वसाहतविरहीकरण – रेल्वे परीक्षांसाठी संपूर्ण सामान्य ज्ञान मॉड्यूल

१. वसाहतविरहीकरण म्हणजे काय?

वसाहतविरहीकरण = साम्राज्यवादी सत्तांपासून वसाहतींना स्वातंत्र्य मिळण्याची प्रक्रिया.
द्वितीय महायुद्धानंतर (१९४५) सुरू झाले आणि १९६०-७० च्या दशकात गती पटली.
परिणाम: UN चे सदस्यत्व ५१ (१९४५) → १९३ (आज) एवढे वाढले.

२. वसाहतविरहीकरणाच्या लाटा आणि मार्ग

३. देशनिहाय स्वातंत्र्य वेळापत्रक

४. महत्त्वाचे परिषदा आणि घोषणा

५. वसाहतविरहीकरणामागील घटक

१. द्वितीय महायुद्धाचा विध्वंस – युरोप वसाहतींचा खर्च उचलू शकले नाही.
२. अटलांटिक चार्टर १९४१ – नैतिक वचनबद्धता.
३. UN आणि महासत्तांचा दबाव – US-USSR दोघेही वसाहतविरोधी (स्वतःच्या कारणांसाठी).
४. स्थानिक राष्ट्रवादी चळवळी – INA, Mau-Mau, FLN, MPLA, Frelimo.
५. जागतिक आर्थिक बदल – वसाहती आता फायदेशीर नाहीत.
६. USSR प्रभावाची भीती म्हणून शांततापूर्ण हस्तांतरण – उदा., ब्रिटनचे घाना, मलेशियामध्ये.

६. द्रुत-आठवणीसाठी एक-ओळी (मेमरी कॅप्स्यूल)

• १९४५ → UN ची स्थापना ५१ सदस्यांसह; आज १९३.
• १९४७ → भारत आणि पाकिस्तान मुक्त → १४-१५ ऑगस्टची मध्यरात्र.
• १९५४ → दिएन बिएन फू → फ्रान्स इंडोचायना सोडते.
• १९५५ → बांदुंग (इंडोनेशिया) → आफ्रो-आशियाई एकात्मता.
• १९६० → “आफ्रिकेचे वर्ष” → १७ राष्ट्रे स्वतंत्र.
• १९६२ → ८ वर्षांच्या युद्धानंतर अल्जीरिया; एव्हियन करार.
• १९७५ → पोर्तुगीज साम्राज्य कोसळते (कॅरनेशन क्रांती २५ एप्रिल १९७४).
• १९८० → दक्षिण-रोडेशिया झिम्बाब्वे बनते.
• १९९० → नामिबिया आफ्रिकेतील शेवटची वसाहत मुक्त.
• १९९७ → हाँगकाँग चीनकडे परत (वसाहतविरहीकरण नसले तरी साम्राज्याचा शेवट).
• २००२ → पूर्व तिमोर (तिमोर-लेस्ते) शेवटची आशियाई वसाहत (पोर्तुगाल→इंडोनेशिया→UN).

७. रेल्वे परीक्षांसाठी १५+ बहुपर्यायी प्रश्न

८. पुनरावलोकन सारणी – “अवश्य-तारखा”

शेवटची टीप: लक्षात ठेवा “GAD-90” → घाना, अल्जीरिया, दिएन-बिएन-फू, नामिबिया-१९९० – ७०% वसाहतविरहीकरण बहुपर्यायी प्रश्नांचा समावेश होतो!