ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା ଏବଂ ସୂତ୍ର

ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟା ପାଇଁ ୫-୭ଟି ମୌଳିକ ଧାରଣା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ:

୧୦ଟି ଅଭ୍ୟାସ MCQs

Q1. କେଉଁ ଗ୍ୟାସ୍ ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ପ୍ରଭାବର ମୁଖ୍ୟ କାରକ? A) ଅମ୍ଳଜାନ B) କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ C) ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ D) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍

ଉତ୍ତର: B) କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍

ସମାଧାନ:

• CO₂ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର 0.04% ଗଠନ କରେ କିନ୍ତୁ ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ପ୍ରଭାବର 76% ଦାୟୀ
• ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ଗ୍ୟାସ୍: ମିଥେନ୍ (16%), ନାଇଟ୍ରସ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (6%), ଫ୍ଲୁରିନେଟେଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ (2%)

ଶର୍ଟକଟ୍: ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଅବଦାନ ପାଇଁ “CO₂ = 76%” ମନେରଖନ୍ତୁ

ଧାରଣା: ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟା - ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଗଠନ

Q2. ଓଜୋନ୍ ସ୍ତର କେଉଁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ସ୍ତରରେ ରହିଛି? A) ଟ୍ରୋପୋସ୍ଫିୟର B) ସ୍ଟ୍ରାଟୋସ୍ଫିୟର C) ମେସୋସ୍ଫିୟର D) ଥର୍ମୋସ୍ଫିୟର

ଉତ୍ତର: B) ସ୍ଟ୍ରାଟୋସ୍ଫିୟର

ସମାଧାନ:

• ଓଜୋନ୍ ସ୍ତର ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ ୧୫-୩୫ କିମି ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ
• ସୂର୍ଯ୍ୟର କ୍ଷତିକାରୀ UV-B ରଶ୍ମିର ୯୭-୯୯% ଶୋଷଣ କରେ
• ~୨୫ କିମି ଉଚ୍ଚତାରେ ସର୍ବାଧିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା

ଶର୍ଟକଟ୍: “O-S-S” - ଓଜୋନ୍ ଇନ୍ ସ୍ଟ୍ରାଟୋସ୍ଫିୟର ସେଭ୍ସ ଅସ୍ (ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରେ)

ଧାରଣା: ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟା - ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ସ୍ତର

Q3. ପରିଷ୍କାର ଜଳ ପାଇଁ ଆଦର୍ଶ BOD ମୂଲ୍ୟ କେତେ? A) ୧-୨ mg/L B) ୫-୧୦ mg/L C) ୨୦-୩୦ mg/L D) ୫୦-୧୦୦ mg/L

ଉତ୍ତର: A) ୧-୨ mg/L

ସମାଧାନ:

• BOD <୫ mg/L: ପରିଷ୍କାର ଜଳ
• BOD ୫-୧୫ mg/L: ମଧ୍ୟମ ପ୍ରଦୂଷିତ
• BOD >୧୫ mg/L: ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରଦୂଷିତ
• ପାନୀୟ ଜଳର BOD <୧ mg/L ହେବା ଉଚିତ

ଶର୍ଟକଟ୍: “ଲୋୟର ଇଜ୍ ବେଟର୍” - ଭଲ ଜଳର BOD <୫ mg/L

ଧାରଣା: ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟା - ଜଳ ଗୁଣବତ୍ତା ସୂଚକ

Q4. ୫୦୦ କିମି ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ଏକ ଟ୍ରେନ୍ ୨୫,୦୦୦ ଲିଟର ଡିଜେଲ୍ ବ୍ୟବହାର କରେ। ଯଦି ୧ ଲିଟର ୨.୬ କିଲୋଗ୍ରାମ୍ CO₂ ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ତେବେ କାର୍ବନ୍ ଫୁଟପ୍ରିଣ୍ଟ କେତେ? A) ୫୦ ଟନ୍ B) ୬୫ ଟନ୍ C) ୭୫ ଟନ୍ D) ୮୫ ଟନ୍

