B.1] ਆਬਾਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ

1. ਆਬਾਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਪੈਟਰਨ

1.1 ਆਬਾਦੀ ਘਣਤਾ

• ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ਇਕ ਇਕਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ (ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ)।
• ਫਾਰਮੂਲਾ:
  $$ \text{ਆਬਾਦੀ ਘਣਤਾ} = \frac{\text{ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ}}{\text{ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ}} $$
• ਵਿਸ਼ਵ ਔਸਤ: ~45 ਲੋਕ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਮੀ² (2023 ਤੱਕ)।
• ਉੱਚ ਘਣਤਾ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ:
  • ਏਸ਼ੀਆ: ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ (ਭਾਰਤ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਪਾਕਿਸਤਾਨ), ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ (ਚੀਨ, ਜਪਾਨ)
  • ਯੂਰਪ: ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ (ਜਰਮਨੀ, ਨੀਦਰਲੈਂਡ, ਬੈਲਜੀਅਮ)
  • ਅਫਰੀਕਾ: ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਤੱਟੀ ਖੇਤਰ
• ਘੱਟ ਘਣਤਾ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ:
  • ਆਸਟਰੇਲੀਆ: ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ
  • ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ: ਕੋਈ ਸਥਾਈ ਆਬਾਦੀ ਨਹੀਂ
  • ਉੱਤਰੀ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਰੂਸ: ਸਖ਼ਤ ਮੌਸਮ ਕਾਰਨ ਘੱਟ ਆਬਾਦੀ

1.2 ਆਬਾਦੀ ਵਾਧਾ

• ਵਾਧੇ ਦੇ ਕਿਸਮਾਂ:
  • ਘਾਤਾਤਮਕ ਵਾਧਾ: ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਵਾਧਾ (ਪੂਰਵ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ)
  • ਲੌਜਿਸਟਿਕ ਵਾਧਾ: ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹੌਲੀ ਵਾਧਾ
• ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ:
  • ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਧਾ ਦਰ: ਜਨਮ ਦਰ – ਮੌਤ ਦਰ
  • ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਰ (TFR): ਪ੍ਰਤੀ ਔਰਤ औਸਤ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ
  • ਬਦਲਾਅ ਪੱਧਰ: ਆਬਾਦੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ TFR 2.1
• ਵਿਸ਼ਵ ਰੁਝਾਨ:
  • ਉੱਚ ਵਾਧਾ: ਸਬ-ਸਹਾਰਨ ਅਫਰੀਕਾ (TFR ~4.5)
  • ਘੱਟ ਵਾਧਾ: ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ (TFR ~1.5–2.0)
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀ:
  • 2023: ਵਿਸ਼ਵ ਆਬਾਦੀ 8 ਅਰਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ।

1.3 ਆਬਾਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ

2. ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਨ

2.1 ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ

2.2 ਧੱਕੇ ਅਤੇ ਖਿੱਚੇ ਦੇ ਕਾਰਕ

ਧੱਕੇ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ (ਛੱਡਣ ਦੇ ਕਾਰਨ)

ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ (ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ)

2.3 ਪ੍ਰਵਾਸ ਰੁਝਾਨ ਅਤੇ ਅੰਕੜੇ

• ਗਲੋਬਲ ਪ੍ਰਵਾਸ ਪ੍ਰਵਾਹ:
  • ਸਿਖਰ ਦੇ ਸਰੋਤ ਦੇਸ਼: ਭਾਰਤ, ਮੈਕਸੀਕੋ, ਚੀਨ, ਫਿਲੀਪੀਨ, ਨਾਈਜੀਰੀਆ
  • ਸਿਖਰ ਦੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇਸ਼: U.S., ਜਰਮਨੀ, ਰੂਸ, ਸਊਦੀ ਅਰਬ, UAE
• ਮੁੱਖ ਅੰਕੜੇ (2023):
  • ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ: ~281 ਮਿਲੀਅਨ
  • ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ: ~140 ਮਿਲੀਅਨ
  • ਅਫਰੀਕਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ: ~60 ਮਿਲੀਅਨ
  • ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ: ~60 ਮਿਲੀਅਨ
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀ:
  • 2023: ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ।

2.4 ਪ੍ਰਵਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ

• ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ:
  • ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ: ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਆਪੂਰਤੀ, ਰੇਮਿਟੈਂਸ
  • ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ: ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਨਵੀਨਤਾ
  • ਸਕਿੱਲ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ: ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ
• ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ:
  • ਬ੍ਰੇਨ ਡ੍ਰੇਨ: ਹੁਨਰਮੰਦ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ
  • ਸਮਾਜਿਕ ਤਣਾਅ: ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮਕ ਟਕਰਾਅ
  • ਅਤਿ ਆਬਾਦੀ: ਮੰਜ਼ਿਲ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤਾਂ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ

2.5 ਭਾਰਤੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ

• ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ:
  • ਮੁੱਖ ਰੁਝਾਨ: ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵੱਲ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ
  • ਕਾਰਨ: ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ, ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਮਿਆਰ
• ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ:
  • ਮੁੱਖ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ: ਗਲਫ ਦੇਸ਼, ਅਮਰੀਕਾ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ
  • ਕਾਰਨ: ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ, ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਮਿਆਰ
• ਮੁੱਖ ਤੱਥ:
  • 2023: ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਸੀ (18 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ)
  • ਰੇਮਿਟੈਂਸ: ਭਾਰਤ ਨੇ 2022 ਵਿੱਚ 80 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੇਮਿਟੈਂਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ

2.6 ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ

• GDP ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ:
  • ਰੇਮਿਟੈਂਸ: ਭਾਰਤ ਦੀ GDP ਦਾ ਲਗਭਗ 3–4% ਯੋਗਦਾਨ
  • ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਆਪੂਰਤੀ: ਮਾਈਗ੍ਰੈਂਟ ਨਿਰਮਾਣ, IT ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ
• ਨੀਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ:
  • ਸਕਿੱਲ ਵਿਕਾਸ: ਮਾਈਗ੍ਰੈਂਟ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ
  • ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੀਤੀਆਂ: ਮਜ਼ਦੂਰ ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰੇਮਿਟੈਂਸ ਦਾ ਨਿਯਮਨ

3. ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (SSC, RRB)

• ਜਨਸੰਘਤਾ ਘਣਤਾ: ਇਕਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ
• ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਧਾ ਦਰ: ਜਨਮ ਦਰ – ਮੌਤ ਦਰ
• ਪ੍ਰਵਾਸ: ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਤੱਕ ਜਾਣਾ
• ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ: ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਛੱਡਣਾ
• ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ: ਨਵਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ
• ਧੱਕੇ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ: ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੇ ਕਾਰਨ
• ਖਿੱਚ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ: ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ
• ਬਦਲੀ ਪੱਧਰ ਉਤਪਾਦਕਤਾ: 2.1 ਦੀ TFR
• ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਦਰ (TFR): ਹਰ ਔਰਤ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਔਸਤ ਗਿਣਤੀ
• ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦਰ: ਹਰ 1,000 ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ

4. ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਥ (SSC, RRB)

• 2023: ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 8 ਅਰਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ।
• 2023: ਭਾਰਤ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ।
• 2023: ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ~281 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ।
• 2022: ਭਾਰਤ ਨੇ 80 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੇਮਿਟੈਂਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
• 2023: ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਸੀ (18 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ)।
• 2023: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ TFR ~2.3 ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲੀ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਹੈ।