ଲୋକ ସଙ୍ଗୀତ – ରେଳବାଇ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ GK କ୍ୟାପ୍ସୁଲ

1. ସମ୍ପର୍କିତ ସୂଚନା

• ସଂଜ୍ଞା: ମୁଖାମୁଖି ପ୍ରଚଳିତ ପାରମ୍ପରିକ ସଙ୍ଗୀତ, ଗ୍ରାମୀଣ ଓ ଆଦିବାସୀ ଜୀବନର ଅଭିନ୍ନ ଅଂଶ, ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍କୃତି, ଉପଭାଷା ଓ ବୃତ୍ତିକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।
• ୟୁନେସ୍କୋ ଅମୂର୍ତ୍ତ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ ତାଗ୍ (ଭାରତ):
  • କୁତିୟାଟ୍ଟମ (2008) – କେରଳ ଲୋକ ସଙ୍ଗୀତ ସହିତ ସଂସ୍କୃତ ନାଟକ
  • ରାମଲୀଳା (2008) – ରାମାୟଣ ପ୍ରସଙ୍ଗର ଲୋକ ସଙ୍ଗୀତ
  • ବେଦ ପାଠ (2008) – ସର୍ବପୁରାତନ ମୌଖିକ ଲୋକ ପରମ୍ପରା
• ଜନଗଣନା 2011: ଭାରତରେ 1.2 ନିୟୁତ ଲୋକ/ଆଦିବାସୀ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ (≈ ମୋଟ ଶ୍ରମଶକ୍ତିର 0.1 %)।

2. ରାଜ୍ୟ ଅନୁସାରେ ପ୍ରମୁଖ ଲୋକ ଶୈଳୀ (ମନେ ରଖିବାକୁ ହେବ କୋଷ୍ଠକ)

3. ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତାରିଖ ଓ ଘଟଣା

• 1955 – ଆକାଶବାଣୀ “ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଲୋକ ସଙ୍ଗୀତ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ” ଆରମ୍ଭ କଲା (ପ୍ରତି ରବିବାର ରାତି 9.30)।
• 1985 – ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ “ଜନବାଣୀ” ଲୋକ ସଙ୍ଗୀତ ସଂରକ୍ଷଣାଗାର ଆରମ୍ଭ କଲା।
• 2013 – ଲୋକ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ତୀଜନ ବାଇ ପଦ୍ମ ବିଭୂଷଣ ପୁରସ୍କାର ପାଇଲେ (ପାଣ୍ଡବାନୀ)।
• 2016 – ସରକାର 600+ ଲୋକ ଶୈଳୀ ମାନଚିତ୍ରଣ ପାଇଁ “ବିରାସତ” ଶୃଙ୍ଖଳା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
• 2021 – 101 ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ରାଜସ୍ଥାନୀ ଲୋକ କଳାକାର “ଦାପୁ ଖାଁ” ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ପୁରସ୍କାର ପାଇଲେ (2022ରେ ଦେହାନ୍ତ)।

4. ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର – ଶୀଘ୍ର ତଥ୍ୟ

• ଏକତାରା: 1-ତାର ବିଶିଷ୍ଟ ଡ୍ରୋନ୍, ବାଉଲ (ବଙ୍ଗ) ଓ ସୁଫୀ ଫକୀରମାନେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।
• ଟୁମ୍ବୀ: ଏକତାରୀୟ ଲାଉ ବାଦ୍ୟ, ପଞ୍ଜାବୀ ଭାଙ୍ଗଡ଼ାର ମେରୁଦଣ୍ଡ।
• ଖୋଲ: ଆସାମର ମାଟି ନିର୍ମିତ ଦୁଇମୁହାଁ ଢୋଲ (ଉଚ୍ଚତା 60 ସେ.ମି.)।
• ଚେନ୍ଦା: କେରଳର କାଠ ନିର୍ମିତ ବୃତ୍ତାକାର ଢୋଲ, ବ୍ୟାସ 28-30 ସେ.ମି.।
• ପୁଙ୍ଗ: ମଣିପୁରୀ ପିପାକାର ଢୋଲ, କସରତପୂର୍ଣ୍ଣ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ସହ ବଜାଯାଏ।
• ଅଲ୍ଗୋଜା: ପଞ୍ଜାବୀ ଯମଳ ବାଂଶୁରୀ; ଅବିରତ ଡ୍ରୋନ୍ ଓ ସ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି କରେ।
• ରାବଣହତ୍ଥା: 2-ତାର ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ପାଇକ୍ ଫିଡଲ୍, ବାଇଲିନ୍ର ପୂର୍ବଜ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ (ରାଜସ୍ଥାନ, ଶ୍ରୀଲଙ୍କା)।