ଉତ୍ତର: B) ୬୫ ଟନ୍

ସମାଧାନ:

• ସମୁଦାୟ CO₂ = ୨୫,୦୦୦ × ୨.୬ = ୬୫,୦୦୦ କିଲୋଗ୍ରାମ୍
• ଟନ୍ରେ ପରିଣତ: ୬୫,୦୦୦ ÷ ୧,୦୦୦ = ୬୫ ଟନ୍
• କାର୍ବନ୍ ଫୁଟପ୍ରିଣ୍ଟ = ୬୫ ଟନ୍ CO₂

ଶର୍ଟକଟ୍: ଲିଟର × ୨.୬ ÷ ୧୦୦୦ = CO₂ ର ଟନ୍

ଧାରଣା: ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟା - କାର୍ବନ୍ ଫୁଟପ୍ରିଣ୍ଟ ଗଣନା

Q5. ଯଦି ଦିଲ୍ଲୀର PM2.5 ସ୍ତର ୧୮୦ μg/m³ ଏବଂ WHO ସୀମା ୨୫ μg/m³, ତେବେ ଏହା କେତେ ଶତକଡ଼ା ଅତିକ୍ରମ କରିଛି? A) ୪୪୦% B) ୫୨୦% C) ୬୨୦% D) ୭୨୦%

ଉତ୍ତର: C) ୬୨୦%

ସମାଧାନ:

• ଅତିରିକ୍ତ = ୧୮୦ - ୨୫ = ୧୫୫ μg/m³
• ଶତକଡ଼ା ଅତିରିକ୍ତ = (୧୫୫/୨୫) × ୧୦୦ = ୬୨୦%
• ଦିଲ୍ଲୀର ସ୍ତର WHO ସୀମାର ୭.୨ ଗୁଣ

ଶର୍ଟକଟ୍: (ପ୍ରକୃତ-ସୀମା)/ସୀମା × ୧୦୦ = % ଅତିରିକ୍ତ

ଧାରଣା: ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟା - ବାୟୁ ଗୁଣବତ୍ତା ମାନକ

Q6. ଏକ ରେଳଷ୍ଟେସନ୍ ପ୍ରତିଦିନ ୨ ଟନ୍ ବର୍ଜ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ଯଦି ୪୦% ଜୈବ ବିଘଟନଶୀଳ, ତେବେ ବାର୍ଷିକ କେତେ ମିଥେନ୍ ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ? (୧ ଟନ୍ ବର୍ଜ୍ୟ = ୧୦୦ କିଲୋଗ୍ରାମ୍ ମିଥେନ୍) A) ୨୯.୨ ଟନ୍ B) ୩୨.୪ ଟନ୍ C) ୩୬.୫ ଟନ୍ D) ୪୦.୧ ଟନ୍

ଉତ୍ତର: A) ୨୯.୨ ଟନ୍

ସମାଧାନ:

• ଜୈବ ବିଘଟନଶୀଳ ବର୍ଜ୍ୟ = ୨ × ୦.୪ = ୦.୮ ଟନ୍/ଦିନ
• ମିଥେନ୍/ଦିନ = ୦.୮ × ୧୦୦ = ୮୦ କିଲୋଗ୍ରାମ୍
• ବାର୍ଷିକ ମିଥେନ୍ = ୮୦ × ୩୬୫ = ୨୯,୨୦୦ କିଲୋଗ୍ରାମ୍ = ୨୯.୨ ଟନ୍

ଶର୍ଟକଟ୍: ବର୍ଜ୍ୟ × ୦.୪ × ୧୦୦ × ୩୬୫ ÷ ୧୦୦୦ = ବାର୍ଷିକ ମିଥେନ୍ ଟନ୍

ଧାରଣା: ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟା - ବର୍ଜ୍ୟରୁ ଶକ୍ତି ରୂପାନ୍ତରଣ

