ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାକାର – ରେଳବାଇ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନ କ୍ୟାପ୍ସୁଲ

1. ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାକାର କ’ଣ?

• ସଂଜ୍ଞା: ଜଳାଶୟ ତଳେ ଥିବା ଏକ ପରିବେଶ ତନ୍ତ୍ର ଯାହା କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରାଣୀ (ପ୍ରବାଳ ପଲିପ୍) ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଯେଉଁମାନେ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ (CaCO₃) କଙ୍କାଳ ସ୍ରାବ କରନ୍ତି।
• ନାମାଙ୍କନ: “ସମୁଦ୍ରର ବର୍ଷାଜଙ୍ଗଲ” – ସମୁଦ୍ର ତଳଭାଗର <1 % ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ସମସ୍ତ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜାତିର 25 %କୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି।
• ସହଜୀବିତା: ପଲିପ୍ + ଜୁଅକ୍ସାନ୍ଥେଲି (ଶୈବାଳ) → ଶୈବାଳ ପ୍ରକାଶ ସଂଶ୍ଲେଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ 90 % ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାନ୍ତି; ପଲିପ୍ ମାନେ ଆଶ୍ରୟ ଓ CO₂ ଦିଅନ୍ତି।

2. ଗଠନ ପରିସ୍ଥିତି

3. ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାକାରର ପ୍ରକାର – ଡାରୱିନ୍ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (1842)

4. ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାକାର ବିତରଣ – ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଓ ଭାରତ

• ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ:
  • ଆବୃତ ସମୁଦ୍ର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ: ~2,84,300 km² (≈ 0.1 % ସମୁଦ୍ର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ)
  • ଇଣ୍ଡୋ-ପ୍ୟାସିଫିକ୍ ଅଞ୍ଚଳ 91 % ପ୍ରାକାର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଧାରଣ କରେ।
  • ଗ୍ରେଟ୍ ବ୍ୟାରିଅର୍ ରିଫ୍ (GBR), ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ: ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ୍ (2,300 km ଦୈର୍ଘ୍ୟ; 1981ରେ ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ)।
• ଭାରତ:
  • ପ୍ରାକାର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ: ~5,790 km² (ମନ୍ନାର ଉପସାଗର 2,467 km² ସର୍ବବୃହତ୍)
  • ଚାରି ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାକାର ଅଞ୍ଚଳ:
    1. ମନ୍ନାର ଉପସାଗର (ତାମିଲନାଡୁ) – 21 ଦ୍ୱୀପ; ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ 1989
    2. ଆଣ୍ଡାମାନ-ନିକୋବର – 500+ ଜାତି; 2004 ସୁନାମି ~34 % ପ୍ରାକାରକୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କରିଥିଲା
    3. ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ – 36 ଦ୍ୱୀପ; ସମସ୍ତ ଆଟଲ୍
    4. କଚ୍ଛ ଉପସାଗର (ଗୁଜରାଟ) – କେବଳ ସୀମାନ୍ତ/ଫ୍ରିଞ୍ଜିଙ୍ଗ୍ ପ୍ୟାଚ୍ ପ୍ରାକାର; 2002ରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଘୋଷିତ

5. ଜୈବବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍ ପରିସଂଖ୍ୟାନ

• ସମର୍ଥିତ ଜାତି: >4,000 ମାଛ ଜାତି, 800 ପ୍ରବାଳ ଜାତି (ବିଶ୍ୱ), 200+ ନରମ ପ୍ରବାଳ।
• ଭାରତର ପ୍ରବାଳ ଜାତି: ~470 କଠିନ ପ୍ରବାଳ ଜାତି (37 ବଂଶ)।
• ସାମୁଦ୍ରିକ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ, କଚ୍ଛ ଉପସାଗର: 70 କଠିନ ଓ ନରମ ପ୍ରବାଳ ଜାତି।

6. ବିପଦ ଓ ସ୍ଥିତି

7. ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରୟାସ ଓ ମନେରଖିବା ତାରିଖଗୁଡ଼ିକ

• ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାକାର ବର୍ଷ (IYOR): 1997 ଓ 2008 (ICOADS)
• ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାକାର ଉଦ୍ୟମ (ICRI): 1994ରେ ସ୍ଥାପିତ; ଭାରତ 1996ରୁ ସଦସ୍ୟ
• ପ୍ରବାଳ ତ୍ରିଭୁଜ ଦିବସ: 9 ଜୁନ୍ (2012ରୁ) – ଇଣ୍ଡୋ-ପ୍ୟାସିଫିକ୍ରେ ସଚେତନତା
• ଭାରତୀୟ ପ୍ରକଳ୍ପ:
  • ପ୍ରବାଳ ପ୍ରତିରୋପଣ: ପ୍ରାଣୀବିଜ୍ଞାନ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ସଂସ୍ଥା (ZSI) ଓ ଜାତୀୟ ସାମୁଦ୍ରିକତା ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ (NIO) 2010ରେ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ
  • ପରିବେଶ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ “ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାକାର ପୁନରୁଦ୍ଧାର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ”: ₹290 କୋଟି (2021-26)
  • ୟୁନେସ୍କୋ ଜୈବମଣ୍ଡଳ: ମନ୍ନାର ଉପସାଗର (1989), ଗ୍ରେଟ୍ ନିକୋବର (2013 ବଫର୍ ଜୋନ୍)
• ରାମ୍ସର୍ ପ୍ରାକାର ସ୍ଥଳ (ଭାରତ): କୌଣସି ପୃଥକ୍ ପ୍ରାକାର ରାମ୍ସର୍ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସୁନ୍ଦରବନ ଓ ଚିଲିକାରେ ପ୍ୟାଚି ପ୍ରବାଳ ଅଛି

8. ଦ୍ରୁତ ଆଧାର ସାରଣୀ – ଭାରତୀୟ ପ୍ରାକାର

9. ଏକ-ଧାଡ଼ି ସଂଶୋଧନ ତଥ୍ୟ

• ପ୍ରବାଳ ଏକ ପ୍ରାଣୀ, ଉଦ୍ଭିଦ ନୁହେଁ; ନାଇଡେରିଆ ସଂଘରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
• ଜୁଅକ୍ସାନ୍ଥେଲି ଏକ ଡାଇନୋଫ୍ଲାଜେଲେଟ୍ ଶୈବାଳ (ବଂଶ ସିମ୍ବିଓଡିନିୟମ୍)।
• କ୍ୟାଲସିଫିକେସନ୍ ହାର: 0.3–2 cm/ବର୍ଷ (ଶାଖାଯୁକ୍ତ ପ୍ରବାଳ ସବୁଠାରୁ ଦ୍ରୁତ)।
• ପ୍ରବାଳ ସ୍ପାନିଙ୍ଗ୍ ବର୍ଷକୁ ଥରେ ଘଟେ (ଅକ୍ଟୋବର-ନଭେମ୍ବର GBR; ବିଶାଳ ଘଟଣା)।
• ପ୍ରବାଳ ପଲିପ୍ ମାନେ ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧଗତ ସମମିତିଯୁକ୍ତ; ନେମାଟୋସିଷ୍ଟ୍ ଥାଏ।
• ଭାରତର ପ୍ରଥମ ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାକାର ଆଟଲାସ୍: 2018ରେ ସ୍ପେସ୍ ଆପ୍ଲିକେସନ୍ ସେଣ୍ଟର (ଇସ୍ରୋ) ଦ୍ୱାରା ରିସୋର୍ସସ୍ୟାଟ୍-2 LISS-IV ବ୍ୟବହାର କରି।
• ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାକାର ଉପକୂଳ ସୁରକ୍ଷା କରେ: ତରଙ୍ଗ ଶକ୍ତିରେ 97 % ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହ୍ରାସ କରେ।
• ପ୍ରବାଳ ଔଷଧ: ଏଣ୍ଟି-ଏଚ୍.ଆଇ.ଭି. (ବ୍ରାୟୋଷ୍ଟାଟିନ୍), ଏଣ୍ଟି-କର୍କଟ (ଡାଇଡେମ୍ନିନ୍)।
• “ପ୍ରବାଳ ବ୍ଲିଚିଙ୍ଗ୍” ପ୍ରଥମ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ 1997-98 ଇଲ୍-ନିନ୍ୟୋ ସମୟରେ ରିପୋର୍ଟ ହୋଇଥିଲା।
• ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାକାର ପରିବେଶ ସେବାରେ ପ୍ରତି ଦଶକରେ $2.7 ଟ୍ରିଲିୟନ୍ ଅବଦାନ କରେ (WWF 2021)।

ରେଳବାଇ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ 15+ ବହୁବିକଳ୍ପୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ

ପ୍ରତିଦିନ ସଂଶୋଧନ କରନ୍ତୁ: 1 ଘଣ୍ଟା → 10 ଏକ-ଧାଡ଼ି ତଥ୍ୟ + 15 ବହୁବିକଳ୍ପୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ → ରେଳବାଇ ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନ ବିଭାଗରେ “ପ୍ରବାଳ ପ୍ରାକାର"ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍କ ହାସଲ କରନ୍ତୁ।