਨਾ ਅਬੁਲ ਕਲਾਮ ਆਜ਼ਾਦ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- 1913:ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਰਸਾਲਾ ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
BETA