Q7. ଏକ କାରଖାନା ₹୨୦୦/କ୍ରେଡିଟ୍ ହାରରେ ୫୦୦ କାର୍ବନ୍ କ୍ରେଡିଟ୍ କିଣେ। ଯଦି ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ରେଡିଟ୍ ୧ ଟନ୍ CO₂ ସଞ୍ଚୟ ସହ ସମାନ, ତେବେ ସମୁଦାୟ ପରିବେଶୀୟ ଲାଭ କେତେ? A) ₹୧,୦୦,୦୦୦ ଲାଭ B) ୫୦୦ ଟନ୍ CO₂ ସଞ୍ଚୟ C) ୨୦୦ MW ଶକ୍ତି ସଞ୍ଚୟ D) ₹୧୦ ଲକ୍ଷ ଆୟ

ଉତ୍ତର: B) ୫୦୦ ଟନ୍ CO₂ ସଞ୍ଚୟ

ସମାଧାନ:

• ୧ କାର୍ବନ୍ କ୍ରେଡିଟ୍ = ୧ ଟନ୍ CO₂ ସମତୁଲ୍ୟ
• ୫୦୦ କ୍ରେଡିଟ୍ = ୫୦୦ ଟନ୍ CO₂ ହ୍ରାସ
• ଏହା ପ୍ରକୃତ ପରିବେଶୀୟ ଲାଭକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ, କେବଳ ମୁଦ୍ରାଗତ ନୁହେଁ

ଶର୍ଟକଟ୍: କ୍ରେଡିଟ୍ = CO₂ ସଞ୍ଚୟ ଟନ୍ (ସିଧା ୧:୧ ଅନୁପାତ)

ଧାରଣା: ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟା - କାର୍ବନ୍ ବାଣିଜ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ

Q8. ୧୦୦-ହେକ୍ଟର ଜଙ୍ଗଲ ପ୍ରତି ହେକ୍ଟର/ବର୍ଷରେ ୧୫ ଟନ୍ ହାରରେ CO₂ ଶୋଷଣ କରେ। ଯଦି ଏକ ରେଳଲାଇନ୍ ଏହାକୁ ୬୦ ହେକ୍ଟରକୁ ହ୍ରାସ କରେ, ତେବେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ନିଟ୍ CO₂ ବୃଦ୍ଧି କେତେ? A) ୩୦୦ ଟନ୍ B) ୪୦୦ ଟନ୍ C) ୬୦୦ ଟନ୍ D) ୯୦୦ ଟନ୍

ଉତ୍ତର: C) ୬୦୦ ଟନ୍

ସମାଧାନ:

• ମୂଳ ଶୋଷଣ = ୧୦୦ × ୧୫ = ୧,୫୦୦ ଟନ୍/ବର୍ଷ
• ନୂତନ ଶୋଷଣ = ୬୦ × ୧୫ = ୯୦୦ ଟନ୍/ବର୍ଷ
• ଶୋଷଣରେ ହ୍ରାସ = ୧,୫୦୦ - ୯୦୦ = ୬୦୦ ଟନ୍/ବର୍ଷ
• ଏହି ୬୦୦ ଟନ୍ ଅତିରିକ୍ତ CO₂ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ରହିଯାଏ

ଶର୍ଟକଟ୍: ହଜିଯାଇଥିବା ହେକ୍ଟର × ଶୋଷଣ ହାର = ଅତିରିକ୍ତ CO₂

ଧାରଣା: ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟା - ବନ ନଷ୍ଟର ପ୍ରଭାବ

Q9. ଯଦି ଭାରତର ମୁଣ୍ଡପିଛା କାର୍ବନ୍ ନିର୍ଗମନ ୧.୯ ଟନ୍ ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ହାରାହାରି ୪.୮ ଟନ୍, ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ୧.୪ ବିଲିୟନ୍, ତେବେ ସମୁଦାୟ ବାର୍ଷିକ ନିର୍ଗମନ କେତେ? A) ୧.୯୬ ବିଲିୟନ୍ ଟନ୍ B) ୨.୬୬ ବିଲିୟନ୍ ଟନ୍ C) ୩.୨୫ ବିଲିୟନ୍ ଟନ୍ D) ୪.୧୨ ବିଲିୟନ୍ ଟନ୍

ଉତ୍ତର: B) ୨.୬୬ ବିଲିୟନ୍ ଟନ୍

ସମାଧାନ:

• ସମୁଦାୟ ନିର୍ଗମନ = ମୁଣ୍ଡପିଛା × ଜନସଂଖ୍ୟା
• = ୧.୯ × ୧.୪ ବିଲିୟନ୍ = ୨.୬୬ ବିଲିୟନ୍ ଟନ୍ CO₂/ବର୍ଷ
• ଏହା ବିଶ୍ୱ ସମୁଦାୟ ନିର୍ଗମନର ୭%

ଶର୍ଟକଟ୍: ମୁଣ୍ଡପିଛା × ଜନସଂଖ୍ୟା = ସମୁଦାୟ (ସମାନ ୟୁନିଟରେ)

ଧାରଣା: ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟା - ଜାତୀୟ ନିର୍ଗମନ ଗଣନା

Q10. ଏକ କୋଇଲା-ଆଧାରିତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କେନ୍ଦ୍ର ୦.୯୮ କିଲୋଗ୍ରାମ୍ CO₂/kWh ନିର୍ଗତ କରେ। ଯଦି ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ ୨.୫ ବିଲିୟନ୍ kWh/ବର୍ଷ ବ୍ୟବହାର କରେ, ତେବେ କାର୍ବନ୍ ଫୁଟପ୍ରିଣ୍ଟ କେତେ? ମିଲିୟନ୍ ଟନ୍ରେ ଦିଅନ୍ତୁ। A) ୧.୯୬ ମିଲିୟନ୍ ଟନ୍ B) ୨.୪୫ ମିଲିୟନ୍ ଟନ୍ C) ୩.୧୨ ମିଲିୟନ୍ ଟନ୍ D) ୪.୨୮ ମିଲିୟନ୍ ଟନ୍

ଉତ୍ତର: B) ୨.୪୫ ମିଲିୟନ୍ ଟନ୍

ସମାଧାନ:

• ସମୁଦାୟ CO₂ = ୦.୯୮ × ୨.୫ ବିଲିୟନ୍ = ୨.୪୫ ବିଲିୟନ୍ କିଲୋଗ୍ରାମ୍
• ମିଲିୟନ୍ ଟନ୍ରେ ପରିଣତ: ୨.୪୫ ବିଲିୟନ୍ ÷ ୧,୦୦୦ = ୨.୪୫ ମିଲିୟନ୍ ଟନ୍
• ଏହା ବର୍ଷକୁ ୧୨୨ ମିଲିୟନ୍ ଗଛର CO₂ ଶୋଷଣ ସହ ସମାନ

ଶର୍ଟକଟ୍: kWh × ନିର୍ଗମନ ଫ୍ୟାକ୍ଟର ÷ ୧୦୦୦ = CO₂ ର ମିଲିୟନ୍ ଟନ୍

ଧାରଣା: ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟା - ବୃହତ୍ ସ୍କେଲ୍ କାର୍ବନ୍ ହିସାବ

୫ଟି ପୂର୍ବତନ ବର୍ଷର ପ୍ରଶ୍ନ

PYQ 1. ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଏକ ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ନୁହେଁ? [RRB NTPC 2021 CBT-1]

ଉତ୍ତର: C) ଅମ୍ଳଜାନ

ସମାଧାନ: ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍: CO₂, CH₄, N₂O, ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ, CFCs ଅମ୍ଳଜାନ (O₂) ଏକ ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ନୁହେଁ - ଏହା ତାପ ଆବଦ୍ଧ କରେ ନାହିଁ

ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍: ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ “CO-M-N-C” (CO₂, Methane, Nitrous oxide, CFCs) ବୋଲି ମନେରଖନ୍ତୁ

PYQ 2. ଓଜୋନ୍ ସ୍ତରର କ୍ଷୟ ମୁଖ୍ୟତଃ କାହାଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ: [RRB Group D 2022]