5. ଲୋକ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ରେଳବାଇ ସମ୍ପର୍କ

• ବାଉଲ ଗାୟକମାନେ ଭାରତ-ବାଂଲାଦେଶ ମୈତ୍ରୀ ଏକ୍ସପ୍ରେସ ଉଦ୍ଘାଟନୀ ଅବସରରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ (2008)।
• ଗର୍ବା ସ୍ୱର ପଶ୍ଚିମ ରେଳବାଇର “ନବରାତ୍ରି ସ୍ପେସିଆଲ୍” ଘୋଷଣାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା (ମୁମ୍ବାଇ, 2019)।
• ରେଳବାଇ ନିଯୁକ୍ତି “ଏକ ଭାରତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାରତ” ଅଧୀନରେ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ ପ୍ରଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଲୋକ କଳାକାରଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତି ଦେଇଛି (2017-ବର୍ତ୍ତମାନ)।

6. ଏକ ଧାଡ଼ିରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି ବୁଲେଟ୍

• ବୁର୍ରା = “ଖପୁରୀ ଆକୃତିର ତମ୍ବୁରା” (ଆନ୍ଧ୍ର)।
• ତୀଜନ ବାଇ ପାଣ୍ଡବାନୀର ଏକମାତ୍ର ମହିଳା କଳାକାର (ଛତିଶଗଡ଼)।
• ଭାଙ୍ଗଡ଼ା ଶବ୍ଦ ପ୍ରଥମେ 1888ର ଉପନିବେଶୀ ଗହମ ଫସଲ ରେକର୍ଡରେ ଦେଖାଯାଏ।
• ବାଉଲ ଦର୍ଶନ: “ମନେର ମାନୁଷ” (ହୃଦୟର ମଣିଷ) – ଟାଗୋର ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
• ଲାବଣୀ ଶବ୍ଦ “ଲାବଣ୍ୟ"ରୁ ଆସିଛି = ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ (ମହାରାଷ୍ଟ୍ର)।
• ତେୟାମ କଳାକାରମାନେ ପ୍ରାକୃତିକ ରଙ୍ଗରେ ମୁହଁ ରଙ୍ଗାନ୍ତି (150+ ଡିଜାଇନ୍)।
• ବିଲ୍ଲୁ ପାଟୁର ସୂତ୍ରକୁ କାଠିରେ ଆଘାତ କରି ତାଳ ଦିଆଯାଏ (ତାମିଲନାଡୁ)।
• ତେଲେଙ୍ଗାନାର ଡପ୍ପୁ ନୃତ୍ୟରେ 30-ସେ.ମି. ବୃତ୍ତାକାର ଫ୍ରେମ୍ ଢୋଲ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
• ରାଜସ୍ଥାନର ମାଣ୍ଡ ଅର୍ଦ୍ଧ-ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ; ମାଣ୍ଡ ଓ ମେଘ ରାଗରେ ଗାଯିତ ହୁଏ।
• ହିମାଚଳର ନାଟି ଗିନିସ୍ ବୁକ୍ ଅଫ୍ ୱର୍ଲ୍ଡ ରେକର୍ଡରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଥିଲା (2016) – 9,892 ନର୍ତ୍ତକ।

ଶୀଘ୍ର ଆଧାର କୋଷ୍ଠକ – ପୁରସ୍କାର ଓ ସମ୍ମାନ

ବହୁବିକଳ୍ପୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ (15+)

ରେଳବାଇ GK ପାଇଁ ଅନ୍ତିମ ପରାମର୍ଶ

• ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର-ରାଜ୍ୟ-କଳାକାର ତ୍ରୟୀ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ – 60 % ପ୍ରଶ୍ନ ଏଥିରୁ ଆସେ।
• ପୁରସ୍କାର ବର୍ଷ ମନେ ରଖନ୍ତୁ – ପଦ୍ମ ପୁରସ୍କାର ପ୍ରାପ୍ତାକାରୀ ପ୍ରିୟ ତଥ୍ୟାତ୍ମକ ଟ୍ରିଗର୍।
• ପର୍ବ-ଲୋକ ସମ୍ପର୍କ (ଯଥା: ହୋଳୀ-ରସିୟା, ନବରାତ୍ରି-ଗର୍ବା) ଉଚ୍ଚ ଫଳନ ଦେଇଥାଏ।
• ଗୋଟିଏ ମାନଚିତ୍ର ଦୃଶ୍ୟ: ପୂର୍ବୋତ୍ତର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ତାରହୀନ ଢୋଲ (ପେନା, ଖମ) ସହିତ, ମରୁଭୂମି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସାରଙ୍ଗୀ ଓ ଖରତାଲ ସହିତ ଗ୍ରୁପ୍ କରନ୍ତୁ।

ପୁନରାବୃତ୍ତି କରନ୍ତୁ, ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ, ପରୀକ୍ଷାରେ ରକ୍ କରନ୍ତୁ!