A.11] ਵਪਾਰ ਸੰਤੁਲਨ

A.11.1] ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਧਾਰਣਾਵਾਂ

A.11.1.1] ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ

• ਵਪਾਰ ਸੰਤੁਲਨ (BOT) ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇਦਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਾਲ (ਅਰਥਾਤ ਭੌਤਿਕ ਮਾਲ) ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ ਅਤੇ ਆਯਾਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ।
• ਇਹ ਭੁਗਤਾਨ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
• ਇਸ ਦੀ ਗਣਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:
  • BOT = ਮਾਲ ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ - ਮਾਲ ਦੇ ਆਯਾਤ

A.11.1.2] ਮੁੱਖ ਧਾਰਣਾਵਾਂ

• ਵਪਾਰ ਅਤਿਰਿਕਤ: ਜਦੋਂ ਨਿਰਯਾਤ ਆਯਾਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ।
• ਵਪਾਰ ਘਾਟਾ: ਜਦੋਂ ਆਯਾਤ ਨਿਰਯਾਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ।
• ਦਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵਪਾਰ: ਭੌਤਿਕ ਮਾਲ ਦੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
• ਅਦਿੱਖ ਵਪਾਰ: ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਦੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ (BOT ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ)।

A.11.1.3] ਮਹੱਤਤਾ

• ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
• ਮੁਦਰਾ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਅਤੇਬਿਆਜ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਰਿਜ਼ਰਵਾਂ ਅਤੇਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

A.11.1.4] ਉਦਾਹਰਣਾਂ

A.11.1.5] ਮੁਕਾਬਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੱਥ

• ਟਰੇਡ ਬੈਲੈਂਸ****ਭੁਗਤਾਨ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਇੱਕਅੰਗ ਹੈ।
• ਟਰੇਡ ਸਰਪਲੱਸ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਲਈਸਕਾਰਾਤਮਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰਟਰੇਡ ਘਾਟਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ।
• ਚੀਨ****ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਰਯਾਤਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾਵੱਡਾ ਟਰੇਡ ਸਰਪਲੱਸ ਹੈ।
• ਭਾਰਤ ਦਾ ਟਰੇਡ ਘਾਟਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇਕਰੂਡ ਆਇਲ ਅਤੇਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਉੱਚਆਯਾਤ ਕਾਰਨ ਹੈ।

A.11.1.6] ਅੰਤਰ: ਟਰੇਡ ਬੈਲੈਂਸ ਬਨਾਮ ਭੁਗਤਾਨ ਸੰਤੁਲਨ

A.11.1.7] ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭ

• ਮਰਕੈਂਟੀਲਿਜ਼ਮ (16ਵੀਂ–18ਵੀਂ ਸਦੀ): ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਾਕਤ ਲਈਅਨੁਕੂਲ ਵਪਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਨਦਾ ਸੀ।
• ਐਡਮ ਸਮਿਥ (1776):ਮੁਕਤ ਵਪਾਰ ਅਤੇਲੈਸੇਜ਼-ਫੇਅਰ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ।
• WWII ਤੋਂ ਬਾਅਦ:ਵਪਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਜਿਵੇਂGATT ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਮੁੱਦਾ ਬਣ ਗਿਆ।

A.11.1.8] SSC ਅਤੇ RRB ਲਈ ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ

• ਵਪਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਰਥਿਕ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦਾਮੁੱਖ ਸੰਕੇਤਕ ਹੈ।
• ਵਪਾਰ ਅਤਿਰਿਕਤ****ਮੁਦਰਾ ਮੁੱਲ ਵਧਣ ਲਈਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਪਾਰ ਘਾਟਾ****ਆਰਥਿਕ ਯੋਜਨਾਕਾਰਾਂ ਲਈਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ।
• ਚੀਨ ਦਾ ਵਪਾਰ ਅਤਿਰਿਕਤ ਅਕਸਰ其ਸਸਤਾ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇਨਿਰਯਾਤ-ਕੇਂਦਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਮ्मੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਵਪਾਰ ਸੰਤੁਲਨ****ਭੁਗਤਾਨ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਨਹੀਂ;后者 ਵਿੱਚਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਪਾਰ ਅਤੇਪੂੰਜੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

A.11.1.9] ਪਦ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ

• ਨਿਰਯਾਤ: ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚੇ ਗਏ ਮਾਲ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ।
• ਆਯਾਤ: ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਖਰੀਦੇ ਗਏ ਮਾਲ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ।
• ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਪਾਰ:ਭੌਤਿਕ ਮਾਲ ਦਾ ਵਪਾਰ।
• ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਪਾਰ:ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇਆਮਦਨ ਦਾ ਵਪਾਰ।
• ਵਪਾਰ ਅਤਿਰਿਕਤ: ਨਿਰਯਾਤ > ਆਯਾਤ।
• ਵਪਾਰ ਘਾਟਾ: ਆਯਾਤ > ਨਿਰਯਾਤ।

A.11.1.10] ਤੇਜ਼ ਰਿਵੀਜ਼ਨ ਤੱਥ

• ਵਪਾਰ ਸੰਤੁਲਨ = ਨਿਰਯਾਤ - ਆਯਾਤ (ਸਿਰਫ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ)।
• ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਪਾਰ ਘਾਟਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇਤੇਲ ਆਯਾਤਾਂ ਅਤੇਉਪਭੋਗਤਾ ਵਸਤੂਆਂ ਕਰਕੇ ਹੈ।
• ਚੀਨ ਦੇ ਕੋਲ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਪਾਰ ਅਤਿਰਿਕਤ ਹੈ।
• ਮਰਕੈਂਟਿਲਿਜ਼ਮ ਨੇਅਨੁਕੂਲ ਵਪਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।
• ਮੁਕਤ ਵਪਾਰ****ਸੰਤੁਲਿਤ ਵਪਾਰ ਅਤੇਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।