ଉତ୍ତର: A) କ୍ଲୋରୋଫ୍ଲୁରୋକାର୍ବନ୍ (CFCs)

ସମାଧାନ:

• CFCs କ୍ଲୋରିନ୍ ପରମାଣୁ ମୁକ୍ତ କରେ ଯାହା ଓଜୋନ୍ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ
• ୧ଟି କ୍ଲୋରିନ୍ ପରମାଣୁ ୧,୦୦,୦୦୦ ଓଜୋନ୍ ଅଣୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ
• ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ: ରେଫ୍ରିଜରେଟର, ଏରୋସୋଲ୍ ସ୍ପ୍ରେ, ଫୋମ୍ ପ୍ୟାକେଜିଂ

ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍: “CFC ଡିଷ୍ଟ୍ରୟସ୍ O3” - ଉଭୟରେ ୩ଟି ଅକ୍ଷର ଅଛି କିନ୍ତୁ CFC କ୍ଷତିକାରକ ବୋଲି ମନେରଖନ୍ତୁ

PYQ 3. WHO ନିର୍ଦ୍ଦେଶିକା ଅନୁଯାୟୀ PM2.5 ର ସୁରକ୍ଷିତ ସୀମା କେତେ? [RRB ALP 2018]

ଉତ୍ତର: B) ୨୫ μg/m³

ସମାଧାନ: WHO ନିର୍ଦ୍ଦେଶିକା:

• PM2.5: ୨୫ μg/m³ (୨୪-ଘଣ୍ଟା ହାରାହାରି)
• PM10: ୫୦ μg/m³ (୨୪-ଘଣ୍ଟା ହାରାହାରି)
• ଭାରତର ମାନକ: PM2.5 ପାଇଁ ୬୦ μg/m³

ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍: PM2.5 ସୀମା = ୨୫ μg/m³ ପାଇଁ “୨-୫” ମନେରଖନ୍ତୁ

PYQ 4. କେଉଁ ପ୍ରଦୂଷକ ମିନାମାଟା ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ? [RRB JE 2019]

ଉତ୍ତର: C) ପାରା

ସମାଧାନ:

• ମିନାମାଟା ରୋଗ: ମାଛ ଖାଇବା ଯୋଗୁଁ ପାରା ବିଷାକ୍ତତା
• ପ୍ରଥମେ ଜାପାନର ମିନାମାଟା ବେରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଥିଲା (୧୯୫୬)
• ସ୍ନାୟୁ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ଜନ୍ମଗତ ତୃଟି ସୃଷ୍ଟି କରେ

ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍: “ମର୍କ୍ୟୁରୀ-ମିନାମାଟା” - ଉଭୟ ‘M’ ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ

PYQ 5. ପୃଥିବୀ ସମ୍ମିଳନୀ ୧୯୯୨ କେଉଁଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା? [RPF SI 2019]

ଉତ୍ତର: A) ରିଓ ଡି ଜେନେରୋ

ସମାଧାନ:

• ଅଫିସିଆଲ୍ ନାମ: ଜାତିସଂଘ ପରିବେଶ ଏବଂ ବିକାଶ ସମ୍ମିଳନୀ
• ମୁଖ୍ୟ ଫଳାଫଳ: ଏଜେଣ୍ଡା ୨୧, ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କନଭେନସନ୍
• କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ (୧୯୯୭) ଏବଂ ପ୍ୟାରିସ୍ ଚୁକ୍ତି (୨୦୧୫) କୁ ପଥ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲା

ପରୀକ୍ଷା ଟିପ୍: “ରିଓ-୯୨” - ଉଭୟ ସଂଖ୍ୟା ମନେରଖନ୍ତୁ: ୧୯୯୨

ଦ୍ରୁତ ଟ୍ରିକ୍ ଏବଂ ଶର୍ଟକଟ୍

ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟା ପାଇଁ, ପରୀକ୍ଷାରେ ପରୀକ୍ଷିତ ଶର୍ଟକଟ୍ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ: