ବିଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତି
ଦ୍ରୁତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ
ରେଳବାଇ ପରୀକ୍ଷାରେ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତି (S&T) ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଗଭୀର ନିଷ୍କର୍ଷ ପରିବର୍ତ୍ତେ ତଥ୍ୟାତ୍ମକ ସ୍ମରଣ ପରୀକ୍ଷା କରେ। ପ୍ରାୟ 70 % ପ୍ରଶ୍ନ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ମହାକାଶ, ଚିକିତ୍ସା ଓ କୃଷି ପ୍ରଯୁକ୍ତି, ଆଇଟି ଓ ମୋବାଇଲ, ଏବଂ ଶକ୍ତି ଓ ପରିବହନ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଆସେ—ଯେଉଁସବୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ମିଶନ କିମ୍ବା ବିଶ୍ୱ ର୍ୟାଙ୍କିଂ ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉତ୍କ୍ଷେପଣ, କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର, ଉପଗ୍ରହ, କିମ୍ବା ସୁପର-କମ୍ପ୍ୟୁଟରର ବର୍ଷ, ସ୍ଥାନ, ବ୍ୟବହାର, ଏବଂ ଡାକନାମ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ; ପରୀକ୍ଷକମାନେ “ଭାରତରେ ପ୍ରଥମ” ଏବଂ “ଡାକନାମ” ପ୍ରକାରର ତଥ୍ୟ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଦ୍ୱିତୀୟତଃ, ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନାମ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ଅତ୍ୟଧିକ ଲାଭଦାୟକ (ISRO, DRDO, BARC, IRNSS, LHC, DNA, LED, GPS, 5G, AI, ଇତ୍ୟାଦି)। ବିସ୍ତାର, ମୂଳ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ, ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଧାଡ଼ିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମନେରଖନ୍ତୁ। ଶେଷରେ, ପ୍ରଯୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରୟୋଗ ସହିତ ଯୋଡ଼ନ୍ତୁ: ଯଦି ଆପଣ “NavIC” ଦେଖନ୍ତି, ତୁରନ୍ତ “ରେଳବାଇ ଓ ମାଛୁଆମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦେଶୀ GPS” ଭାବନ୍ତୁ; ଯଦି “BrahMos” ଦେଖନ୍ତି, “ସୁପରସୋନିକ କ୍ରୁଜ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର = ଭାରତ-ରୁଷିଆ” ମନେ କରନ୍ତୁ। ଏହି ଦୁଇ ସେକେଣ୍ଡର ସ୍ମୃତି ଶୃଙ୍ଖଳା ପ୍ରତି ପ୍ରଶ୍ନରେ 20-30 ସେକେଣ୍ଡ ସଞ୍ଚୟ କରେ।
ଅଭ୍ୟାସ MCQs
- [ସହଜ] PSLV-C54 ମିଶନ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବେ ନିର୍ମିତ ପୃଥିବୀ-ଛବି ଉପଗ୍ରହ ବହନ କରିଥିଲା। ଏହାର ନାମ କଣ?
A) EOS-06
B) Anand
C) Oceansat-3
D) Pixxel-TD1
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ B. Explanation: “Anand” ହେଉଛି Pixxel ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଏକ 6U କ୍ୟୁବସାଟ; PSLV-C54 (ନଭେମ୍ବର 2022) ରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାରତୀୟ ଛବି ଉପଗ୍ରହ ଭାବେ ଉଡ଼ିଥିଲା।
- [ସହଜ] କେଉଁ ଭାରତୀୟ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ରୁଷିଆ ସହିତ ଏକ ଯୁଗ୍ମ ଉଦ୍ୟମ ଏବଂ ଏହାକୁ ଭୂମି, ସମୁଦ୍ର ଓ ବାୟୁରୁ ଉତ୍କ୍ଷେପଣ କରାଯାଇପାରେ?
A) Agni-V
B) Prithvi-II
C) BrahMos
D) Akash-NG
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ C. BrahMos = Brahmaputra + Moskva; ସାର୍ବତ୍ରିକ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର।
- [ସହଜ] ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ସସ୍ତା ମଙ୍ଗଳ ମିଶନ—ଭାରତର ମଙ୍ଗଳୟାନ—କେଉଁ PSLV ପ୍ରକାରଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କ୍ଷେପିତ ହୋଇଥିଲା?
A) PSLV-C25
B) PSLV-XL
C) PSLV-DL
D) PSLV-CA
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ A. PSLV-C25 ମଙ୍ଗଳୟାନ (MOM) କୁ 5 ନଭେମ୍ବର 2013 ରେ ବହନ କରିଥିଲା।
- [ସହଜ] ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇର ବନ୍ଦେ ଭାରତ ଟ୍ରେନଗୁଡ଼ିକୁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଉଥିବା “Li-ion” ବ୍ୟାଟେରୀରେ “N” ଅକ୍ଷରଟି କାହାକୁ ସୂଚାଏ?
A) Nickel
B) Nano
C) Nitrogen
D) Niobium
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ A. Li-ion = Lithium-ion; ନିକେଲ (N) ହେଉଛି ଗୋଟିଏ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ୟାଥୋଡ୍ ପଦାର୍ଥ।
- [ସହଜ] ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ ନିର୍ମିତ ପରମାଣୁ ଅଣ୍ଡରସି ବୋଟ ହେଉଛି:
A) INS Arihant
B) INS Kalvari
C) INS Vikrant
D) INS Arighat
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ A. ଅରିହନ୍ତ = SSBN, 2009 ରେ ଲଞ୍ଚ, 2016 ରେ କମିଶନ।
- [ମଧ୍ୟମ] ଭାରତରେ ଅସ୍ତ୍ର-ଶ୍ରେଣୀର ପ୍ଲୁଟୋନିୟମ ଉତ୍ପାଦନ କରୁଥିବା ରିଆକ୍ଟର ହେଉଛି:
A) Apsara
B) Dhruva
C) Kamini
D) Zerlina
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ B. ଧ୍ରୁବ (100 MW) BARC ରେ ମୁଖ୍ୟ Pu-239 ଉତ୍ସ।
- [ମଧ୍ୟମ] ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଭାରତର “NAVIC” ନକ୍ଷତ୍ରପୁଞ୍ଜର ଅଂଶ ନୁହେଁ?
A) IRNSS-1A
B) IRNSS-1I
C) GSAT-7A
D) IRNSS-1G
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ C. GSAT-7A ହେଉଛି ଏକ ସାମରିକ ସଞ୍ଚାର ଉପଗ୍ରହ; ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ NAVIC (IRNSS) ଉପଗ୍ରହ।
- [ମଧ୍ୟମ] GSLV Mk-III ରେ ବ୍ୟବହୃତ କ୍ରାୟୋଜେନିକ ଇଞ୍ଜିନକୁ କହନ୍ତି:
A) Vikas
B) Kaveri
C) CE-20
D) RD-180
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ C. CE-20 = 20-ଟନ ଥ୍ରଷ୍ଟ, ସ୍ଥାନୀୟ କ୍ରାୟୋ ଇଞ୍ଜିନ।
- [ମଧ୍ୟମ] WHO ର EUL (ଜରୁରୀକାଳୀନ ବ୍ୟବହାର ତାଲିକା) ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ଭାରତର ପ୍ରଥମ COVID-19 ଟୀକା ଥିଲା:
A) Covaxin
B) Covishield
C) Corbevax
D) Sputnik V
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ B. Covishield (ChAdOx1) 15 ଫେବୃଆରୀ 2021 ରେ EUL ପାଇଥିଲା, Covaxin ପୂର୍ବରୁ।
- [ମଧ୍ୟମ] ଭାରତୀୟ ନୌବାହିନୀର “Project 75-I” ସମ୍ପର୍କିତ:
A) ବିମାନବାହୀ ଜାହାଜ
B) ପରମାଣୁ ଅଣ୍ଡରସି ବୋଟ
C) ପାରମ୍ପରିକ ଡିଜେଲ-ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ ଅଣ୍ଡରସି ବୋଟ
D) ଷ୍ଟେଲ୍ଥ ଫ୍ରିଗେଟ
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ C. P75-I = AIP ସହିତ ଛଅଟି ନୂତନ ପିଢ଼ୀର ପାରମ୍ପରିକ ଅଣ୍ଡରସି ବୋଟ।
- [ମଧ୍ୟମ] 2023 ରେ ଖୋଲାଯାଇଥିବା ରେଳ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଭାରତର ପ୍ରଥମ “5G ଲ୍ୟାବ୍"ର ସ୍ଥାନ ହେଉଛି:
A) IIT-Madras
B) Bharat Heavy Electricals, Bhopal
C) RailTel, Hyderabad
D) South Central Railway, Secunderabad
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ A. DoT & IIT-M 5G ରେଳ ଲ୍ୟାବ୍ ଫେବୃଆରୀ 2023 ରେ ଉଦ୍ଘାଟିତ।
- [ମଧ୍ୟମ] ଜୁନ 2023 ସୁଦ୍ଧା କେଉଁ ଭାରତୀୟ ସୁପରକମ୍ପ୍ୟୁଟର ବିଶ୍ୱର ଶୀର୍ଷ-100 ରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଥିଲା?
A) PARAM Siddhi
B) Pratyush
C) Mihir
D) ANURAG
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ A. PARAM Siddhi-AI @63 (C-DAC, 2020).
- [ମଧ୍ୟମ] “DHARMA” ହେଉଛି ଏହାର ନାମ:
A) DRDO ର ବିରୁଦ୍ଧ-ଉପଗ୍ରହ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର
B) ISRO ର ପୁନର୍ବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟ ଉତ୍କ୍ଷେପଣ ଯାନ
C) BARC ର ରିଆକ୍ଟର ସୁରକ୍ଷା କୋଡ୍
D) IIT-D ର COVID ଭେଣ୍ଟିଲେଟର
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ C. DHARMA = ରିଆକ୍ଟର ସୁରକ୍ଷା ବିଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ କମ୍ପ୍ୟୁଟର କୋଡ୍।
- [ମଧ୍ୟମ] ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନୀୟ “ଦୃଷ୍ଟି ସୀମା ବାହାରେ” ବାୟୁ-ସ୍ଥ ବାୟୁ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ହେଉଛି:
A) Astra
B) Rudram
C) Helina
D) Amogha
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ A. Astra Mk-I (60-110 km) 2022 ରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
- [ମଧ୍ୟମ] ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇର ସ୍ଥାନୀୟକୃତ “ବୋଗି-ମାଉଣ୍ଟେଡ୍ ବ୍ରେକ୍ ସିଷ୍ଟମ"ରେ ବ୍ୟବହୃତ ମିଶ୍ରଧାତୁ ଯାହା କ୍ଷୟ ରୋକେ ତାହା ହେଉଛି:
A) Inconel
B) Duralumin
C) Corten
D) Ni-Cr-Mo steel
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ C. କୋର୍ଟେନ୍ ଷ୍ଟିଲ୍ (ମୌସୁମୀ ଷ୍ଟିଲ୍) LHB କୋଚ୍ରେ ବ୍ୟବହୃତ।
- [କଠିନ] IRNSS ଉପଗ୍ରହଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ “S ବ୍ୟାଣ୍ଡ” ଆବୃତ୍ତି ପ୍ରାୟ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ:
A) 30-300 kHz
B) 3-30 MHz
C) 2-4 GHz
D) 30-300 GHz
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ C. S-ବ୍ୟାଣ୍ଡ = 2-4 GHz; IRNSS ଡାଉନଲିଙ୍କ୍ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।
- [କଠିନ] “CE-20” କ୍ରାୟୋ ଇଞ୍ଜିନ କେଉଁ ଇନ୍ଧନ-ଅକ୍ସିଡାଇଜର ଯୁଗଳ ବ୍ୟବହାର କରେ?
A) UDMH + N₂O₄
B) RP-1 + LOX
C) LH₂ + LOX
D) MMH + MON-3
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ C. CE-20 = ଷ୍ଟେଜଡ୍-କମ୍ବଷ୍ଟନ LH₂/LOX ଇଞ୍ଜିନ।
- [କଠିନ] ଭାରତର ପ୍ରଥମ “ଜିନୋମ୍ ଭ୍ୟାଲି” ବାୟୋଟେକ୍ କ୍ଲଷ୍ଟର ଅବସ୍ଥିତ:
A) ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ
B) ହାଇଦ୍ରାବାଦ
C) ପୁଣେ
D) ଫରିଦାବାଦ
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ B. ଶାପୁରଜୀ ପାଲୋନଜୀ ଜିନୋମ୍ ଭ୍ୟାଲି, ହାଇଦ୍ରାବାଦ (2000).
- [କଠିନ] “ATGM” ନାଗ କେଉଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ?
A) ମିଲିମିଟର-ତରଙ୍ଗ ରାଡାର
B) ଇମେଜିଙ୍ଗ ଇନ୍ଫ୍ରାରେଡ୍
C) ଫାଇବର-ଅପ୍ଟିକ୍ ତାର
D) ମିଲିମିଟର-ତରଙ୍ଗ + IIR ଦ୍ୱି ମୋଡ୍
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ B. ନାଗ = IIR ସିକର, ଫାୟାର-ଆଣ୍ଡ-ଫର୍ଗେଟ।
- [କଠିନ] ଭାରତରେ ପ୍ରସ୍ତାବିତ “ଡାର୍କ ମ୍ୟାଟର” ଗବେଷଣା ସୁବିଧା ହେଉଛି:
A) INO (ଥେନି)
B) LIGO-India
C) DUNE (ଜାଦୁଗୁଡା)
D) CMS (CERN-India)
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ A. ଥେନିରେ ଭାରତ-ଆଧାରିତ ନ୍ୟୁଟ୍ରିନୋ ଅବସର୍ବେଟୋରୀ (INO) ମଧ୍ୟ ଡାର୍କ-ମ୍ୟାଟର ପରୀକ୍ଷା କରିବ।
- [କଠିନ] ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ସେନା ପାଇଁ ଭାରତର ପ୍ରଥମ “ଭାରତରେ ନିର୍ମିତ” 9 mm କାର୍ବାଇନ୍?
A) ASMI
B) Joint Venture Protective Carbine (JVPC)
C) Amogh
D) Ghatak
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ B. JVPC (DRDO + OFB) 2022 ରେ ସ୍ୱୀକୃତ; ASMI ବ୍ୟକ୍ତିଗତ, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ନୁହେଁ।
- [କଠିନ] “TROPEX” ହେଉଛି ଏକ ଭାରତୀୟ ନୌବାହିନୀ:
A) ଟର୍ପିଡୋ ଅଭ୍ୟାସ
B) ଥିଏଟର-ସ୍ତରୀୟ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନିକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଅଭ୍ୟାସ
C) ଜାହାଜ ନିର୍ମାଣ ପ୍ରୋଟୋକଲ
D) ଉପଗ୍ରହ ଶୃଙ୍ଖଳା
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ B. TROPEX = ଥିଏଟର ରେଡିନେସ୍ ଅପରେସନାଲ୍ ଏକ୍ସର୍ସାଇଜ୍ (ଦ୍ୱିବାର୍ଷିକ)।
- [କଠିନ] “ଗଗନୟାନ” ଦଳ ମଡ୍ୟୁଲ୍ ପ୍ରଥମ ମାନବରହିତ ପରୀକ୍ଷାରେ କେଉଁ ସମୁଦ୍ରରେ ସ୍ପ୍ଲାସ୍ ଡାଉନ୍ କରିବ?
A) ଆରବ ସାଗର
B) ବଙ୍ଗୋପସାଗର
C) ଭାରତ ମହାସାଗର (ଦକ୍ଷିଣ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ)
D) ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ B. ପ୍ରଥମ ଦଳ ମଡ୍ୟୁଲ୍ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରାଯିବ (2024 ପରୀକ୍ଷା)।
- [କଠିନ] ଭାରତର ପ୍ରଥମ “କ୍ୱାଣ୍ଟମ୍ କି ଡିଷ୍ଟ୍ରିବ୍ୟୁସନ୍” ଲିଙ୍କ୍ (100 km ଉପରେ) ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଥିଲା:
A) ଦିଲ୍ଲୀ-ଜୟପୁର
B) ହାଇଦ୍ରାବାଦ-ବିଜୟୱାଡ଼ା
C) ମୁମ୍ବାଇ-ପୁଣେ
D) ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ-ଚେନ୍ନାଇ
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ C. DRDO-CDOT ଲିଙ୍କ୍ ପୁଣେ-ମୁମ୍ବାଇ ଫାଇବର ଉପରେ 2022 ରେ।
- [କଠିନ] “UDAN” 5G ସୂଚାଏ:
A) ବିମାନବନ୍ଦର ପାଇଁ ଗ୍ରାମୀଣ 5G ସଂଯୋଗ
B) TCS-CDOT ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାନୀୟ 5G ରେଡିଓ
C) 5G ସ୍ପେକ୍ଟ୍ରମ୍ ନିଲାମ ବ୍ୟାଣ୍ଡ
D) IN-SPACe ଅଧୀନରେ 5G ଉପଗ୍ରହ
AnswerCorrect: ବିକଳ୍ପ B. UDAN = C-DOT & TCS ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାନୀୟ 4G/5G ଷ୍ଟାକ୍; ବାପ୍ରୋଲା (ଦିଲ୍ଲୀ) 2023 ରେ ପାଇଲଟ୍।
ଶର୍ଟକଟ୍ ଓ ଟିପ୍ସ
- ISRO ଉତ୍କ୍ଷେପଣ: ମନେରଖନ୍ତୁ “C” ସଂଖ୍ୟା = କାଳାନୁକ୍ରମିକ (C54 ସର୍ବାଧୁନିକ)। Mk-III ର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି LVM-3 (Launch Vehicle Mk-3) 2022 ରୁ—ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ନ୍ତୁ ନାହିଁ।
- କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ବୃକ୍ଷ: ଅଗ୍ନି (ବ୍ୟାଲିଷ୍ଟିକ୍), ପୃଥିବୀ (ସ୍ୱଳ୍ପ ପରିସର), ଆକାଶ (ବାୟୁ), ନାଗ (ଟ୍ୟାଙ୍କ), ବ୍ରହ୍ମୋସ (ସାର୍ବତ୍ରିକ କ୍ରୁଜ୍)। ଉପସର୍ଗ = ପରିସର (ଅଗ୍ନି-1/2/3/4/5)।
- ରେଳ-ପ୍ରଯୁକ୍ତି: ବନ୍ଦେ ଭାରତ = ଟ୍ରେନ-18 (ପ୍ରୋଟୋଟାଇପ୍ 2018); କବଚ = ବିରୁଦ୍ଧ-ଧକ୍କା; Li-ion = 135 km/h ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ କୋଚ୍।
- ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନାମ ହ୍ୟାକ୍: IRNSS = NaVIC (7 ଉପଗ୍ରହ, 3 GEO + 4 GSO); GSLV = ଭୂ-ସମକାଳୀନ, PSLV = ଧ୍ରୁବୀୟ; କ୍ରାୟୋ ଇଞ୍ଜିନ୍ କେବଳ GSLV ରେ।
- ସମୟ ସଞ୍ଚୟକ: ଯଦି ଦୁଇଟି ବିକଳ୍ପ ସମାନ ଦେଖାଯାଏ (ଯଥା, INS ଅରିହନ୍ତ ବନାମ ଅରିଘାଟ) ପ୍ରଶ୍ନରେ “2ୟ” କିମ୍ବା “ଉନ୍ନତ” ନ କହିଲେ ପୂର୍ବତନ/ପୁରାତନ ଟି ବାଛନ୍ତୁ।
ଏହି 5 ଧାଡ଼ି ପ୍ରତିଦିନ ସଂଶୋଧନ କରନ୍ତୁ = 80 % S&T ପ୍ରଶ୍ନ ପକେଟରେ।