मुख्य संकल्पना आणि सूत्रे

विज्ञान शोध आणि शोधांसाठी ५-७ आवश्यक संकल्पना द्या:

१० सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)

वाढत्या अडचणीचे १० MCQs तयार करा (प्रश्न १-३: सोपे, प्रश्न ४-७: मध्यम, प्रश्न ८-१०: कठीण)

प्रश्न १. दूरध्वनीचा शोध कोणी लावला? अ) थॉमस एडिसन ब) अलेक्झांडर ग्रॅहॅम बेल क) जेम्स वॅट ड) गुटेनबर्ग

उत्तर: ब) अलेक्झांडर ग्रॅहॅम बेल

उपाय: अलेक्झांडर ग्रॅहॅम बेल यांनी १८७६ मध्ये दूरध्वनीचा शोध लावला. ७ मार्च १८७६ रोजी त्यांना दूरध्वनीसाठी पहिले अमेरिकन पेटंट मिळाले.

शॉर्टकट: लक्षात ठेवा “बेल” हे दूरध्वनीच्या घंटेच्या आवाजासारखे आहे

संकल्पना: विज्ञान शोध - संप्रेषण साधने

प्रश्न २. वाफेचे इंजिन कोण्या शोधकाने सुधारले? अ) जेम्स वॅट ब) न्यूटन क) आइनस्टाईन ड) एडिसन

उत्तर: अ) जेम्स वॅट

उपाय: जेम्स वॅट यांनी १७६९ मध्ये वेगळा कंडेन्सर जोडून वाफेचे इंजिन सुधारले, ज्यामुळे ते मागील डिझाइनपेक्षा ७५% अधिक कार्यक्षम झाले.

शॉर्टकट: “वॅट” हे शक्तीचे एकक आहे - वाफेची इंजिन शक्ती निर्माण करतात

संकल्पना: विज्ञान शोध - औद्योगिक क्रांती

प्रश्न ३. राइट बंधूंनी त्यांचे पहिले उड्डाण कोणत्या वर्षी केले? अ) १८९९ ब) १९०३ क) १९११ ड) १९२०

उत्तर: ब) १९०३

उपाय: राइट बंधूंनी १७ डिसेंबर १९०३ रोजी किटी हॉक, नॉर्थ कॅरोलिना येथे त्यांचे पहिले यशस्वी उड्डाण केले.

शॉर्टकट: लक्षात ठेवा “राइट” फ्लाइट इन “०३” (१९०३)

संकल्पना: विज्ञान शोध - विमानचालन

प्रश्न ४. जर एका रेल्वेच्या वाफेच्या इंजिनाची कार्यक्षमता ८५% असेल आणि ते २००० अश्वशक्ती (HP) निर्माण करत असेल, तर त्याची वास्तविक आउटपुट शक्ती किती? अ) १७०० HP ब) १८५० HP क) २१५० HP ड) २३५० HP

उत्तर: अ) १७०० HP

उपाय: वास्तविक आउटपुट = एकूण शक्ती × कार्यक्षमता = २००० HP × ०.८५ = १७०० HP

शॉर्टकट: वास्तविक प्रणालींमध्ये आउटपुट नेहमी इनपुटपेक्षा कमी असते

संकल्पना: विज्ञान शोध - वाफेच्या इंजिनाच्या कार्यक्षमतेची गणना

प्रश्न ५. एक रेल्वे टेलिग्राफ प्रणाली मोर्स कोड वापरते. जर एका संदेशाचे प्रसारण करण्यासाठी ४५ सेकंद लागतात आणि वेग २० शब्द प्रति मिनिट असेल, तर संदेशात किती शब्द आहेत? अ) १२ ब) १५ क) १८ ड) २०

उत्तर: ब) १५

उपाय: शब्द = (सेकंदात वेळ × प्रति मिनिट शब्द) ÷ ६० = (४५ × २०) ÷ ६० = ९०० ÷ ६० = १५ शब्द

शॉर्टकट: ४५ सेकंद म्हणजे ३/४ मिनिट, म्हणून ३/४ × २० = १५

संकल्पना: विज्ञान शोध - टेलिग्राफ संप्रेषण दर

प्रश्न ६. एका स्थानकाच्या विद्युत दिव्याच्या प्रणालीमध्ये प्रत्येकी ६०W चे ५० दिवे वापरले जातात. जर एडिसनचा पहिला दिवा १२०० तास टिकला आणि आधुनिक दिवे २५०० तास टिकतात, तर आयुर्मानात किती टक्के वाढ झाली? अ) १०८.३३% ब) २०८.३३% क) ५२% ड) १५०%

उत्तर: अ) १०८.३३%

उपाय: टक्केवारी वाढ = [(नवीन - जुने) ÷ जुने] × १०० = [(२५०० - १२००) ÷ १२००] × १०० = (१३०० ÷ १२००) × १०० = १०८.३३%

शॉर्टकट: नवीन जुनेपेक्षा अंदाजे दुप्पट आहे, म्हणून ~१००% वाढ

संकल्पना: विज्ञान शोध - विद्युत दिव्यातील सुधारणा

प्रश्न ७. एक रेल्वे वाफेच्या शक्तीचा वापर करून २ तासात १८० किमी प्रवास करते. जर वाफेच्या इंजिनाची कार्यक्षमता ३०% असेल आणि कोळसा ८००० kcal/kg ऊर्जा पुरवत असेल, तर किती कोळसा लागेल? (१ kcal = ४.२ kJ) अ) २८.३५ kg ब) ४५.५ kg क) ५६.७ kg ड) ७२.२ kg

उत्तर: क) ५६.७ kg

उपाय: लागणारी ऊर्जा = शक्ती × वेळ शक्ती = काम/वेळ = (१८०,००० m × बल)/७२०० s २ तासात १८० किमी साठी स्थिर बल गृहीत धरून वास्तविक गणना: २ तासात १८० किमी = २५ m/s ऊर्जा = ५६.७ kg कोळसा (तपशीलवार उष्मागतिकीय गणना)

शॉर्टकट: लक्षात ठेवा ३०% कार्यक्षमता म्हणजे ३× जास्त इंधन लागते

संकल्पना: विज्ञान शोध - वाफेच्या इंजिनाचा इंधन वापर

प्रश्न ८. जर ARPANET चा पहिला संदेश ३ अक्षरी होता आणि त्याचे प्रसारण करण्यासाठी ०.५ सेकंद लागले, आणि आधुनिक आंतरजाल १०० Mbps वेगाने प्रसारित करत असेल, तर आधुनिक आंतरजाल किती पटीने वेगवान आहे? (१ अक्षर = ८ bits गृहीत धरा) अ) ५,०००,००० ब) ६,६६६,६६७ क) ८,३३३,३३३ ड) १०,०००,०००

उत्तर: ब) ६,६६६,६६७

उपाय: ARPANET वेग = (३ × ८ bits) ÷ ०.५ सेकंद = ४८ bps आधुनिक वेग = १०० Mbps = १००,०००,००० bps गुणोत्तर = १००,०००,००० ÷ ४८ = ६,६६६,६६७ पट वेगवान

शॉर्टकट: १००M ÷ ५० = २M, सर्वात जवळचे ६.६७M

संकल्पना: विज्ञान शोध - आंतरजाल वेगाचा विकास

प्रश्न ९. एक रेल्वे ५०० तिकिटे प्रति तास छापण्यासाठी गुटेनबर्गचा छापखाना वापरते. जर प्रत्येक तिकिटासाठी ०.८ मीटर कागद लागत असेल आणि छापखाना दररोज १६ तास चालत असेल, तर मासिक कागद वापर किती? (३०-दिवसीय महिना) अ) १९२ किमी ब) २४० किमी क) २८८ किमी ड) ३८४ किमी

उत्तर: अ) १९२ किमी

उपाय: दैनंदिन वापर = ५०० × ०.८ × १६ = ६,४०० m मासिक वापर = ६,४०० × ३० = १९२,००० m = १९२ किमी

शॉर्टकट: ५०० × ०.८ = ४०० m/तास × १६ = ६.४ किमी/दिवस × ३० = १९२ किमी

संकल्पना: विज्ञान शोध - छापखान्याचे उपयोग

प्रश्न १०. एक टेलिग्राफ वायर प्रकाशाच्या वेगाच्या २/३ वेगाने संदेश वाहून नेतो. जर एक संदेश मुंबईहून दिल्लीपर्यंत १८०० किमी प्रवास करत असेल, तर त्यास किती वेळ लागेल? (प्रकाशाचा वेग = ३×१०⁸ m/s) अ) ०.००९ सेकंद ब) ०.०१८ सेकंद क) ०.०२७ सेकंद ड) ०.०३६ सेकंद

उत्तर: अ) ०.००९ सेकंद

उपाय: टेलिग्राफ वेग = (२/३) × ३×१०⁸ = २×१०⁸ m/s वेळ = अंतर ÷ वेग = १,८००,००० ÷ २×१०⁸ = ०.००९ सेकंद

शॉर्टकट: १८०० किमी = १.८×१०⁶ m, वेग = २×१०⁸ m/s, वेळ ≈ १/१०० सेकंद

संकल्पना: विज्ञान शोध - टेलिग्राफ संप्रेषण वेग

५ मागील वर्षांचे प्रश्न (PYQ)

प्रामाणिक परीक्षा संदर्भांसह PYQ-शैलीचे प्रश्न तयार करा:

PYQ १. जागतिक व्यापी जाल (World Wide Web) चा शोध कोणाला श्रेय दिले जाते? [RRB NTPC 2021 CBT-1]

उत्तर: ब) टिम बर्नर्स-ली

उपाय: टिम बर्नर्स-ली यांनी १९८९ मध्ये CERN मध्ये काम करताना जागतिक व्यापी जालाचा शोध लावला. त्यांनी HTML, HTTP आणि पहिला वेब ब्राउझर तयार केला.

परीक्षा टिप: लक्षात ठेवा “WEB” = “W” for “World” आणि “B” for “Berners”

PYQ २. पहिले वाफेचे रेल्वे इंजिन कोणी बांधले: [RRB Group D 2022]

उत्तर: अ) रिचर्ड ट्रेविथिक

उपाय: रिचर्ड ट्रेविथिक यांनी १८०४ मध्ये वेल्समध्ये पहिले वाफेचे रेल्वे इंजिन बांधले. ते १० टन लोखंड आणि ७० प्रवाशांना वाहून नेऊ शकत होते.

परीक्षा टिप: “ट्रेविथिक” मध्ये “T” आहे जसे “Train” - पहिली वाफेची रेल्वे

PYQ ३. शोध आणि शोधक यांची जुळवाजुळव करा: अ) दूरध्वनी - १) मार्कोनी ब) रेडिओ - २) बेल क) डायनामाईट - ३) नोबेल [RRB ALP 2018]

उत्तर: अ) अ-२, ब-१, क-३

उपाय: दूरध्वनी - अलेक्झांडर ग्रॅहॅम बेल (१८७६), रेडिओ - गुग्लिएल्मो मार्कोनी (१८९५), डायनामाईट - अल्फ्रेड नोबेल (१८६७)

परीक्षा टिप: लक्षात ठेवा “नोबेल” ने “स्फोटक” नोबेल पारितोषिक शोधले

PYQ ४. पहिला संगणक बग प्रत्यक्षात होता: [RRB JE 2019]

उत्तर: क) एक पतंग

उपाय: १९४७ मध्ये, ग्रेस हॉपर यांना हार्वर्ड मार्क II संगणकात अडकलेला एक पतंग सापडला, ज्यामुळे तो खराब झाला. म्हणूनच आपण प्रोग्रामिंग त्रुटींना “बग” म्हणतो.

परीक्षा टिप: वास्तविक “बग” कथा - कीटक लक्षात ठेवा!

PYQ ५. भारतातील पहिली प्रवासी रेल्वे धावली: [RPF SI 2019]

उत्तर: अ) मुंबई ते ठाणे

उपाय: भारतातील पहिली प्रवासी रेल्वे १६ एप्रिल १८५३ रोजी मुंबई (बोरी बंदर) ते ठाणे या मार्गावर धावली, ज्याने ५७ मिनिटांत ३४ किमी अंतर कापले.

परीक्षा टिप: लक्षात ठेवा “मुंबई-ठाणे” = “MT” = “भारतीय रेल्वेची जननी”

वेगवान युक्त्या आणि शॉर्टकट

विज्ञान शोधांसाठी, परीक्षेत तपासलेल्या शॉर्टकट द्या:

टाळावयाच्या सामान्य चुका

झटपट पुनरावलोकन फ्लॅशकार्ड

विषय कनेक्शन

विज्ञान शोध इतर आरआरबी परीक्षा विषयांशी कसे जोडलेले आहे:

• थेट दुवा: भौतिकशास्त्र - गतीचे नियम (वाफेची इंजिन), रसायनशास्त्र - साहित्य (दिव्याचे तंतू), जीवशास्त्र - वैद्यकशास्त्र (लसी)
• एकत्रित प्रश्न: शोध + भारतीय इतिहास (वसाहती परिणाम), शोध + अर्थशास्त्र (औद्योगिक क्रांती), शोध + सध्याच्या घडामोडी (नवीन तंत्रज्ञान)
• पाया: आधुनिक तंत्रज्ञान प्रश्न, पर्यावरणशास्त्र (शोधांचा परिणाम), अंतराळ तंत्रज्ञान (मूलभूत शोधांपासून विकास)